൧൧. സോതാപത്തിസംയുത്തം

൧. വേളുദ്വാരവഗ്ഗോ

൧. ചക്കവത്തിരാജസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൭. സോതാപത്തിസംയുത്തസ്സ പഠമേ കിഞ്ചാപീതി അനുഗ്ഗഹഗരഹണേസു നിപാതോ. ചതുന്നഞ്ഹി മഹാദീപാനം ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ചതുന്നഞ്ച അപായാനം അപ്പഹീനഭാവം ഗരഹന്തോ സത്ഥാ ‘‘കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചതുന്നം ദീപാനന്തി ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരാനം ചതുന്നം മഹാദീപാനം. ഇസ്സരിയാധിപച്ചന്തി ഇസ്സരഭാവോ ഇസ്സരിയം, അധിപതിഭാവോ ആധിപച്ചം, ഇസ്സരിയം ആധിപച്ചം ഏതസ്മിം രജ്ജേ, ന ഛേദനഭേദനന്തി ഇസ്സരിയാധിപച്ചം. കാരേത്വാതി ഏവരൂപം രജ്ജം പവത്താപേത്വാ. കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോതി ഏത്ഥ അനുഗ്ഗഹപസംസാസു നിപാതോ. പിണ്ഡിയാലോപേന ഹി യാപനം അനുഗ്ഗഹന്തോ ചതുന്നഞ്ച അപായാനം പഹീനഭാവം പസംസന്തോ സത്ഥാ ‘‘കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നന്തകാനീതി അനന്തകാനി. തേരസഹത്ഥോപി ഹി വത്ഥസാടകോ ദസച്ഛേദനതോ പട്ഠായ നന്തകന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

അവേച്ചപ്പസാദേനാതി അചലപ്പസാദേന. സോ പനായം പസാദോ കിം ഏകോ, അനേകോതി? ഏകോവ, സോ മഗ്ഗേന ആഗതപ്പസാദോ. യേസു പന വത്ഥൂസു അപുബ്ബം അചരിമം രുഹതി, തേസം വസേന ‘‘ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേനാ’’തിആദിനാ നയേന തിധാ വുത്തോ. യസ്മാ ച ഏകോ, തസ്മാവ നിന്നാനാകരണോ ഹോതി. അരിയസാവകസ്സ ഹി ബുദ്ധേയേവ പസാദോ ച പേമഞ്ച ഗാരവഞ്ച മഹന്തം, ന ധമ്മേ വാ സങ്ഘേ വാ, ധമ്മേയേവ വാ മഹന്തം, ന ബുദ്ധേ വാ സങ്ഘേ വാ, സങ്ഘേയേവ വാ മഹന്തം, ന ബുദ്ധേ വാ ധമ്മേ വാതി ഏതം നത്ഥി. ഇതിപി സോ ഭഗവാതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാനേവ.

അരിയകന്തേഹീതി അരിയാനം കന്തേഹി പിയേഹി മനാപേഹി. പഞ്ച ഹി സീലാനി ഭവന്തരഗതാപി അരിയാ ന കോപേന്തി, ഏവം തേസം പിയാനി. താനി സന്ധായേതം വുത്തം. അഖണ്ഡേഹീതിആദി സദിസവസേന വുത്തം. മുഖവട്ടിയഞ്ഹി ഛിന്നേകദേസാ പാതി ഖണ്ഡാതി വുച്ചതി, മജ്ഝേ ഭിന്നാ ഛിദ്ദാതി, ഏകസ്മിം പദേസേ വിസഭാഗവണ്ണാ ഗാവീ സബലാതി, നാനാബിന്ദുചിത്താ കമ്മാസാതി, ഏവമേവ പടിപാടിയാ ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ ഭിന്നം സീലം ഖണ്ഡം നാമ, മജ്ഝേ ഭിന്നം ഛിദ്ദം, യത്ഥ കത്ഥചി ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാ പടിപാടിയാ ഭിന്നത്താ സബലം, ഏകന്തരം ഭിന്നം കമ്മാസം. തേസം ദോസാനം അഭാവേന അഖണ്ഡാദിതാ വേദിതബ്ബാ. ഭുജിസ്സേഹീതി ഭുജിസ്സഭാവകരേഹി. വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേഹീതി ബുദ്ധാദീഹി വിഞ്ഞൂഹി പസംസിതേഹി. അപരാമട്ഠേഹീതി ‘‘ഇദം നാമ തയാ കതം, ഇദം വീതിക്കന്ത’’ന്തി ഏവം പരാമസിതും അസക്കുണേയ്യേഹി. സമാധിസംവത്തനികേഹീതി അപ്പനാസമാധിം ഉപചാരസമാധിം വാ സംവത്തേതും സമത്ഥേഹി.

൨. ബ്രഹ്മചരിയോഗധസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൮. ദുതിയേ യേസം സദ്ധാതി പദേന ബുദ്ധേ പസാദോ ഗഹിതോ. സീലന്തി പദേന അരിയകന്താനി സീലാനി ഗഹിതാനി. പസാദോതി പദേന സങ്ഘേ പസാദോ ഗഹിതോ. ധമ്മദസ്സനന്തി പദേന ധമ്മേ പസാദോ ഗഹിതോതി ഏവം ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി വുത്താനി. കാലേന പച്ചേന്തീതി കാലേന പാപുണന്തി. ബ്രഹ്മചരിയോഗധം സുഖന്തി ബ്രഹ്മചരിയം ഓഗാഹിത്വാ ഠിതം ഉപരിമഗ്ഗത്തയസമ്പയുത്തം സുഖം. യോ പനേസ ഗാഥായ ആഗതോ പസാദോ, സോ കതരപസാദോ ഹോതീതി. തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ താവ ‘‘മഗ്ഗപസാദോ’’തി ആഹ, തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ ‘‘ആഗതമഗ്ഗസ്സ പച്ചവേക്ഖണപ്പസാദോ’’തി. ഉഭോപി ഥേരാ പണ്ഡിതാ ബഹുസ്സുതാ, ഉഭിന്നം സുഭാസിതം. മിസ്സകപ്പസാദോ ഏസോതി.

