൧൦. ആനാപാനസംയുത്തം

൧. ഏകധമ്മവഗ്ഗോ

൧. ഏകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൯൭൭. ആനാപാനസംയുത്തസ്സ പഠമേ ഏകധമ്മോതി ഏകോ ധമ്മോ. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൫) ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനനിദ്ദേസേ വുത്തമേവ.

൬. അരിട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൨. ഛട്ഠേ ഭാവേഥ നോതി ഭാവേഥ നു. കാമച്ഛന്ദോതി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ. അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ച ധമ്മേസൂതി അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ദ്വാദസസു ആയതനധമ്മേസു. പടിഘസഞ്ഞാ സുപ്പടിവിനീതാതി പടിഘസമ്പയുത്തസഞ്ഞാ സുട്ഠു പടിവിനീതാ, സമുച്ഛിന്നാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ അത്തനോ അനാഗാമിമഗ്ഗം കഥേതി. ഇദാനി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനം ദസ്സേന്തോ സോ സതോവ അസ്സസിസ്സാമീതിആദിമാഹ.

൭. മഹാകപ്പിനസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൩. സത്തമേ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഫന്ദിതത്തം വാതി ഉഭയേനപി ചലനമേവ കഥിതം.

൮. പദീപോപമസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൪. അട്ഠമേ നേവ കായോപി കിലമതി ന ചക്ഖൂനീതി അഞ്ഞേസു ഹി കമ്മട്ഠാനേസു കമ്മം കരോന്തസ്സ കായോപി കിലമതി, ചക്ഖൂനിപി വിഹഞ്ഞന്തി. ധാതുകമ്മട്ഠാനസ്മിഞ്ഹി കമ്മം കരോന്തസ്സ കായോ കിലമതി, യന്തേ പക്ഖിപിത്വാ പീളനാകാരപ്പത്തോ വിയ ഹോതി. കസിണകമ്മട്ഠാനേ കമ്മം കരോന്തസ്സ ചക്ഖൂനി ഫന്ദന്തി കിലമന്തി, നിക്ഖമിത്വാ പതനാകാരപ്പത്താനി വിയ ഹോന്തി. ഇമസ്മിം പന കമ്മട്ഠാനേ കമ്മം കരോന്തസ്സ നേവ കായോ കിലമതി, ന അക്ഖീനി വിഹഞ്ഞന്തി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനന്തിആദി കസ്മാ വുത്തം, കിം ആനാപാനേ കസിണുഗ്ഘാടനം ലബ്ഭതീതി? തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘യസ്മാ ആനാപാനനിമിത്തം താരകരൂപമുത്താവലികാദിസദിസം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, തസ്മാ തത്ഥ കസിണുഗ്ഘാടനം ലബ്ഭതീ’’തി. തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ ‘‘ന ലബ്ഭതേവാ’’തി ആഹ. അലബ്ഭന്തേ അയം അരിയിദ്ധിആദികോ പഭേദോ കസ്മാ ഗഹിതോതി? ആനിസംസദസ്സനത്ഥം. അരിയം വാ ഹി ഇദ്ധിം ചത്താരി വാ രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ചതസ്സോ വാ അരൂപസമാപത്തിയോ നിരോധസമാപത്തിം വാ പത്ഥയമാനേന ഭിക്ഖുനാ അയം ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസികാതബ്ബോ. യഥാ ഹി നഗരേ ലദ്ധേ യം ചതൂസു ദിസാസു ഉട്ഠാനകഭണ്ഡം, തം ചതൂഹി ദ്വാരേഹി നഗരമേവ പവിസതീതി, ജനപദോ ലദ്ധോ ച ഹോതി. നഗരസ്സേവ ഹേസോ ആനിസംസോ. ഏവം ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനായ ആനിസംസോ ഏസ അരിയിദ്ധിആദികോ പഭേദോ, സബ്ബാകാരേന ഭാവിതേ ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്മിം സബ്ബമേതം യോഗിനോ നിപ്ഫജ്ജതീതി ആനിസംസദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സുഖഞ്ചേതി ഏത്ഥ സോതി കസ്മാ ന വുത്തം? യസ്മാ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം വാരേ നാഗതം.

