൧. അവിജ്ജാവഗ്ഗോ

൧-൨. അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൨. മഹാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പുബ്ബങ്ഗമാതി സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി പുബ്ബങ്ഗമാ. സമാപത്തിയാതി സമാപജ്ജനായ സഭാവപടിലാഭായ, ഉപ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. അന്വദേവ അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി സാ പനേസാ യദേതം അലജ്ജനാകാരസണ്ഠികം അഹിരികം, അഭായനാകാരസണ്ഠിതഞ്ച അനോത്തപ്പം, ഏതം അനുദേവ സഹേവ ഏകതോവ, ന വിനാ തേന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാഗതസ്സാതി അവിജ്ജായ ഉപഗതസ്സ സമന്നാഗതസ്സ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി അയാഥാവദിട്ഠി അനിയ്യാനികദിട്ഠി. പഹോതീതി ഹോതി ഉപ്പജ്ജതി. മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീസുപി അയാഥാവഅനിയ്യാനികവസേനേവ മിച്ഛാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഇമാനി അട്ഠപി അകുസലധമ്മസമാപത്തിയാ മിച്ഛത്തഅങ്ഗാനി നാമ ഹോന്തി. താനി പന ന ഏകക്ഖണേ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, നാനക്ഖണേ ലബ്ഭന്തി.

കഥം? യദാ ഹി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തം കായവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേന്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവായാമോ മിച്ഛാസതി മിച്ഛാസമാധി മിച്ഛാകമ്മന്തോതി ഛ അങ്ഗാനി ഹോന്തി. യദാ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തം, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠിവജ്ജാനി പഞ്ച. യദാ താനേവ ദ്വേ വചീവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേന്തി, തദാ മിച്ഛാകമ്മന്തട്ഠാനേ മിച്ഛാവാചായ സദ്ധിം താനേവ ഛ വാ പഞ്ച വാ. അയം ആജീവോ നാമ കുപ്പമാനോ കായവചീദ്വാരേസുയേവ അഞ്ഞതരസ്മിം കുപ്പതി, ന മനോദ്വാരേ. തസ്മാ യദാ ആജീവസീസേന താനേവ ചിത്താനി കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോ സമുട്ഠാപേന്തി, തദാ കായകമ്മം മിച്ഛാജീവോ നാമ ഹോതി, തഥാ വചീകമ്മന്തി മിച്ഛാജീവസ്സ വസേന താനേവ ഛ വാ പഞ്ച വാ. യദാ പന വിഞ്ഞത്തിം അസമുട്ഠാപേത്വാ താനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠിമിച്ഛാസങ്കപ്പമിച്ഛാവായാമമിച്ഛാസതിമിച്ഛാസമാധിവസേന പഞ്ച വാ, മിച്ഛാസങ്കപ്പാദിവസേന ചത്താരി വാ ഹോന്തീതി ഏവം ന ഏകക്ഖണേ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, നാനക്ഖണേ ലബ്ഭന്തീതി.

സുക്കപക്ഖേ വിജ്ജാതി കമ്മസ്സകതഞാണം. ഇഹാപി സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി പുബ്ബങ്ഗമതാ വേദിതബ്ബാ. ഹിരോത്തപ്പന്തി ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച. തത്ഥ ലജ്ജനാകാരസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭായനാകാരസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തോവ. വിജ്ജാഗതസ്സാതി വിജ്ജായ ഉപഗതസ്സ സമന്നാഗതസ്സ. വിദ്ദസുനോതി വിദുനോ പണ്ഡിതസ്സ. സമ്മാദിട്ഠീതി യാഥാവദിട്ഠി നിയ്യാനികദിട്ഠി. സമ്മാകമ്മന്താദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി കുസലധമ്മസമാപത്തിയാ ഇമാനി അട്ഠങ്ഗാനി ഹോന്തി, താനി ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ ന ഏകതോ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ലബ്ഭന്തി. താനി ച ഖോ പഠമജ്ഝാനികമഗ്ഗേ, ദുതിയജ്ഝാനികാദീസു പന സമ്മാസങ്കപ്പവജ്ജാനി സത്തേവ ഹോന്തി.