൩. ദീഘാവുഉപാസകസുത്തവണ്ണനാ

൯൯൯. തതിയേ തസ്മാതി യസ്മാ ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സന്ദിസ്സസി, തസ്മാ. വിജ്ജാഭാഗിയേതി വിജ്ജാകോട്ഠാസികേ. സബ്ബസങ്ഖാരേസൂതി സബ്ബേസു തേഭൂമകസങ്ഖാരേസു. ഏവമസ്സ ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ കഥിതാ. വിഘാതന്തി ദുക്ഖം.

൪-൫. പഠമസാരിപുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൦-൧൦൦൧. ചതുത്ഥ ഉത്താനമേവ. പഞ്ചമേ സോതാപത്തിയങ്ഗന്തി സോതാപത്തിയാ പുബ്ബഭാഗപടിലാഭങ്ഗം. ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദാദയോ പന പടിലദ്ധഗുണാ സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗാ നാമ, തേപി പന സോതാപത്തിയങ്ഗന്തി ആഗതാ. തത്രായം ദ്വിന്നമ്പി വചനത്ഥോ – സപ്പുരിസേ സേവന്തോ ഭജന്തോ പയിരുപാസന്തോ ധമ്മം സുണന്തോ യോനിസോ മനസികരോന്തോ ധമ്മാനുധമ്മം പുബ്ബഭാഗപടിപദം പടിപജ്ജന്തോ സോതാപത്തിം പടിലഭതീതി സപ്പുരിസസംസേവാദയോ സോതാപത്തിഅത്ഥായ അങ്ഗന്തി സോതാപത്തിയങ്ഗം നാമ, ഇതരേ പഠമമഗ്ഗസങ്ഖാതായ സോതാപത്തിയാ അങ്ഗന്തിപി സോതാപത്തിയങ്ഗം, പടിവിദ്ധസോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അങ്ഗന്തിപി സോതാപത്തിയങ്ഗം.

൬. ഥപതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൨. ഛട്ഠേ സാധുകേ പടിവസന്തീതി സാധുകനാമകേ അത്തനോ ഭോഗഗാമകേ വസന്തി. തേസു ഇസിദത്തോ സകദാഗാമീ, പുരാണോ സോതാപന്നോ സദാരസന്തുട്ഠോ. മഗ്ഗേ പുരിസം ഠപേസുന്തി തേസം കിര ഗാമദ്വാരേന ഭഗവതോ ഗമനമഗ്ഗോ. തസ്മാ ‘‘ഭഗവാ കാലേ വാ അകാലേ വാ അമ്ഹാകം സുത്താനം വാ പമത്താനം വാ ഗച്ഛേയ്യ, അഥ പസ്സിതും ന ലഭേയ്യാമാ’’തി മഗ്ഗമജ്ഝേ പുരിസം ഠപേസും.

അനുബന്ധിംസൂതി ന ദൂരതോവ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധിംസു, ഭഗവാ പന സകടമഗ്ഗസ്സ മജ്ഝേ ജങ്ഘമഗ്ഗേന അഗമാസി, ഇതരേ ഉഭോസു പസ്സേസു അനുഗച്ഛന്താ അഗമംസു. മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മാതി ബുദ്ധാനഞ്ഹി കേനചി സദ്ധിം ഗച്ഛന്താനംയേവ പടിസന്ഥാരം കാതും വട്ടതി കേനചി സദ്ധിം ഠിതകാനം, കേനചി സദ്ധിം ദിവസഭാഗം നിസിന്നാനം. തസ്മാ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേഹി മേ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തസ്സ പടിസന്ഥാരം കാതും അയുത്തം, ഠിതകേനപി കാതും ന യുത്തം, ഇമേ ഹി മയ്ഹം സാസനേ സാമിനോ ആഗതഫലാ. ഇമേഹി സദ്ധിം നിസീദിത്വാവ ദിവസഭാഗം പടിസന്ഥാരം കരിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ യേന അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി.

പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീതി തേ കിര ഛത്തുപാഹനം കത്തരദണ്ഡം പാദബ്ഭഞ്ജനതേലാദീനി ചേവ അട്ഠവിധഞ്ച പാനകം സരഭപാദപല്ലങ്കഞ്ച ഗാഹാപേത്വാ അഗമംസു, ആഭതം പല്ലങ്കമ്പി പഞ്ഞാപേത്വാ അദംസു, സത്ഥാ തസ്മിം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസീദിംസൂതി സേസാനി ഛത്തുപാഹനാദീനി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദേഥാതി വത്വാ സയമ്പി ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

സാവത്ഥിയാ കോസലേസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീതിആദി സബ്ബം മജ്ഝിമപദേസവസേനവ വുത്തം. കസ്മാ? നിയതത്താ. ഭഗവതോ ഹി ചാരികാചരണമ്പി അരുണുട്ഠാപനമ്പി നിയതം, മജ്ഝിമപദേസേയേവ ചാരികം ചരതി, മജ്ഝിമദേസേ അരുണം ഉട്ഠപേതീതി നിയതത്താ മജ്ഝിമദേസവസേന വുത്തം. ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ ന കേവലം ആസന്നത്തായേവ തേസം സോമനസ്സം ഹോതി, അഥ ഖോ ‘‘ഇദാനി ദാനം ദാതും ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കാതും ധമ്മം സോതും പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ലഭിസ്സാമാ’’തി തേസം സോമനസ്സം ഹോതി.

തസ്മാതിഹ ഥപതയോ സമ്ബാധോ ഘരാവാസോതി ഥപതയോ യസ്മാ തുമ്ഹാകം മയി ദൂരീഭൂതേ അനപ്പകം ദോമനസ്സം, ആസന്നേ അനപ്പകം സോമനസ്സം ഹോതി, തസ്മാപി വേദിതബ്ബമേതം ‘‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ’’തി. ഘരാവാസസ്സ ഹി ദോസേന തുമ്ഹാകം ഏവം ഹോതി. സചേ പന ഘരാവാസം പഹായ പബ്ബജിതാ, അഥ ഏവം വോ മയാ സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛന്താനഞ്ച ആഗച്ഛന്താനഞ്ച തം ന ഭവേയ്യാതി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ സകിഞ്ചനസപലിബോധട്ഠേന സമ്ബാധതാ വേദിതബ്ബാ. മഹാവാസേ വസന്തസ്സപി ഹി സകിഞ്ചനസപലിബോധട്ഠേന ഘരാവാസോ സമ്ബാധോവ. രജാപഥോതി രാഗദോസമോഹരജാനം ആപഥോ, ആഗമനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാതി പബ്ബജ്ജാ പന അകിഞ്ചനഅപലിബോധട്ഠേന അബ്ഭോകാസോ. ചതുരതനികേപി ഹി ഗബ്ഭേ ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം പല്ലങ്കേന പല്ലങ്കം ഘടേത്വാ നിസിന്നാനമ്പി അകിഞ്ചനഅപലിബോധട്ഠേന പബ്ബജ്ജാ അബ്ഭോകാസോ നാമ ഹോതി. അലഞ്ച പന വോ ഥപതയോ അപ്പമാദായാതി ഏവം സമ്ബാധേ ഘരാവാസേ വസന്താനം തുമ്ഹാകം അപ്പമാദമേവ കാതും യുത്തന്തി അത്ഥോ.