൯. വേസാലീസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൫. നവമേ വേസാലിയന്തി ഏവംനാമകേ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പവത്തവോഹാരേ നഗരേ. തഞ്ഹി നഗരം തിക്ഖത്തും പാകാരപരിക്ഖേപവഡ്ഢനേന വിസാലീഭൂതത്താ വേസാലീതി വുച്ചതി. ഇദമ്പി ച നഗരം സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തേയേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സബ്ബാകാരവേപുല്ലതം പത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം ഗോചരഗാമം ദസ്സേത്വാ നിവാസട്ഠാനമാഹ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായന്തി. തത്ഥ മഹാവനം നാമ സയംജാതം അരോപിമം സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനം. കപിലവത്ഥുസാമന്താ പന മഹാവനം ഹിമവന്തേന സഹ ഏകാബദ്ധം അപരിച്ഛേദം ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതം. ഇദം താദിസം ന ഹോതി, സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനന്തി മഹാവനം. കൂടാഗാരസാലാ പന മഹാവനം നിസ്സായ കതേ ആരാമേ കൂടാഗാരം അന്തോകത്വാ ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേന കതാ സബ്ബാകാരസമ്പന്നാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടീതി വേദിതബ്ബാ.

അനേകപരിയായേന അസുഭകഥം കഥേതീതി അനേകേഹി കാരണേഹി അസുഭാകാരസന്ദസ്സനപ്പവത്തം കായവിച്ഛന്ദനീയകഥം കഥേതി. സേയ്യഥിദം – അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ…പേ… മുത്തന്തി. കിം വുത്തം ഹോതി? ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സബ്ബാകാരേനപി വിചിനന്തോ ന കോചി കിഞ്ചി മുത്തം വാ മണിം വാ വേളുരിയം വാ അഗരും വാ ചന്ദനം വാ കുങ്കുമം വാ കപ്പുരം വാ വാസചുണ്ണാദിം വാ അണുമത്തമ്പി സുചിഭാവം പസ്സതി, അഥ ഖോ പരമദുഗ്ഗന്ധം ജേഗുച്ഛഅസ്സിരികദസ്സനം കേസലോമാദിനാനപ്പകാരം അസുചിമേവ പസ്സതി, തസ്മാ ന ഏത്ഥ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ കരണീയോ. യേപി ഉത്തമങ്ഗേ സിരസി ജാതാ കേസാ നാമ, തേപി അസുഭാ ചേവ അസുചിനോ ച പടികൂലാ ച. സോ ച നേസം അസുഭാസുചിപടികൂലഭാവോ വണ്ണതോപി സണ്ഠാനതോപി ഗന്ധതോപി ആസയതോപി ഓകാസതോപീതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വേദിതബ്ബോ. ഏവം ലോമാദീനമ്പീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൭) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഭഗവാ ഏകമേകസ്മിം കോട്ഠാസേ പഞ്ചപഞ്ചപ്പഭേദേന അനേകപരിയായേന അസുഭകഥം കഥേതി.

അസുഭായ വണ്ണം ഭാസതീതി ഉദ്ധുമാതകാദിവസേന അസുഭമാതികം നിക്ഖിപിത്വാ പദഭാജനീയേന തം വിഭജന്തോ വണ്ണേന്തോ അസുഭായ വണ്ണം ഭാസതി. അസുഭഭാവനായ വണ്ണം ഭാസതീതി യാ അയം കേസാദീസു വാ ഉദ്ധുമാതകാദീസു വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവത്ഥൂസു അസുഭാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്തസ്സ ചിത്തസ്സ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ ഫാതികമ്മം, തസ്സാ അസുഭഭാവനായ ആനിസംസം ദസ്സേന്തോ വണ്ണം ഭാസതി, ഗുണം പരികിത്തേതി. സേയ്യഥിദം – ‘‘അസുഭഭാവനാഭിയുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കേസാദീസു വാ വത്ഥൂസു ഉദ്ധുമാതകാദീസു വാ പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം തിവിധകല്യാണം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം പഠമജ്ഝാനം പടിലഭതി. സോ തം പഠമജ്ഝാനസങ്ഖാതം ചിത്തമഞ്ജൂസം നിസ്സായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഉത്തമത്ഥം അരഹത്തം പാപുണാതീ’’തി.

ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതുന്തി അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏകം അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതും നിലീയിതും ഏകകോവ ഹുത്വാ വിഹരിതും ഇച്ഛാമീതി അത്ഥോ. നാമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാതി യോ അത്തനാ പയുത്തവാചം അകത്വാ മമത്ഥായ സദ്ധേസു കുലേസു പടിയത്തപിണ്ഡപാതം നീഹരിത്വാ മയ്ഹം ഉപനാമേതി, തം പിണ്ഡപാതനീഹാരകം ഏകം ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ നാമ്ഹി അഞ്ഞേന കേനചി ഭിക്ഖുനാ വാ ഗഹട്ഠേന വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോതി.

