൧൦. കിമിലസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൬. ദസമേ കിമിലായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ഏതദവോചാതി ഥേരോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദേസനാ ന യഥാനുസന്ധികാ കതാ, യഥാനുസന്ധിം ഗമേസ്സാമീ’’തി ദേസനാനുസന്ധിം ഘടേന്തോ ഏതം അവോച. കായഞ്ഞതരന്തി പഥവീആദീസു കായേസു അഞ്ഞതരം വദാമി വായോകായം വദാമീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ചക്ഖായതനം…പേ… കബളീകാരോ ആഹാരോതി പഞ്ചവീസതി രൂപകോട്ഠാസാ രൂപകായോ നാമ, തേസു ആനാപാനം ഫോട്ഠബ്ബായതനേ സങ്ഗഹിതത്താ കായഞ്ഞതരം ഹോതി, തസ്മാപി ഏവമാഹ. തസ്മാതിഹാതി യസ്മാ ചതൂസു കായേസു അഞ്ഞതരം വായോകായം, പഞ്ചവീസതി കോട്ഠാസേ വാ രൂപകായേ അഞ്ഞതരം ആനാപാനം അനുപസ്സതി, തസ്മാ കായേ കായാനുപസ്സീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാഞ്ഞതരന്തി തീസു വേദനാസു അഞ്ഞതരം, സുഖവേദനം സന്ധായേതം വുത്തം.

സാധുകം മനസികാരന്തി പീതിപടിസംവേദിതാദിവസേന ഉപ്പന്നം സുന്ദരം മനസികാരം. കിം പന മനസികാരോ സുഖാ വേദനാ ഹോതീതി? ന ഹോതി, ദേസനാസീസം പനേതം. യഥേവ ഹി ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ’’തി (മ. നി. ൩.൧൪൭) ഏത്ഥ സഞ്ഞാനാമേന പഞ്ഞാ വുത്താ, ഏവമിധാപി മനസികാരനാമേന ഝാനവേദനാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏതസ്മിഞ്ഹി ചതുക്കേ പഠമപദേ പീതിസീസേന വേദനാ വുത്താ, ദുതിയപദേ സുഖന്തി സരൂപേനേവ വുത്താ. ചിത്തസങ്ഖാരപദദ്വയേ ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപ്പടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൪) വചനതോ ‘‘വിതക്കവിചാരേ ഠപേത്വാ സബ്ബേപി ചിത്തസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ചിത്തസങ്ഖാരേ സങ്ഗഹിതാ’’തി വചനതോ ചിത്തസങ്ഖാരനാമേന വേദനാ വുത്താ. തം സബ്ബം മനസികാരനാമേന സങ്ഗഹേത്വാ ഇധ ‘‘സാധുകം മനസികാര’’ന്തി ആഹ.

ഏവം സന്തേപി യസ്മാ ഏസാ വേദനാ ആരമ്മണം ന ഹോതി, തസ്മാ വേദനാനുപസ്സനാ ന യുജ്ജതീതി. നോ ന യുജ്ജതി, മഹാസതിപട്ഠാനാദീസുപി ഹി തം തം സുഖാദീനം വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ വേദനാ വേദയതി, തം പന വേദനാപവത്തിം ഉപാദായ ‘‘അഹം വേദയാമീ’’തി വോഹാരമത്തം ഹോതി, തം സന്ധായ ‘‘സുഖം വേദനം വേദയമാനോ സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തിആദി വുത്തം. അപിച ‘‘പീതിപ്പടിസംവേദീ’’തിആദീനം അത്ഥവണ്ണനായമേതസ്സ പരിഹാരോ വുത്തോയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ –

‘‘ദ്വീഹാകാരേഹി പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി – ആരമ്മണതോ ച അസമ്മോഹതോ ച. കഥം ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജതി, തസ്സ സമാപത്തിക്ഖണേ ഝാനപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. കഥം അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തപീതിം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി, തസ്സ വിപസ്സനാക്ഖണേ ലക്ഖണപ്പടിവേധേന അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൭൨) ‘‘‘ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീ’തി. ഏതേനേവ നയേന അവസേസപദാനിപി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനീ’’തി.

ഇതി യഥേവ ഝാനപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ പീതിസുഖചിത്തസങ്ഖാരാ പടിസംവിദിതാ ഹോന്തി, ഏവം ഇമിനാപി ഝാനസമ്പയുത്തേന വേദനാസങ്ഖാതമനസികാരപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ വേദനാ പടിസംവിദിതാ ഹോതി. തസ്മാ സുവുത്തമേതം ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതീ’’തി.

നാഹം, ആനന്ദ, മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സാതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – യസ്മാ ‘‘ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സാസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തോ ഭിക്ഖു കിഞ്ചാപി അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തമാരമ്മണം കരോതി, തസ്സ പന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ഉപട്ഠാപേത്വാ പവത്തനതോ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീയേവ നാമേസ ഹോതി. ന ഹി മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാ അത്ഥി, തസ്മാ ആരമ്മണതോ ചിത്തപടിസംവിദിതവസേന ‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതീ’’തി.

സോ യം തം ഹോതി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം പഹാനം, തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാ സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി ഏത്ഥ അഭിജ്ഝാ കാമച്ഛന്ദനീവരണമേവ, ദോമനസ്സവസേന ബ്യാപാദനീവരണം ദസ്സിതം. ഇദഞ്ഹി ചതുക്കം വിപസ്സനാവസേനേവ വുത്തം, ധമ്മാനുപസ്സനാ ച നീവരണപബ്ബാദിവസേന പഞ്ചവിധാ ഹോതി, തസ്സാ നീവരണപബ്ബം ആദി, തസ്സാപി ഇദം നീവരണദ്വയം ആദി. ഇതി ധമ്മാനുപസ്സനായ ആദിം ദസ്സേതും അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനന്തി ആഹ. പഹാനന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീതി ഏവം പഹാനകരഞാണം അധിപ്പേതം. തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാതി തം അനിച്ചവിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം പഹാനഞാണം അപരായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ, തമ്പി അപരായാതി ഏവം വിപസ്സനാപരമ്പരം ദസ്സേതി. അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി യഞ്ചസ്സ പഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകതോ ഉപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതീതി ദ്വിധാ അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. തത്ഥ സഹജാതാനമ്പിഅജ്ഝുപേക്ഖനാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സാപി അജ്ഝുപേക്ഖനാ. ഇധ ആരമ്മണ അജ്ഝുപേക്ഖനാ അധിപ്പേതാ. തസ്മാതിഹാനന്ദാതി യസ്മാ ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സാസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തോ ന കേവലം നീവരണാദിധമ്മേ, അഭിജ്ഝാദോമനസ്സസീസേന പന വുത്താനം ധമ്മാനം പഹാനകരഞാണമ്പി പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി, തസ്മാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ചതുമഹാപഥോ വിയ ഛ ആയതനാനി ദട്ഠബ്ബാനി. തസ്മിം പംസുപുഞ്ജോ വിയ ഛസു ആയതനേസു കിലേസാ. ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗച്ഛന്താ സകടരഥാ വിയ ചതൂസു ആരമ്മണേസു പവത്താ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. ഏകേന സകടേന വാ രഥേന വാ പംസുപുഞ്ജസ്സ ഉപഹനനം വിയ കായാനുപസ്സനാദീഹി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഉപഘാതോ വേദിതബ്ബോതി.

ഏകധമ്മവഗ്ഗോ പഠമോ.