ഏകം പുരതോ ഏകം പച്ഛതോ നിസീദാപേമാതി തേ കിര ദ്വേപി ജനാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതേസു ദ്വീസു നാഗേസു താ ഇത്ഥിയോ ഏവം നിസീദാപേത്വാ രഞ്ഞോ നാഗം മജ്ഝേ കത്വാ ഉഭോസു പസ്സേസു ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹംസു. നാഗോപി രക്ഖിതബ്ബോതി യഥാ കിഞ്ചി വിസേവിതം ന കരോതി, ഏവം രക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി. താപി ഭഗിനിയോതി യഥാ പമാദം നാപജ്ജന്തി, ഏവം രക്ഖിതബ്ബാ ഹോന്തി. അത്താപീതി സിതഹസിതകഥിതവിപേക്ഖിതാദീനി അകരോന്തേഹി അത്താപി രക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി. (തേഹി തഥാ കരോന്തേഹി ന അത്താപി രക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി). തഥാ കരോന്തോ ഹി ‘‘സാമിദുബ്ഭോ ഏസോ’’തി നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഹോതി. തസ്മാതിഹ ഥപതയോതി യസ്മാ തുമ്ഹേ രാജാ നിച്ചം രാജഭണ്ഡം പടിച്ഛാപേതി, തസ്മാപി സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ. യസ്മാ പന പംസുകൂലികഭിക്ഖും ഏവം പടിച്ഛാപേന്തോ നത്ഥി, തസ്മാ അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. ഏവം സബ്ബത്ഥാപി അലഞ്ച പന വോ ഥപതയോ അപ്പമാദായ അപ്പമാദമേവ കരോഥാതി ദസ്സേതി.

മുത്തചാഗോതി വിസ്സട്ഠചാഗോ. പയതപാണീതി ആഗതാഗതാനം ദാനത്ഥായ ധോതഹത്ഥോ. വോസ്സഗ്ഗരതോതി വോസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതേ ചാഗേ രതോ. യാചയോഗോതി യാചിതബ്ബകയുത്തോ. ദാനസംവിഭാഗരതോതി ദാനേന ചേവ അപ്പമത്തകമ്പി കിഞ്ചി ലദ്ധാ തതോപി സംവിഭാഗേ രതോ. അപ്പടിവിഭത്തന്തി ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതി, ഇദം ഭിക്ഖൂന’’ന്തി ഏവം അകതവിഭാഗം, സബ്ബം ദാതബ്ബമേവ ഹുത്വാ ഠിതന്തി അത്ഥോ.

൭. വേളുദ്വാരേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൩. സത്തമേ വേളുദ്വാരന്തി ഗാമദ്വാരേ പവേണിആഗതസ്സ വേളുഗച്ഛസ്സ അത്ഥിതായ ഏവംലദ്ധനാമോ ഗാമോ. അത്തുപനായികന്തി അത്തനി ഉപനേതബ്ബം. സമ്ഫഭാസേനാതി അമന്തഭാസേന. സമ്ഫപ്പലാപഭാസേനാതി സമ്ഫപ്പലാപസമ്ഭാസേന നിരത്ഥകേന അഞ്ഞാണവചനേനാതി അത്ഥോ.

൮-൯. പഠമഗിഞ്ജകാവസഥസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൪-൫. അട്ഠമേ ഞാതികേതി ഏകം തളാകം നിസ്സായ ദ്വിന്നം ചൂളപിതിമഹാപിതിപുത്താനം ദ്വേ ഗാമാ, തേസു ഏകസ്മിം ഗാമകേ. ഗിഞ്ജകാവസഥേതി ഇട്ഠകാമയേ ആവസഥേ. ഓരമ്ഭാഗിയാനന്തി ഹേട്ഠാഭാഗിയാനം, കാമഭവേയേവ പടിസന്ധിഗ്ഗാഹാപകാനന്തി അത്ഥോ. ഓരന്തി ലദ്ധനാമേഹി വാ തീഹി മഗ്ഗേഹി പഹാതബ്ബാനീതിപി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. തത്ഥ കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോതി ഇമാനി ദ്വേ സമാപത്തിയാ വാ അവിക്ഖമ്ഭിതാനി മഗ്ഗേന വാ അസമുച്ഛിന്നാനി നിബ്ബത്തിവസേന ഉദ്ധം ഭാഗം രൂപഭവം അരൂപഭവം വാ ഗന്തും ന ദേന്തി. സക്കായദിട്ഠിആദീനി തീണി തത്ഥ നിബ്ബത്തമ്പി ആനേത്വാ പുന ഇധേവ നിബ്ബത്താപേന്തീതി സബ്ബാനിപി ഓരമ്ഭാഗിയാനേവ. അനാവത്തിധമ്മോതി പടിസന്ധിവസേന അനാഗമനസഭാവോ.

രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താതി ഏത്ഥ കദാചി ഉപ്പത്തിയാ ച പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ ചാതി ദ്വേധാപി തനുഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സകദാഗാമിസ്സ ഹി പുഥുജ്ജനാനം വിയ അഭിണ്ഹം രാഗാദയോ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പജ്ജമാനാ ച ന പുഥുജ്ജനാനം വിയ ബഹലബഹലാ ഉപ്പജ്ജന്തി, മക്ഖിപത്തം വിയ തനുകാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ദീഘഭാണകതിപിടകമഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘യസ്മാ സകദാഗാമിസ്സ പുത്തധീതരോ ഹോന്തി, ഓരോധാ ച ഹോന്തി, തസ്മാ ബഹലാ കിലേസാ. ഇദം പന ഭവതനുകവസേന കഥിത’’ന്തി. തം അട്ഠകഥായം ‘‘സോതാപന്നസ്സ സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അട്ഠമേ ഭവേ ഭവതനുകം നത്ഥി, സകദാഗാമിസ്സ ദ്വേ ഭവേ ഠപേത്വാ പഞ്ചസു ഭവേസു ഭവതനുകം നത്ഥി, അനാഗാമിസ്സ രൂപാരൂപഭവം ഠപേത്വാ കാമഭവേ ഭവതനുകം നത്ഥി, ഖീണാസവസ്സ കിസ്മിഞ്ചി ഭവേ ഭവതനുകം നത്ഥീ’’തി വുത്തത്താ പടിക്ഖിത്തം ഹോതി.