കസ്മാ പന ഏവമാഹാതി? അതീതേ കിര പഞ്ചസതാ മിഗലുദ്ദകാ മഹതീഹി ദണ്ഡവാഗുരാദീഹി അരഞ്ഞം പരിക്ഖിപിത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഏകതോയേവ യാവജീവം മിഗപക്ഖിഘാതകമ്മേന ജീവികം കപ്പേത്വാ നിരയേ ഉപ്പന്നാ. തേ തത്ഥ പച്ചിത്വാ പുബ്ബേ കതേന കേനചിദേവ കുസലകമ്മേന മനുസ്സേസു ഉപ്പന്നാ കല്യാണൂപനിസ്സയവസേന സബ്ബേപി ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിംസു. തേസം തതോ മൂലാകുസലകമ്മതോ അവിപക്കവിപാകാ അപരാപരചേതനാ തസ്മിം അഡ്ഢമാസബ്ഭന്തരേ അത്തൂപക്കമേന ച പരൂപക്കമേന ച ജീവിതൂപച്ഛേദായ ഓകാസമകാസി. തം ഭഗവാ അദ്ദസ. കമ്മവിപാകോ ച നാമ ന സക്കാ കേനചി പടിബാഹിതും. തേസു ച ഭിക്ഖൂസു പുഥുജ്ജനാപി അത്ഥി, സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിഖീണാസവാപി. തത്ഥ ഖീണാസവാ അപ്പടിസന്ധികാ, ഇതരേ അരിയസാവകാ നിയതഗതികാ സുഗതിപരായണാ, പുഥുജ്ജനാനം ഗതി അനിയതാ.

അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ അത്തഭാവേ ഛന്ദരാഗേന മരണഭയഭീതാ ന സക്ഖിസ്സന്തി ഗതിം വിസോധേതും, ഹന്ദ നേസം ഛന്ദരാഗപ്പഹാനായ അസുഭകഥം കഥേമി. തം സുത്വാ അത്തഭാവേ വിഗതച്ഛന്ദരാഗതായ ഗതിവിസോധനം കത്വാ സഗ്ഗേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിസ്സന്തി, ഏവം തേസം മമ സന്തികേ പബ്ബജ്ജാ സാത്ഥികാ ഭവിസ്സതീ’’തി. തതോ തേസം അനുഗ്ഗഹായ അസുഭകഥം കഥേസി കമ്മട്ഠാനസീസേന, നോ മരണവണ്ണസംവണ്ണനാധിപ്പായേന. കഥേത്വാ ച പനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ ഇമം അഡ്ഢമാസം മം ഭിക്ഖൂ പസ്സിസ്സന്തി, ‘അജ്ജ ഏകോ ഭിക്ഖു മതോ, അജ്ജ ദ്വേ…പേ… അജ്ജ ദസാ’തി ആഗന്ത്വാ ആരോചേസ്സന്തി, അയഞ്ച കമ്മവിപാകോ ന സക്കാ മയാ വാ അഞ്ഞേന വാ പടിബാഹിതും, സ്വാഹം തം സുത്വാപി കിം കരിസ്സാമി, കിം മേ അനത്ഥകേന അനയബ്യസനേന സുതേന, ഹന്ദാഹം ഭിക്ഖൂനം അദസ്സനം ഉപഗച്ഛാമീ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതും, നാമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’’തി.

അപരേ പനാഹു – ‘‘പരൂപവാദവിവജ്ജനത്ഥം ഏവം വത്വാ പടിസല്ലീനോ’’തി. പരേ കിര ഭഗവന്തം ഉപവദിസ്സന്തി – ‘‘അയം ‘സബ്ബഞ്ഞൂ അഹം സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തീ’തി പടിജാനമാനോ അത്തനോപി സാവകേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘാതേന്തേ നിവാരേതും ന സക്കോതി, കിം അഞ്ഞം സക്ഖിസ്സതീ’’തി? തത്ര പണ്ഡിതാ വക്ഖന്തി – ‘‘ഭഗവാ പടിസല്ലാനമനുയുത്തോ ന ഇമം പവത്തിം ജാനാതി, കോചിസ്സ ആരോചയിതാപി നത്ഥി, സചേ ജാനേയ്യ അദ്ധാ നിവാരേയ്യാ’’തി. ഇദം പന ഇച്ഛാമത്തം, പഠമമേവേത്ഥ കാരണം. നാസ്സുധാതി ഏത്ഥ അസ്സുധാതി പദപൂരണമത്തേ അവധാരണത്ഥേ വാ നിപാതോ, നേവ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമീതി അത്ഥോ.