തത്ഥ യോ ഏവം വദേയ്യ ‘‘യസ്മാ മജ്ഝിമനികായമ്ഹി മഹാസളായതനികസുത്തേ (മ. നി. ൩.൪൩൧) ‘യാ തഥാഭൂതസ്സ ദിട്ഠി, സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. യോ തഥാഭൂതസ്സ, സങ്കപ്പോ, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. യോ തഥാഭൂതസ്സ വായാമോ, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാവായാമോ. യാ തഥാഭൂതസ്സ സതി, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസതി. യോ തഥാഭൂതസ്സ സമാധി, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസമാധി. പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ ച സുപരിസുദ്ധോ’തി വുത്തം തസ്മാ പഞ്ചങ്ഗികോപി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി സോ വത്തബ്ബോ – തസ്മിംയേവ സുത്തേ ‘‘ഏവമസ്സായം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി ഇദം കസ്മാ ന പസ്സസി? യം പനേതം ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സാ’’തി വുത്തം, തം പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ പരിസുദ്ധഭാവദസ്സനത്ഥം. പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഹി പരിസുദ്ധാനി കായകമ്മാദീനി ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ അതിപരിസുദ്ധാനി ഹോന്തീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ.

യമ്പി അഭിധമ്മേ വുത്തം ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൨൧൨), തം ഏകം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മിഞ്ഹി കാലേ മിച്ഛാകമ്മന്തം പഹായ സമ്മാകമ്മന്തം പൂരേതി, തസ്മിം കാലേ മിച്ഛാവാചാ വാ മിച്ഛാജീവോ വാ ന ഹോതി, ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വായാമോ സതി സമാധീതി ഇമേസുയേവ പഞ്ചസു കാരകങ്ഗേസു സമ്മാകമ്മന്തോ പൂരതി. വിരതിവസേന ഹി സമ്മാകമ്മന്തോ പൂരതി നാമ. സമ്മാവാചാസമ്മാആജീവേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഇമം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതും ഏവം വുത്തം. ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ ച പഞ്ചേവ ഹോന്തി, വിരതി പന അനിയതാ. തസ്മാ ‘‘ഛഅങ്ഗികോ’’തി അവത്വാ ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ’’ത്വേവ വുത്തം. ‘‘യാ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയചിത്തസ്സ അനാസവചിത്തസ്സ അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ അരിയമഗ്ഗം ഭാവയതോ തീഹി കായദുച്ചരിതേഹി ആരതി വിരതി പടിവിരതി വേരമണീ അകിരിയാ അകരണം, അയം ഭിക്ഖവേ സമ്മാകമ്മന്തോ അരിയോ അനാസവോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൯). ഏവം പന മഹാചത്താലീസകസുത്താദീസു അനേകേസു സുത്തേസു സമ്മാകമ്മന്താദീനഞ്ച ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗഭാവസിദ്ധിതോ അട്ഠങ്ഗികോവ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ അയം അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകോവ കഥിതോ. ദുതിയം കോസലസംയുത്തേ വുത്തമേവ.

൩. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ സകലമിദം ഭന്തേതി ആനന്ദത്ഥേരോ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം അപ്പത്തതായ സകലമ്പി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന ലബ്ഭതീതി ന അഞ്ഞാസി, ധമ്മസേനാപതി പന സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകേ ഠിതത്താ അഞ്ഞാസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. തേനേവസ്സ ഭഗവാ സാധു സാധൂതി സാധുകാരമദാസി.