ഇമം ലോകന്തി ഇമം കാമാവചരലോകം സന്ധായ വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – സചേ ഹി മനുസ്സേസു സകദാഗാമിഫലം പത്തോ ദേവേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛികരോതി, ഇച്ചേതം കുസലം. അസക്കോന്തോ പന അവസ്സം മനുസ്സലോകം ആഗന്ത്വാ സച്ഛികരോതി. ദേവേസു സകദാഗാമിഫലം പത്തോപി സചേ മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛികരോതി, ഇച്ചേതം കുസലം. അസക്കോന്തോ പന അവസ്സം ദേവലോകം ഗന്ത്വാ സച്ഛികരോതീതി.

വിനിപതനം വിനിപാതോ, നാസ്സ വിനിപാതോ ധമ്മോതി അവിനിപാതധമ്മോ, ചതൂസു അപായേസു അവിനിപാതനസഭാവോതി അത്ഥോ. നിയതോതി ധമ്മനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായണോതി ഉപരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതാ സമ്ബോധി പരം അയനം അസ്സ ഗതി പടിസരണം അവസ്സം പത്തബ്ബാതി സമ്ബോധിപരായണോ. വിഹേസാവേസാതി തേസം തേസം ഞാണഗതിം ഞാണൂപപത്തിം ഞാണാഭിസമ്പരായം ഓലോകേന്തസ്സ കായകിലമഥോവ ഏസ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സാതി ദീപേതി. ചിത്തവിഹേസാ പന ബുദ്ധാനം നത്ഥി.

ധമ്മാദാസന്തി ധമ്മമയം ആദാസം. യേനാതി യേന ധമ്മാദാസേന സമന്നാഗതോ. ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോതി ഇദം നിരയാദീനംയേവ വേവചനവസേനേവ വുത്തം. നിരയാദയോ ഹി വഡ്ഢിസങ്ഖാതതോ അയതോ അപേതത്താ അപായോ, ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി. ദുഗ്ഗതി, ദുക്കടകാരിനോ ഏത്ഥ വിവസാ നിപതന്തീതി വിനിപാതോ. നവമം ഉത്താനമേവ.

൧൦. തതിയഗിഞ്ജകാവസഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൬. ദസമേ പരോപഞ്ഞാസാതി അതിരേകപഞ്ഞാസ. സാധികനവുതീതി അതിരേകനവുതി. ഛാതിരേകാനീതി ഛഹി അധികാനി. സോ കിര ഗാമോ കിഞ്ചാപി നാതിമഹാ അഹോസി, അരിയസാവകാ പനേത്ഥ ബഹൂ. തത്ഥ തത്ഥ അഹിവാതരോഗേന ഏകപ്പഹാരേനേവ ചതുവീസതി പാണസതസഹസ്സാനി കാലമകംസു, തേസു അരിയസാവകാ ഏത്തകാ നാമ അഹേസും. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

വേളുദ്വാരവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. രാജകാരാമവഗ്ഗോ

൧. സഹസ്സഭിക്ഖുനിസങ്ഘസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦൭. ദുതിയസ്സ പഠമേ രാജകാരാമേതി രഞ്ഞാ കാരിതത്താ ഏവം ലദ്ധനാമേ ആരാമേ, തം രഞ്ഞാ പസേനദികോസലേന കതം. പഠമബോധിയം കിര ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തം സത്ഥാരം ദിസ്വാ തിത്ഥിയാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തോ, ന ഖോ പനേസ അഞ്ഞം കിഞ്ചി സീലം വാ സമാധിം വാ നിസ്സായ ഏവം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തോ. ഭൂമിസീസം പന തേന ഗഹിതം, സചേ മയമ്പി ജേതവനസമീപേ ആരാമം കാരാപേതും സക്കുണേയ്യാമ, ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്താ ഭവേയ്യാമാ’’തി. തേ അത്തനോ അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ സമാദപേത്വാ സതസഹസ്സമത്തേ കഹാപണേ ലഭിത്വാ തേ ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രാജാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി? പുച്ഛി. മയം ജേതവനസമീപേ തിത്ഥിയാരാമം കരോമ, സചേ സമണോ ഗോതമോ വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ വാ ആഗന്ത്വാ വാരേസ്സന്തി, വാരേതും മാ അദത്ഥാതി ലഞ്ജം അദംസു. രാജാ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ കാരേഥാ’’തി ആഹ.

തേ ഗന്ത്വാ, അത്തനോ ഉപട്ഠാകേഹി ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരാപേത്വാ, ഥമ്ഭുസ്സാപനാദീനി കരോന്താ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ ഏകകോലാഹലം അകംസു. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ പമുഖേ ഠത്വാ ‘‘കേ പന തേ, ആനന്ദ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി?, പുച്ഛി. തിത്ഥിയാ, ഭന്തേ, ജേതവനസമീപേ തിത്ഥിയാരാമം കരോന്തീതി. ആനന്ദ, ഇമേ സാസനേന പടിവിരുദ്ധാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഫാസുവിഹാരം കരിസ്സന്തി, രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ വാരാപേഹീതി.

ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ അട്ഠാസി. രഞ്ഞോ ‘‘ഥേരാ, ദേവ, ആഗതാ’’തി നിവേദയിംസു. രാജാ ലഞ്ജസ്സ ഗഹിതത്താ ന നിക്ഖമി. ഥേരാ ഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചയിംസു. സത്ഥാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ പേസേസി. രാജാ തേസമ്പി ദസ്സനം ന അദാസി. തേ ആഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചയിംസു ‘‘ന, ഭന്തേ, രാജാ നിക്ഖന്തോ’’തി. സത്ഥാ തങ്ഖണംയേവ ബ്യാകാസി – ‘‘അത്തനോ രജ്ജേ ഠത്വാ കാലം കാതും ന ലഭിസ്സതീ’’തി.