അനേകേഹി വണ്ണസണ്ഠാനാദീഹി കാരണേഹി വോകാരോ അസ്സാതി അനേകാകാരവോകാരോ. അനേകാകാരവോകിണ്ണോ അനേകാകാരേന സമ്മിസ്സോതി വുത്തം ഹോതി. കോ സോ? അസുഭഭാവനാനുയോഗോ, തം അനേകാകാരവോകാരം. അസുഭഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തീതി യുത്തപ്പയുത്താ വിഹരന്തി. അട്ടീയമാനാതി തേന കായേന അട്ടാ ദുക്ഖിതാ ഹോന്തി. ഹരായമാനാതി ലജ്ജമാനാ. ജിഗുച്ഛമാനാതി ജിഗുച്ഛം ഉപ്പാദയമാനാ. സത്ഥഹാരകം പരിയേസന്തീതി ജീവിതഹരണകസത്ഥം പരിയേസന്തി. ന കേവലഞ്ച തേ സത്ഥം പരിയേസിത്വാ അത്തനാ വാ അത്താനം ജീവിതാ വോരോപേന്തി, മിഗലണ്ഡികമ്പി പന സമണകുത്തകം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘സാധു നോ, ആവുസോ, ജീവിതാ വോരോപേഹീ’’തി വദന്തി. ഏത്ഥ ച അരിയാ നേവ പാണാതിപാതം കരിംസു, ന സമാദപേസും, ന സമനുഞ്ഞാ അഹേസും. പുഥുജ്ജനാ പന സബ്ബമകംസു.

പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി തേസം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ജീവിതക്ഖയപ്പത്തഭാവം ഞത്വാ തതോ ഏകീഭാവതോ വുട്ഠിതോ ജാനന്തോപി അജാനന്തോ വിയ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി. കിം നു ഖോ, ആനന്ദ, തനുഭൂതോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി ഇതോ, ആനന്ദ, പുബ്ബേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ഏകതോ ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി, ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം ഗണ്ഹന്തി, സജ്ഝായന്തി, ഏകപജ്ജോതോ വിയ ആരാമോ ദിസ്സതി. ഇദാനി പന അഡ്ഢമാസമത്തസ്സ അച്ചയേന തനുഭൂതോ വിയ തനുകോ മന്ദോ അപ്പകോ വിരളോ വിയ ജാതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. കിം നു ഖോ കാരണം? കിം ദിസാസു പക്കന്താ ഭിക്ഖൂതി?

അഥായസ്മാ ആനന്ദോ കമ്മവിപാകേന തേസം ജീവിതക്ഖയപ്പത്തിം അസല്ലക്ഖേന്തോ അസുഭകമ്മട്ഠാനാനുയോഗപച്ചയാ പന സല്ലക്ഖേന്തോ തഥാ ഹി പന, ഭന്തേ ഭഗവാതിആദിം വത്വാ ഭിക്ഖൂനം അരഹത്തപ്പത്തിയാ അഞ്ഞം കമ്മട്ഠാനം യാചന്തോ, സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ അഞ്ഞം കാരണം ആചിക്ഖതു, യേന ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹേയ്യ. മഹാസമുദ്ദം ഓരോഹണതിത്ഥാനി വിയ അഞ്ഞാനിപി ദസാനുസ്സതി, ദസകസിണ, ചതുധാതുവവത്ഥാന, ബ്രഹ്മവിഹാര, ആനാപാനസ്സതിപഭേദാനി ബഹൂനി നിബ്ബാനോരോഹണകമ്മട്ഠാനാനി സന്തി, തേസു ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ സമസ്സാസേത്വാ അഞ്ഞതരം കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖതൂതി അധിപ്പായോ.

