൧-൨. അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൨. മഹാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പുബ്ബങ്ഗമാതി സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി പുബ്ബങ്ഗമാ. സമാപത്തിയാതി സമാപജ്ജനായ സഭാവപടിലാഭായ, ഉപ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. അന്വദേവ അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി സാ പനേസാ യദേതം അലജ്ജനാകാരസണ്ഠികം അഹിരികം, അഭായനാകാരസണ്ഠിതഞ്ച അനോത്തപ്പം, ഏതം അനുദേവ സഹേവ ഏകതോവ, ന വിനാ തേന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാഗതസ്സാതി അവിജ്ജായ ഉപഗതസ്സ സമന്നാഗതസ്സ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി അയാഥാവദിട്ഠി അനിയ്യാനികദിട്ഠി. പഹോതീതി ഹോതി ഉപ്പജ്ജതി. മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീസുപി അയാഥാവഅനിയ്യാനികവസേനേവ മിച്ഛാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഇമാനി അട്ഠപി അകുസലധമ്മസമാപത്തിയാ മിച്ഛത്തഅങ്ഗാനി നാമ ഹോന്തി. താനി പന ന ഏകക്ഖണേ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, നാനക്ഖണേ ലബ്ഭന്തി.

കഥം? യദാ ഹി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തം കായവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേന്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവായാമോ മിച്ഛാസതി മിച്ഛാസമാധി മിച്ഛാകമ്മന്തോതി ഛ അങ്ഗാനി ഹോന്തി. യദാ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തം, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠിവജ്ജാനി പഞ്ച. യദാ താനേവ ദ്വേ വചീവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേന്തി, തദാ മിച്ഛാകമ്മന്തട്ഠാനേ മിച്ഛാവാചായ സദ്ധിം താനേവ ഛ വാ പഞ്ച വാ. അയം ആജീവോ നാമ കുപ്പമാനോ കായവചീദ്വാരേസുയേവ അഞ്ഞതരസ്മിം കുപ്പതി, ന മനോദ്വാരേ. തസ്മാ യദാ ആജീവസീസേന താനേവ ചിത്താനി കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോ സമുട്ഠാപേന്തി, തദാ കായകമ്മം മിച്ഛാജീവോ നാമ ഹോതി, തഥാ വചീകമ്മന്തി മിച്ഛാജീവസ്സ വസേന താനേവ ഛ വാ പഞ്ച വാ. യദാ പന വിഞ്ഞത്തിം അസമുട്ഠാപേത്വാ താനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠിമിച്ഛാസങ്കപ്പമിച്ഛാവായാമമിച്ഛാസതിമിച്ഛാസമാധിവസേന പഞ്ച വാ, മിച്ഛാസങ്കപ്പാദിവസേന ചത്താരി വാ ഹോന്തീതി ഏവം ന ഏകക്ഖണേ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, നാനക്ഖണേ ലബ്ഭന്തീതി.

സുക്കപക്ഖേ വിജ്ജാതി കമ്മസ്സകതഞാണം. ഇഹാപി സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി പുബ്ബങ്ഗമതാ വേദിതബ്ബാ. ഹിരോത്തപ്പന്തി ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച. തത്ഥ ലജ്ജനാകാരസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭായനാകാരസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തോവ. വിജ്ജാഗതസ്സാതി വിജ്ജായ ഉപഗതസ്സ സമന്നാഗതസ്സ. വിദ്ദസുനോതി വിദുനോ പണ്ഡിതസ്സ. സമ്മാദിട്ഠീതി യാഥാവദിട്ഠി നിയ്യാനികദിട്ഠി. സമ്മാകമ്മന്താദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി കുസലധമ്മസമാപത്തിയാ ഇമാനി അട്ഠങ്ഗാനി ഹോന്തി, താനി ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ ന ഏകതോ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ലബ്ഭന്തി. താനി ച ഖോ പഠമജ്ഝാനികമഗ്ഗേ, ദുതിയജ്ഝാനികാദീസു പന സമ്മാസങ്കപ്പവജ്ജാനി സത്തേവ ഹോന്തി.

തത്ഥ യോ ഏവം വദേയ്യ ‘‘യസ്മാ മജ്ഝിമനികായമ്ഹി മഹാസളായതനികസുത്തേ (മ. നി. ൩.൪൩൧) ‘യാ തഥാഭൂതസ്സ ദിട്ഠി, സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. യോ തഥാഭൂതസ്സ, സങ്കപ്പോ, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. യോ തഥാഭൂതസ്സ വായാമോ, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാവായാമോ. യാ തഥാഭൂതസ്സ സതി, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസതി. യോ തഥാഭൂതസ്സ സമാധി, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസമാധി. പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ ച സുപരിസുദ്ധോ’തി വുത്തം തസ്മാ പഞ്ചങ്ഗികോപി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി സോ വത്തബ്ബോ – തസ്മിംയേവ സുത്തേ ‘‘ഏവമസ്സായം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി ഇദം കസ്മാ ന പസ്സസി? യം പനേതം ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സാ’’തി വുത്തം, തം പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ പരിസുദ്ധഭാവദസ്സനത്ഥം. പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഹി പരിസുദ്ധാനി കായകമ്മാദീനി ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ അതിപരിസുദ്ധാനി ഹോന്തീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ.

യമ്പി അഭിധമ്മേ വുത്തം ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൨൧൨), തം ഏകം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മിഞ്ഹി കാലേ മിച്ഛാകമ്മന്തം പഹായ സമ്മാകമ്മന്തം പൂരേതി, തസ്മിം കാലേ മിച്ഛാവാചാ വാ മിച്ഛാജീവോ വാ ന ഹോതി, ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വായാമോ സതി സമാധീതി ഇമേസുയേവ പഞ്ചസു കാരകങ്ഗേസു സമ്മാകമ്മന്തോ പൂരതി. വിരതിവസേന ഹി സമ്മാകമ്മന്തോ പൂരതി നാമ. സമ്മാവാചാസമ്മാആജീവേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഇമം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതും ഏവം വുത്തം. ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ ച പഞ്ചേവ ഹോന്തി, വിരതി പന അനിയതാ. തസ്മാ ‘‘ഛഅങ്ഗികോ’’തി അവത്വാ ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ’’ത്വേവ വുത്തം. ‘‘യാ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയചിത്തസ്സ അനാസവചിത്തസ്സ അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ അരിയമഗ്ഗം ഭാവയതോ തീഹി കായദുച്ചരിതേഹി ആരതി വിരതി പടിവിരതി വേരമണീ അകിരിയാ അകരണം, അയം ഭിക്ഖവേ സമ്മാകമ്മന്തോ അരിയോ അനാസവോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൯). ഏവം പന മഹാചത്താലീസകസുത്താദീസു അനേകേസു സുത്തേസു സമ്മാകമ്മന്താദീനഞ്ച ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗഭാവസിദ്ധിതോ അട്ഠങ്ഗികോവ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ അയം അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകോവ കഥിതോ. ദുതിയം കോസലസംയുത്തേ വുത്തമേവ.