ദുതിയദിവസേ ച സാമംയേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ അട്ഠാസി. രാജാ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ നിക്ഖമിത്വാ, നിവേസനം പവേസേത്വാ, സാരപല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ, യാഗുഖജ്ജകം അദാസി. സത്ഥാ പരിഭുത്തയാഗുഖാദനീയോ ‘‘യാവ ഭത്തം നിട്ഠാതി, താവ സത്ഥു സന്തികേ നിസീദിസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ നിസിന്നം രാജാനം ‘‘തയാ, മഹാരാജ, ഇദം നാമ കത’’ന്തി അവത്വാ, ‘‘കാരണേനേവ നം സഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി ഇദം അതീതകാരണം ആഹരി – മഹാരാജ, പബ്ബജിതേ നാമ അഞ്ഞമഞ്ഞം യുജ്ഝാപേതും ന വട്ടതി. അതീതേപി ഇസയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം യുജ്ഝാപേത്വാ സഹ രട്ഠേന രാജാ സമുദ്ദം പവിട്ഠോതി. കദാ ഭഗവാതി?

അതീതേ, മഹാരാജ, ഭരുരട്ഠേ ഭരുരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേതി. പഞ്ചസതാ പഞ്ചസതാ ദ്വേ ഇസിഗണാ പബ്ബതപാദതോ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ഭരുനഗരം ഗന്ത്വാ നഗരസ്സ അവിദൂരേ ദ്വേ രുക്ഖാ അത്ഥി, പഠമം ആഗതോ ഇസിഗണോ ഏകസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ നിസീദി, പച്ഛാഗതോപി ഏകസ്സാതി. തേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ പബ്ബതപാദം ഏവ അഗമംസു. തേ പുന ആഗച്ഛന്താപി അത്തനോ രുക്ഖമൂലേയേവ നിസീദന്തി. അദ്ധാനേ ഗച്ഛന്തേ ഏകോ രുക്ഖോ സുക്ഖി, തസ്മിം സുക്ഖേ ആഗതാ താപസാ ‘‘അയം രുക്ഖോ മഹാ, അമ്ഹാകമ്പി തേസമ്പി പഹോസ്സതീ’’തി ഇതരേസം രുക്ഖമൂലസ്സ ഏകപദേസേ നിസീദിംസു. തേ പച്ഛാ ആഗച്ഛന്താ രുക്ഖമൂലം അപവിസിത്വാ ബഹി ഠിതാവ ‘‘കസ്മാ തുമ്ഹേ ഏത്ഥ നിസീദഥാ’’തി ആഹംസു. ആചരിയാ അമ്ഹാകം രുക്ഖോ സുക്ഖോ, അയം രുക്ഖോ മഹാ, തുമ്ഹേപി പവിസഥ, തുമ്ഹാകമ്പി അമ്ഹാകമ്പി പഹോസ്സതീതി. തേ ‘‘ന മയം പവിസാമ, നിക്ഖമഥ തുമ്ഹേ’’തി കഥം വഡ്ഢേത്വാ ‘‘ന തുമ്ഹേ അത്തനോവ മനേന നിക്ഖമിസ്സഥാ’’തി ഹത്ഥാദീസു ഗഹേത്വാ നിക്കഡ്ഢിംസു. തേ ‘‘ഹോതു സിക്ഖാപേസ്സാമ നേ’’തി ഇദ്ധിയാ സോവണ്ണമയാനി ദ്വേ ചക്കാനി രജതമയഞ്ച അക്ഖം മാപേത്വാ പവട്ടേന്താ രാജദ്വാരം അഗമിംസു. രഞ്ഞോ ‘‘ഏവരൂപം, ദേവ, താപസാ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ഠിതാ’’തി നിവേദയിംസു. രാജാ തുട്ഠോ ‘‘പക്കോസഥാ’’തി തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മഹാകമ്മം തുമ്ഹേഹി കതം, അത്ഥി വോ കിഞ്ചി മയാ കത്തബ്ബ’’ന്തി ആഹ. ആമ, മഹാരാജ, അമ്ഹാകം നിസിന്നട്ഠാനം ഏകരുക്ഖമൂലം അത്ഥി, തം അഞ്ഞേഹി ഇസീഹി ഗഹിതം, തം നോ ദാപേഹീതി. രാജാ പുരിസേ പേസേത്വാ താപസേ നിക്കഡ്ഢാപേസി.

തേ ബഹി ഠിതാ ‘‘കിം നു ഖോ ദത്വാ ലഭിംസൂ’’തി ഓലോകയമാനാ ‘‘ഇദം നാമാ’’തി ദിസ്വാ ‘‘മയമ്പി ലഞ്ജം ദത്വാ പുന ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ഇദ്ധിയാ സോവണ്ണമയം രഥപഞ്ജരം മാപേത്വാ ആദായ അഗമംസു. രാജാ ദിസ്വാ തുട്ഠോ – ‘‘കിം, ഭന്തേ, കാതബ്ബ’’ന്തി?, ആഹ. മഹാരാജ അമ്ഹാകം രുക്ഖമൂലേ അഞ്ഞോ ഇസിഗണോ നിസിന്നോ, തം നോ രുക്ഖമൂലം ദാപേഹീതി. രാജാ പുരിസേ പേസേത്വാ തേ നിക്കഡ്ഢാപേസി. താപസാ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കത്വാ, ‘‘അനനുച്ഛവികം അമ്ഹേഹി കത’’ന്തി വിപ്പടിസാരിനോ ഹുത്വാ പബ്ബതപാദമേവ അഗമംസു. തതോ ദേവതാ ‘‘അയം രാജാ ദ്വിന്നം ഇസിഗണാനം ഹത്ഥതോ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കാരാപേസീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ മഹാസമുദ്ദം ഉബ്ബട്ടേത്വാ തസ്സ രഞ്ഞോ വിജിതം യോജനസഹസ്സമത്തട്ഠാനം സമുദ്ദമേവ അകംസൂതി.