അഥ ഭഗവാ തഥാ കാതുകാമോ ഥേരം ഉയ്യോജേന്തോ തേനഹാനന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വേസാലിം ഉപനിസ്സായാതി വേസാലിയം ഉപനിസ്സായ സമന്താ ഗാവുതേപി അഡ്ഢയോജനേപി യാവതികാ വിഹരന്തി, തേ സബ്ബേ സന്നിപാതേഹീതി അത്ഥോ. സബ്ബേ ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിപാതേത്വാതി അത്തനാ ഗന്തും യുത്തട്ഠാനം സയം ഗന്ത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ദഹരഭിക്ഖൂ പഹിണിത്വാ മുഹുത്തേനേവ അനവസേസേ ഭിക്ഖൂ ഉപട്ഠാനസാലായം സമൂഹം കത്വാ. യസ്സദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സന്നിപതിതോ, ഏസ കാലോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മകഥം കാതും, അനുസാസനിം ദാതും, ഇദാനി യസ്സ തുമ്ഹേ കാലം ജാനാഥ, തം കാതബ്ബന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി, അയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി. ആമന്തേത്വാ ച പന ഭിക്ഖൂനം അരഹത്തപ്പത്തിയാ പുബ്ബേ ആചിക്ഖിതഅസുഭകമ്മട്ഠാനതോ അഞ്ഞം പരിയായം ആചിക്ഖന്തോ ആനാപാനസ്സതിസമാധീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആനാപാനസ്സതിസമാധീതി ആനാപാനപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ സദ്ധിം സമ്പയുത്തോ സമാധി, ആനാപാനസ്സതിയം വാ സമാധി, ആനാപാനസ്സതിസമാധി. ഭാവിതോതി ഉപ്പാദിതോ വഡ്ഢിതോ വാ. ബഹുലീകതോതി പുനപ്പുനം കതോ. സന്തോ ചേവ പണീതോ ചാതി സന്തോ ചേവ പണീതോ ചേവ. ഉഭയത്ഥ ഏവസദ്ദേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ. കിം വുത്തം ഹോതി? അയഞ്ഹി യഥാ അസുഭകമ്മട്ഠാനം കേവലം പടിവേധവസേന സന്തഞ്ച പണീതഞ്ച, ഓളാരികാരമ്മണത്താ പന പടികൂലാരമ്മണത്താ ച ആരമ്മണവസേന നേവ സന്തം ന പണീതം, ന ഏവം കേനചി പരിയായേന അസന്തോ വാ അപ്പണീതോ വാ, അപിച ഖോ ആരമ്മണസന്തതായപി സന്തോ വൂപസന്തോ നിബ്ബുതോ, പടിവേധസങ്ഖാതായ അങ്ഗസന്തതായപി, ആരമ്മണപണീതതായ പണീതോ അതിത്തികരോ, അങ്ഗപണീതതായപീതി. തേന വുത്തം ‘‘സന്തോ ചേവ പണീതോ ചാ’’തി.

അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോതി ഏത്ഥ പന നാസ്സ സേചനന്തി അസേചനകോ, അനാസിത്തകോ അബ്ബോകിണ്ണോ പാടിയേക്കോ ആവേണികോ, നത്ഥി ഏത്ഥ പരികമ്മേന വാ ഉപചാരേന വാ സന്തതാ, ആദിസമന്നാഹാരതോ പഭുതി അത്തനോ സഭാവേനേവ സന്തോ ച പണീതോ ചാതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘അസേചനകോ’’തി അനാസിത്തകോ ഓജവന്തോ, സഭാവേനേവ മധുരോ’’തി വദന്തി. ഏവമയം അസേചനകോ ച അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ കായികചേതസികസുഖപ്പടിലാഭായ സംവത്തനതോ സുഖോ ച വിഹാരോതി വേദിതബ്ബോ.

ഉപ്പന്നുപ്പന്നേതി അവിക്ഖമ്ഭിതേ. പാപകേതി ലാമകേ. അകുസലേ ധമ്മേതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതേ ധമ്മേ. ഠാനസോ അന്തരധാപേതീതി ഖണേനേവ അന്തരധാപേതി വിക്ഖമ്ഭേതി. വൂപസമേതീതി സുട്ഠു ഉപസമേതി, നിബ്ബേധഭാഗിയത്താ അനുപുബ്ബേന അരിയമഗ്ഗവുദ്ധിപ്പത്തോ സമുച്ഛിന്ദതി, പടിപ്പസ്സമ്ഭേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേതി ആസാള്ഹമാസേ. ഊഹതം രജോജല്ലന്തി അട്ഠ മാസേ വാതാതപസുക്ഖായ ഗോമഹിംസാദിപാദപ്പഹാരസമ്ഭിന്നായ പഥവിയാ ഉദ്ധം ഹതം ഊഹതം ആകാസേ സമുട്ഠിതം രജഞ്ച രേണുഞ്ച. മഹാ അകാലമേഘോതി സബ്ബം നഭം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉട്ഠിതോ ആസാള്ഹജുണ്ഹപക്ഖേ സകലം അഡ്ഢമാസം വസ്സനകമേഘോ. സോ ഹി അസമ്പത്തേ വസ്സകാലേ ഉപ്പന്നത്താ അകാലമേഘോതി ഇധ അധിപ്പേതോ. ഠാനസോ അന്തരാധാപേതി വൂപസമേതീതി ഖണേനേവ അദസ്സനം നേതി പഥവിയം സന്നിസീദാപേതി. ഏവമേവ ഖോതി ഓപമ്മനിദസ്സനമേതം. തതോ പരം വുത്തനയമേവ.

൧൦. കിമിലസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൬. ദസമേ കിമിലായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ഏതദവോചാതി ഥേരോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദേസനാ ന യഥാനുസന്ധികാ കതാ, യഥാനുസന്ധിം ഗമേസ്സാമീ’’തി ദേസനാനുസന്ധിം ഘടേന്തോ ഏതം അവോച. കായഞ്ഞതരന്തി പഥവീആദീസു കായേസു അഞ്ഞതരം വദാമി വായോകായം വദാമീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ചക്ഖായതനം…പേ… കബളീകാരോ ആഹാരോതി പഞ്ചവീസതി രൂപകോട്ഠാസാ രൂപകായോ നാമ, തേസു ആനാപാനം ഫോട്ഠബ്ബായതനേ സങ്ഗഹിതത്താ കായഞ്ഞതരം ഹോതി, തസ്മാപി ഏവമാഹ. തസ്മാതിഹാതി യസ്മാ ചതൂസു കായേസു അഞ്ഞതരം വായോകായം, പഞ്ചവീസതി കോട്ഠാസേ വാ രൂപകായേ അഞ്ഞതരം ആനാപാനം അനുപസ്സതി, തസ്മാ കായേ കായാനുപസ്സീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാഞ്ഞതരന്തി തീസു വേദനാസു അഞ്ഞതരം, സുഖവേദനം സന്ധായേതം വുത്തം.

സാധുകം മനസികാരന്തി പീതിപടിസംവേദിതാദിവസേന ഉപ്പന്നം സുന്ദരം മനസികാരം. കിം പന മനസികാരോ സുഖാ വേദനാ ഹോതീതി? ന ഹോതി, ദേസനാസീസം പനേതം. യഥേവ ഹി ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ’’തി (മ. നി. ൩.൧൪൭) ഏത്ഥ സഞ്ഞാനാമേന പഞ്ഞാ വുത്താ, ഏവമിധാപി മനസികാരനാമേന ഝാനവേദനാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏതസ്മിഞ്ഹി ചതുക്കേ പഠമപദേ പീതിസീസേന വേദനാ വുത്താ, ദുതിയപദേ സുഖന്തി സരൂപേനേവ വുത്താ. ചിത്തസങ്ഖാരപദദ്വയേ ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപ്പടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൪) വചനതോ ‘‘വിതക്കവിചാരേ ഠപേത്വാ സബ്ബേപി ചിത്തസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ചിത്തസങ്ഖാരേ സങ്ഗഹിതാ’’തി വചനതോ ചിത്തസങ്ഖാരനാമേന വേദനാ വുത്താ. തം സബ്ബം മനസികാരനാമേന സങ്ഗഹേത്വാ ഇധ ‘‘സാധുകം മനസികാര’’ന്തി ആഹ.

ഏവം സന്തേപി യസ്മാ ഏസാ വേദനാ ആരമ്മണം ന ഹോതി, തസ്മാ വേദനാനുപസ്സനാ ന യുജ്ജതീതി. നോ ന യുജ്ജതി, മഹാസതിപട്ഠാനാദീസുപി ഹി തം തം സുഖാദീനം വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ വേദനാ വേദയതി, തം പന വേദനാപവത്തിം ഉപാദായ ‘‘അഹം വേദയാമീ’’തി വോഹാരമത്തം ഹോതി, തം സന്ധായ ‘‘സുഖം വേദനം വേദയമാനോ സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തിആദി വുത്തം. അപിച ‘‘പീതിപ്പടിസംവേദീ’’തിആദീനം അത്ഥവണ്ണനായമേതസ്സ പരിഹാരോ വുത്തോയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ –

‘‘ദ്വീഹാകാരേഹി പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി – ആരമ്മണതോ ച അസമ്മോഹതോ ച. കഥം ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജതി, തസ്സ സമാപത്തിക്ഖണേ ഝാനപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. കഥം അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തപീതിം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി, തസ്സ വിപസ്സനാക്ഖണേ ലക്ഖണപ്പടിവേധേന അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൭൨) ‘‘‘ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീ’തി. ഏതേനേവ നയേന അവസേസപദാനിപി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനീ’’തി.