‘‘ഇസീനമന്തരം കത്വാ, ഭരുരാജാതി മേ സുതം;

ഉച്ഛിന്നോ സഹ രട്ഠേഹി, സ രാജാ വിഭവങ്ഗതോ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൨൫) –

ഏവം ഭഗവതാ ഇമസ്മിം അതീതേ ദസ്സിതേ യസ്മാ ബുദ്ധാനം നാമ കഥാ ഓകപ്പനിയാ ഹോതി, ‘‘തസ്മാ രാജാ അത്തനോ കിരിയം സല്ലക്ഖേത്വാ അനുപധാരേത്വാ മയാ അകത്തബ്ബം കമ്മം കത’’ന്തി ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, തിത്ഥിയേ നിക്കഡ്ഢഥാ’’തി നിക്കഡ്ഢാപേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ കാരിതോ വിഹാരോ നാമ നത്ഥി, തസ്മിംയേവ ഠാനേ വിഹാരം കാരേസ്സാമീ’’തി തേസം ദബ്ബസമ്ഭാരേപി അദത്വാ വിഹാരം കാരേസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

൨-൩. ബ്രാഹ്മണസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൦൮-൯. ദുതിയേ ഉദയഗാമിനിന്തി അത്തനോ സമയേ വഡ്ഢിഗാമിനിം. മരണം ആഗമേയ്യാസീതി മരണം ഇച്ഛേയ്യാസി, പത്ഥേയ്യാസി വാ. തതിയം ഉത്താനമേവ.

൪. ദുഗ്ഗതിഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൦. ചതുത്ഥേ സബ്ബദുഗ്ഗതിഭയം സമതിക്കന്തോതി മനുസ്സദോഭഗ്ഗം പടിക്ഖിത്തം.

൫. ദുഗ്ഗതിവിനിപാതഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൧. പഞ്ചമേ സബ്ബദുഗ്ഗതിവിനിപാതഭയം സമതിക്കന്തോതി മനുസ്സദോഭഗ്ഗേന സദ്ധിം ചത്താരോ അപായാ പടിക്ഖിത്താ.

൬. പഠമമിത്താമച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൨. ഛട്ഠേ മിത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗേഹേ ആമിസപരിഭോഗവസേന വോഹാരമിത്താ. അമച്ചാതി ആമന്തനപടിമന്തനഇരിയാപഥാദീസു ഏകതോ പവത്തകിച്ചാ. ഞാതീതി സസ്സുസസുരപക്ഖികാ. സാലോഹിതാതി സമാനലോഹിതാ ഭാതിഭഗിനിമാതുലാദയോ.

൭. ദുതിയമിത്താമച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൩. സത്തമേ അഞ്ഞഥത്തം നാമ പസാദഞ്ഞഥത്തം ഭാവഞ്ഞഥത്തം ഗതിഅഞ്ഞഥത്തം ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം വിപരിണാമഞ്ഞഥത്തന്തി അനേകവിധം. തത്ഥ മഹാഭൂതേസു ഭാവഞ്ഞഥത്തം അധിപ്പേതം. സുവണ്ണാദിഭാവേന ഹി ഘനസണ്ഠിതായ പഥവിധാതുയാ വിലീയിത്വാ ഉദകഭാവം ആപജ്ജമാനായ പുരിമഭാവോ വിഗച്ഛതി, ഭാവഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. ലക്ഖണം പന ന വിഗച്ഛതി, കക്ഖളലക്ഖണാവ ഹോതി. ഉച്ഛുരസാദിഭാവേന ച യൂസാകാരസണ്ഠിതായ ആപോധാതുയാ സുസ്സിത്വാ ഘനപഥവിഭാവം ആപജ്ജമാനായ പുരിമഭാവോ വിഗച്ഛതി, ഭാവഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. ലക്ഖണം പന ന വിഗച്ഛതി, ആബന്ധനലക്ഖണാവ ഹോതി. തത്രിദം അഞ്ഞഥത്തന്തി ഏത്ഥ പന ഗതിഅഞ്ഞഥത്തം അധിപ്പേതം, തഞ്ഹി അരിയസാവകസ്സ നത്ഥി. പസാദഞ്ഞഥത്തമ്പി നത്ഥിയേവ, ഇധ പന പസാദഫലം പകാസേതും ഗതിഅഞ്ഞഥത്തമേവ ദസ്സിതം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

രാജകാരാമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. സരണാനിവഗ്ഗോ

൧-൨. പഠമമഹാനാമസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൧൭-൧൮. തതിയസ്സ പഠമേ ഇദ്ധന്തി തേലമധുഫാണിതാദീഹി സമിദ്ധം. ഫീതന്തി ഹത്ഥൂപഗസീസൂപഗഗീവൂപഗാദിഅലങ്കാരവസേന സുപുപ്ഫിതം. ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി നിരന്തരമനുസ്സം. സമ്ബാധബ്യൂഹന്തി ബ്യൂഹാ വുച്ചന്തി അവിനിബ്ബിദ്ധരച്ഛായോ, യാ പവിട്ഠമഗ്ഗേനേവ നിഗ്ഗച്ഛന്തി, താ സമ്ബാധാ ബ്യൂഹാ ബഹുകാ ഏത്ഥാതി സമ്ബാധബ്യൂഹം. ഇമിനാപി നഗരസ്സ ഘനവാസമേവ ദീപേതി. ഭന്തേനാതി ഇതോ ചിതോ ച പരിബ്ഭമന്തേന ഉദ്ധതചാരിനാ. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

൩. ഗോധസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧൯. തതിയേ ഭഗവാവ ഏതം ജാനേയ്യ ഏതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം വാ അസമന്നാഗതം വാതി ഇദം സോ സക്കോ തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപന്നഭാവം, ചതൂഹി വാ ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ സോതാപന്നഭാവം ഭഗവാവ ജാനാതീതി അധിപ്പായേന ആഹ.

കോചിദേവ ധമ്മസമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി കിഞ്ചിദേവ കാരണം ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ, ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി യസ്മിം കാരണേ ഉപ്പന്നേ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന നാനാലദ്ധികോ ഹുത്വാ ഏകം വാദം വദന്തോ ഏകതോ അസ്സ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഏകം വദന്തോ ഏകതോതി അത്ഥോ. തേനേവാഹന്തി യം വാദം തുമ്ഹേ വദേഥ, തമേവാഹം ഗണ്ഹേയ്യന്തി. നനു ച അരിയസാവകസ്സ രതനത്തയേ പസാദനാനത്തം നത്ഥി, അഥ കസ്മാ ഏസ ഏവമാഹാതി? ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതായ. ഏവഞ്ഹിസ്സ ഹോതി ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അത്തനോ അസബ്ബഞ്ഞുതായ അജാനിത്വാപി കഥേയ്യ, സത്ഥു പന അഞ്ഞാണം നാമ നത്ഥീ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ. അഞ്ഞത്ര കല്യാണാ അഞ്ഞത്ര കുസലാതി കല്യാണമേവ കുസലമേവ വദാമി, ന കല്യാണകുസലവിമുത്തന്തി. അപിചസ്സ അനവജ്ജനദോസോ ഏസോതി.