ഇതി യഥേവ ഝാനപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ പീതിസുഖചിത്തസങ്ഖാരാ പടിസംവിദിതാ ഹോന്തി, ഏവം ഇമിനാപി ഝാനസമ്പയുത്തേന വേദനാസങ്ഖാതമനസികാരപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ വേദനാ പടിസംവിദിതാ ഹോതി. തസ്മാ സുവുത്തമേതം ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതീ’’തി.

നാഹം, ആനന്ദ, മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സാതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – യസ്മാ ‘‘ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സാസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തോ ഭിക്ഖു കിഞ്ചാപി അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തമാരമ്മണം കരോതി, തസ്സ പന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ഉപട്ഠാപേത്വാ പവത്തനതോ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീയേവ നാമേസ ഹോതി. ന ഹി മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാ അത്ഥി, തസ്മാ ആരമ്മണതോ ചിത്തപടിസംവിദിതവസേന ‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതീ’’തി.

സോ യം തം ഹോതി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം പഹാനം, തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാ സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി ഏത്ഥ അഭിജ്ഝാ കാമച്ഛന്ദനീവരണമേവ, ദോമനസ്സവസേന ബ്യാപാദനീവരണം ദസ്സിതം. ഇദഞ്ഹി ചതുക്കം വിപസ്സനാവസേനേവ വുത്തം, ധമ്മാനുപസ്സനാ ച നീവരണപബ്ബാദിവസേന പഞ്ചവിധാ ഹോതി, തസ്സാ നീവരണപബ്ബം ആദി, തസ്സാപി ഇദം നീവരണദ്വയം ആദി. ഇതി ധമ്മാനുപസ്സനായ ആദിം ദസ്സേതും അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനന്തി ആഹ. പഹാനന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീതി ഏവം പഹാനകരഞാണം അധിപ്പേതം. തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാതി തം അനിച്ചവിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം പഹാനഞാണം അപരായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ, തമ്പി അപരായാതി ഏവം വിപസ്സനാപരമ്പരം ദസ്സേതി. അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി യഞ്ചസ്സ പഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകതോ ഉപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതീതി ദ്വിധാ അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. തത്ഥ സഹജാതാനമ്പിഅജ്ഝുപേക്ഖനാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സാപി അജ്ഝുപേക്ഖനാ. ഇധ ആരമ്മണ അജ്ഝുപേക്ഖനാ അധിപ്പേതാ. തസ്മാതിഹാനന്ദാതി യസ്മാ ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സാസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തോ ന കേവലം നീവരണാദിധമ്മേ, അഭിജ്ഝാദോമനസ്സസീസേന പന വുത്താനം ധമ്മാനം പഹാനകരഞാണമ്പി പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി, തസ്മാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ചതുമഹാപഥോ വിയ ഛ ആയതനാനി ദട്ഠബ്ബാനി. തസ്മിം പംസുപുഞ്ജോ വിയ ഛസു ആയതനേസു കിലേസാ. ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗച്ഛന്താ സകടരഥാ വിയ ചതൂസു ആരമ്മണേസു പവത്താ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. ഏകേന സകടേന വാ രഥേന വാ പംസുപുഞ്ജസ്സ ഉപഹനനം വിയ കായാനുപസ്സനാദീഹി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഉപഘാതോ വേദിതബ്ബോതി.

ഏകധമ്മവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧-൨. ഇച്ഛാനങ്ഗലസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൮൭-൯൮൮. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥാതി കസ്മാ അത്തനോ വിഹാരസമാപത്തിം ആചിക്ഖതി? ഉപാരമ്ഭമോചനത്ഥം. സചേ ഹി തേ ‘‘ന ജാനാമാ’’തി വദേയ്യും, അഥ നേസം തിത്ഥിയാ ‘‘തുമ്ഹേ ‘അസുകസമാപത്തിയാ നാമ നോ സത്ഥാ തേമാസം വിഹാസീ’തിപി ന ജാനാഥ, അഥ കസ്മാ നം ഉപട്ഠഹന്താ വിഹരഥാ’’തി ഉപാരമ്ഭം ആരോപേയ്യും, തതോ മോചനത്ഥം ഏവമാഹ.

അഥ കസ്മാ യഥാ അഞ്ഞത്ഥ ‘‘സതോവ അസ്സസതി, ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൦൭; സം. നി. ൫.൯൭൭) ഏവ-വാകാരോ വുത്തോ. ഏവം ഇധ ന വുത്തോതി? ഏകന്തസന്തത്താ. അഞ്ഞേസഞ്ഹി അസ്സാസോ വാ പാകടോ ഹോതി പസ്സാസോ വാ, ഭഗവതോ ഉഭയമ്പേതം പാകടമേവ നിച്ചം ഉപട്ഠിതസ്സതിതായാതി ഏകന്തസന്തത്താ ന വുത്തോ. അഥ ‘‘സിക്ഖാമീ’’തി അവത്വാ കസ്മാ ‘‘അസ്സസാമീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തന്തി? സിക്ഖിതബ്ബാഭാവാ. സത്ത ഹി സേഖാ സിക്ഖിതബ്ബഭാവാ സേഖാ നാമ, ഖീണാസവാ സിക്ഖിതബ്ബാഭാവാ അസേഖാ നാമ, തഥാഗതാ അസിക്ഖിതബ്ബാ അസേക്ഖാ നാമ നത്ഥി തേസം സിക്ഖിതബ്ബകിച്ചന്തി സിക്ഖിതബ്ബാഭാവാ ന വുത്തം. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

൩-൧൦. പഠമആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൮൯-൯൯൬. തതിയേ പവിചിനതീതി അനിച്ചാദിവസേന പവിചിനതി. ഇതരം പദദ്വയം ഏതസ്സേവ വേവചനം. നിരാമിസാതി നിക്കിലേസാ കായികചേതസികദരഥപടിപസ്സദ്ധിയാ കായോപി ചിത്തമ്പി പസ്സമ്ഭതി. സമാധിയതീതി സമ്മാ ഠപിയതി, അപ്പനാചിത്തം വിയ ഹോതി. അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി സഹജാതഅജ്ഝുപേക്ഖനായ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി.

ഏവം ചുദ്ദസവിധേന കായപരിഗ്ഗാഹകസ്സ ഭിക്ഖുനോ തസ്മിം കായേ സതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തായ സതിയാ സമ്പയുത്തഞാണം ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തംസമ്പയുത്തമേവ കായികചേതസികവീരിയം വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പീതിപസ്സദ്ധിചിത്തേകഗ്ഗതാ പീതിപസ്സദ്ധിസമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ, ഇമേസം ഛന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അനോസക്കനഅനതിവത്തനസങ്ഖാതോ മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. യഥേവ ഹി സമപ്പവത്തേസു അസ്സേസു സാരഥിനോ ‘‘അയം ഓലീയതീ’’തി തുദനം വാ, ‘‘അയം അതിധാവതീ’’തി ആകഡ്ഢനം വാ നത്ഥി, കേവലം ഏവം പസ്സമാനസ്സ ഠിതാകാരോവ ഹോതി, ഏവമേവ ഇമേസം ഛന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അനോസക്കനഅനതിവത്തനസങ്ഖാതോ മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ നാമ ഹോതി. ഏത്താവതാ കിം കഥിതം? ഏകചിത്തക്ഖണികാ നാനാസരസലക്ഖണാ വിപസ്സനാബോജ്ഝങ്ഗാ നാമ കഥിതാ.

വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഏത്ഥ പന സോളസക്ഖത്തുകാ ആനാപാനസ്സതി മിസ്സകാ കഥിതാ, ആനാപാനമൂലകാ സതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാ, തേസം മൂലഭൂതാ ആനാപാനസ്സതി പുബ്ബഭാഗാ. ബോജ്ഝങ്ഗമൂലകാ സതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാ, തേപി ബോജ്ഝങ്ഗാ പുബ്ബഭാഗാവ. വിജ്ജാവിമുത്തിപൂരകാ പന ബോജ്ഝങ്ഗാ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരാ, വിജ്ജാവിമുത്തിയോ അരിയഫലസമ്പയുത്താ. വിജ്ജാ വാ ചതുത്ഥമഗ്ഗസമ്പയുത്താ, വിമുത്തി ഫലസമ്പയുത്താതി. ചതുത്ഥപഞ്ചമഛട്ഠാനിപി ഇമിനാവ സമാനപരിച്ഛേദാനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ആനാപാനസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.