൪. പഠമസരണാനിസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൦. ചതുത്ഥേ ഇധ മഹാനാമ ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോതി ഇദം ന കേവലം സരണാനി ഏവ അപായതോ മുത്തോ, ഇമേപി പുഗ്ഗലാ മുത്താതി ദസ്സേതും ആരദ്ധം. മത്തസോ നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി പമാണേന ച ഓലോകനം ഖമന്തി. ഇമിനാ ധമ്മാനുസാരിമഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലം ദസ്സേതി. അഗന്താ നിരയന്തി മഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലോ ഹി അപായതോ പരിമുത്തോതി വാ പരിമുച്ചിസ്സതീതി വാ വത്തും ന വട്ടതി, പരിമുച്ചതീതി പന വത്തും വട്ടതി. യസ്മാ ച പരിമുച്ചതി, തസ്മാ ഗന്താ നാമ ന ഹോതീതി, ‘‘അഗന്താ’’തി വുത്തോ, ന ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. സദ്ധാമത്തം പേമമത്തന്തി ഇമിനാ സദ്ധാനുസാരിമഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലം ദസ്സേതി. മഹാസാലാതി സമീപേ ഠിതേവ ചത്താരോ മഹാസാരരുക്ഖേ ദസ്സേന്തോ ആഹ. മരണകാലേ സിക്ഖം സമാദിയീതി മരണസമയേ തീസു സിക്ഖാസു പരിപൂരകാരീ അഹോസീതി ദസ്സേതി.

൫. ദുതിയസരണാനിസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൧. പഞ്ചമേ ദുക്ഖേത്തന്തി വിസമഖേത്തം. ദുബ്ഭൂമന്തി ഊസരഭൂമിം ലോണൂപഹതം. ഖണ്ഡാനീതി പരിഭിന്നാനി. പൂതീനീതി ഉദകേന തേമേത്വാ പൂതിഭാവം ആപന്നാനി. വാതാതപഹതാനീതി വാതാതപേന ഹതത്താ നിരോജഭാവം ഗതാനി. അസാരാദാനീതി അനാദിന്നസാരാനി അഗഹിതസാരാനി. അസുഖസയിതാനീതി ന കോട്ഠാദീസു പക്ഖിപിത്വാ സുട്ഠു ഠപിതാനി. സുഖസയിതാനീതി ഠപിതട്ഠാനതോ ചത്താരോ മാസേ അചലിതാനി.

൬. പഠമഅനാഥപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൨. ഛട്ഠേ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യാതി ഖണേന വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ. മിച്ഛാഞാണേനാതി മിച്ഛാപച്ചവേക്ഖണേന മിച്ഛാവിമുത്തിയാതി അനിയ്യാനികവിമുത്തിയാ. തസ്മാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ചാതി ഗാഥാ വുത്തത്ഥാ ഏവ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ നാമ.

൭. ദുതിയഅനാഥപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൩. സത്തമേ സമ്പരായികം മരണഭയന്തി സമ്പരായഹേതുകം മരണഭയം ഗിഹിസാമീചികാനീതി ഗിഹീനം അനുച്ഛവികാനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സരണാനിവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമപുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨൭. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ കുസലാഭിസന്ദാതി പുഞ്ഞനദിയോ കുസലനദിയോ. സുഖസ്സാഹാരാതി സുഖസ്സ പച്ചയാ.

൪. പഠമദേവപദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൦. ചതുത്ഥേ ദേവപദാനീതി ദേവാനം ഞാണേന, ദേവസ്സ വാ ഞാണേന അക്കന്തപദാനി. വിസുദ്ധിയാതി വിസുജ്ഝനത്ഥായ. പരിയോദപനായാതി പുരിയോദപനത്ഥായ ജോതനത്ഥായ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ചത്താരോപി ഫലട്ഠപുഗ്ഗലാ വിസുദ്ധട്ഠേന ദേവാ നാമ ജാതാ.

൮. വസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൪. അട്ഠമേ പാരംഗന്ത്വാതി പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തം പത്വാതി അത്ഥോ. ആസവാനം ഖയായ സംവത്തന്തീതി ന പഠമം നിബ്ബാനം ഗന്ത്വാ പച്ഛാ സംവത്തന്തി, ഗച്ഛമാനാ ഏവ സംവത്തന്തി. ദേസനാ പന ഏവം കതാ.

൧൦. നന്ദിയസക്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൬. ദസമേ ദിവാ പവിവേകായ രത്തിം പടിസല്ലാനായാതി ദിവാ പവിവേകത്ഥായ രത്തിം പടിസല്ലാനത്ഥായ. ധമ്മാ ന പാതുഭവന്തീതി സമഥവിപസ്സനാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. സഗാഥകപുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമഅഭിഅസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൭. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ അസങ്ഖ്യേയ്യോതി ആള്ഹകഗണനായ അസങ്ഖ്യേയ്യോ, യോജനവസേന പനസ്സ സങ്ഖ്യാ അത്ഥി. ബഹുഭേരവന്തി സവിഞ്ഞാണകഅവിഞ്ഞാണകാനം ഭേരവാരമ്മണാനം വസേന ബഹുഭേരവം. പുഥൂതി ബഹു. സവന്തീതി സന്ദമാനാ. ഉപയന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി.

൨. ദുതിയഅഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൮. ദുതിയേ യത്ഥിമാ മഹാനദിയോ സംസന്ദന്തി സമേന്തീതി യസ്മിം സംഭജ്ജേ ഏതാ മഹാനദിയോ ഏകീഭവന്തി, നിരന്തരാ ഭവന്തീതി അത്ഥോ.

൩. തതിയഅഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩൯. തതിയേ പുഞ്ഞകാമോതി പുഞ്ഞത്ഥികോ. കുസലേ പതിട്ഠിതോതി മഗ്ഗകുസലേ പതിട്ഠിതോ. ഭാവേതി മഗ്ഗം അമതസ്സ പത്തിയാതി നിബ്ബാനസ്സ പാപുണനത്ഥം അരഹത്തമഗ്ഗം ഭാവേതി. ധമ്മസാരാധിഗമോതി ധമ്മസാരോ വുച്ചതി അരിയഫലം ധമ്മസാരോ, അധിഗമോ അസ്സാതി ധമ്മസാരാധിഗമോ, അധിഗതഫലോതി അത്ഥോ. ഖയേ രതോതി കിലേസക്ഖയേ രതോ.

൪. പഠമമഹദ്ധനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪൦. ചതുത്ഥേ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോതി സത്തവിധേന അരിയധനേന അഡ്ഢോ ചേവ മഹദ്ധനോ ച. തേനേവ ഭോഗേന മഹാഭോഗോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സഗാഥകപുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

൬. സപ്പഞ്ഞവഗ്ഗോ

൨. വസ്സംവുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪൮. ഛട്ഠസ്സ ദുതിയേ അയമധിപ്പായോ – സോതാപന്നോ ഭിക്ഖു ഏത്തകേന വോസാനം അനാപജ്ജിത്വാ താനേവ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സകദാഗാമിമഗ്ഗം പാപുണിസ്സതി, സകദാഗാമീ അനാഗാമിമഗ്ഗം, അനാഗാമീ അരഹത്തമഗ്ഗന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ഭഗവതാ ഇമസ്മിം സുത്തേ സാസനേ തന്തി പവേണീ കഥിതാതി.

൩. ധമ്മദിന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪൯. തതിയേ ധമ്മദിന്നോതി സത്തസു ജനേസു ഏകോ. ബുദ്ധകാലസ്മിഞ്ഹി ധമ്മദിന്നോ ഉപാസകോ, വിസാഖോ ഉപാസകോ, ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി, ചിത്തോ ഗഹപതി, ഹത്ഥകോ ആളവകോ, ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികോ, മഹാഅനാഥപിണ്ഡികോതി ഇമേ സത്ത ജനാ പഞ്ചസതഉപാസകപരിവാരാ അഹേസും. ഏതേസു ഏസ അഞ്ഞതരോ.

ഗമ്ഭീരാതി ധമ്മഗമ്ഭീരാ സല്ലസുത്താദയോ. ഗമ്ഭീരത്ഥാതി അത്ഥഗമ്ഭീരാ ചേതനാസുത്തന്താദയോ. ലോകുത്തരാതി ലോകുത്തരത്ഥദീപകാ അസങ്ഖതസംയുത്താദയോ. സുഞ്ഞതപ്പടിസംയുത്താതി സത്തസുഞ്ഞതാദീപകാ ഖജ്ജനികസുത്തന്താദയോ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമാതി പടിലഭിത്വാ വിഹരിസ്സാമ. ഏവഞ്ഹി വോ, ധമ്മദിന്ന, സിക്ഖിതബ്ബന്തി ഏവം തുമ്ഹേഹി ചന്ദോപമപടിപദം രഥവിനീതപടിപദം മോനേയ്യപടിപദം മഹാഅരിയവംസപടിപദം പൂരേന്തേഹി സിക്ഖിതബ്ബം. ഇതി സത്ഥാ ഇമേസം ഉപാസകാനം അസയ്ഹഭാരം ആരോപേസി. കസ്മാ? ഏതേ കിര ന അത്തനോ ഭൂമിയം ഠത്വാ ഓവാദം യാചിംസു, അവിസേസേന പന സബ്ബഭാരം ഉക്ഖിപിതും സമത്ഥാ വിയ ‘‘ഓവദതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ’’തി യാചിംസു. തേന തേസം സത്ഥാ അസയ്ഹഭാരം ആരോപേന്തോ ഏവമാഹ. ന ഖോ നേതന്തി ന ഖോ ഏതം. നകാരോ പനേത്ഥ ബ്യഞ്ജനസന്ധിമത്തമേവാതി വേദിതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഇദാനി അത്തനോ ഭൂമിയം ഠത്വാ ഓവാദം യാചഥ, തസ്മാ.

൪. ഗിലാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫൦. ചതുത്ഥേ ന ഖോ പനേതന്തി ന ഖോ അമ്ഹേഹി ഏതം. സപ്പഞ്ഞോ ഉപാസകോതി സോതാപന്നോ അധിപ്പേതോ. അസ്സാസനീയേഹി ധമ്മേഹീതി അസ്സാസകരേഹി ധമ്മേഹി. അസ്സാസതായസ്മാതി അസ്സാസതു ആയസ്മാ. മാരിസോതി മരണപടിബദ്ധോ. മരണധമ്മോതി മരണസഭാവോ. അധിമോചേഹീതി ഠപേഹി. അധിമോചിതന്തി ഠപിതം. ഏവം വിമുത്തചിത്തസ്സാതി ഏവം അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്തചിത്തസ്സ. യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തന്തി യം ഇദം വിമുത്തിം ആരബ്ഭ വിമുത്തിയാ നാനാകരണം വത്തബ്ബം സിയാ, ന തം വദാമി. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഹി ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണവത്തേസു ചേവ അസീതിക്ഖന്ധകവത്തേസു ചാതി ആഗമനീയഗുണേസു പമാണം നാമ നത്ഥി, പടിവിദ്ധേ പന മഗ്ഗേ വാ ഫലേ വാ ഉപാസകാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനഞ്ച നാനാകരണം നത്ഥി.

൯. പഞ്ഞാപടിലാഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫൫. നവമേ പഞ്ഞാപടിലാഭായ സംവത്തന്തീതി ഏത്ഥ സത്ത സേക്ഖാ പഞ്ഞം പടിലഭന്തി നാമ, ഖീണാസവോ പടിലദ്ധപഞ്ഞോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ. പരതോ പഞ്ഞാബുദ്ധിയാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സപ്പഞ്ഞവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

൭. മഹാപഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧. മഹാപഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫൮. സത്തമേ മഹാപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതിആദീസു ‘‘മഹന്തേ അത്ഥേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ’’തിആദിനാ പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൨.൪) വുത്തനയേനേവ സബ്ബത്ഥ സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സോതാപത്തിസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.