൪. ജാണുസ്സോണിബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ സബ്ബസേതേന വളവാഭിരഥേനാതി സകലസേതേന ചതൂഹി വളവാഹി യുത്തരഥേന. സോ കിര സബ്ബോ സചക്കപഞ്ജരകുബ്ബരോ രജതപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി. രഥോ ച നാമേസ ദുവിധോ ഹോതി – യോധരഥോ, അലങ്കാരരഥോതി. തത്ഥ യോധരഥോ ചതുരസ്സസണ്ഠാനോ ഹോതി നാതിമഹാ ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ ജനാനം ഗഹണസമത്ഥോ. അലങ്കാരരഥോ മഹാ ഹോതി ദീഘതോ ദീഘോ പുഥുലതോ പുഥുലോ ച, തത്ഥ ഛത്തഗ്ഗാഹകോ വാലബീജനിഗ്ഗാഹകോ താലവണ്ടഗ്ഗാഹകോതി ഏവം അട്ഠ വാ ദസ വാ സുഖേനേവ ഠാതും വാ നിസീദിതും വാ നിപജ്ജിതും വാ സക്കോന്തി. അയമ്പി അലങ്കാരരഥോയേവ.

സേതാ സുദം അസ്സാതി താ വളവാ പകതിയാ സേതവണ്ണാവ. സേതാലങ്കാരാതി പസാധനം താസം രജതമയം അഹോസി. സേതോ രഥോതി രഥോപി വുത്തനയേനേവ രജതപരിക്ഖിത്തത്താ തത്ഥ തത്ഥ ദന്തകമ്മഖചിതത്താ ച സേതോവ. സേതപരിവാരോതി യഥാ അഞ്ഞേ രഥാ സീഹചമ്മപരിവാരാപി ഹോന്തി, ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിവാരാപി പണ്ഡുകമ്ബലപരിവാരാപി ഹോന്തി, ന ഏവം ഏസ. ഏസ പന ഘനദുകൂലേന പരിവാരിതോ അഹോസി. സേതാ രസ്മിയോതി രസ്മിയോപി രജതപനാളിസുപരിക്ഖിത്താ. സേതാ പതോദലട്ഠീതി പതോദലട്ഠിപി രജതപരിക്ഖിത്താ.

സേതം ഛത്തന്തി രഥമജ്ഝേ ഉസ്സാപിതഛത്തമ്പി സേതമേവ അഹോസി. സേതം ഉണ്ഹീസന്തി അട്ഠങ്ഗുലവിത്ഥാരോ രജതമയോ ഉണ്ഹീസപട്ടോ സേതോ. സേതാനി വത്ഥാനീതി വത്ഥാനിപി സേതാനി ഫേണപുഞ്ജവണ്ണാനി. തേസു നിവാസനം പഞ്ചസതഗ്ഘനകം, ഉത്തരാസങ്ഗോ സഹസ്സഗ്ഘനകോ. സേതാ ഉപാഹനാതി ഉപാഹനാ നാമ മഗ്ഗാരുള്ഹസ്സ വാ ഹോന്തി അടവിം വാ പവിസന്തസ്സ. അയം പന രഥം അഭിരുള്ഹോ, തേനസ്സ തദനുച്ഛവികോ രജതപടിസേവിതോ പാദാലങ്കാരോ നാമ ഏസ ഏവം വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. സേതായ സുദം വാലബീജനിയാതി ഫലികമയദണ്ഡായ സേതചമരവാലബീജനിയാ. ന കേവലഞ്ച ഏത്തകമേവസ്സ സേതം അഹോസി, സോ പന ബ്രാഹ്മണോ സേതവിലേപനം വിലിമ്പി, സേതമാലം പിളന്ധി, ദസസു അങ്ഗുലീസു അങ്ഗുലിമുദ്ദികാ കണ്ണേസു കുണ്ഡലാനീതി ഏവമാദി അലങ്കാരോപിസ്സ രജതമയോവ അഹോസി. പരിവാരബ്രാഹ്മണാപിസ്സ ദസസഹസ്സമത്താ തഥേവ സേതവത്ഥവിലേപനമാലാലങ്കാരാ അഹേസും.

യം പനേതം സാവത്ഥിയാ നിയ്യായന്തന്തി വുത്തം, തത്രായം നിയ്യായനവിഭാവനാ – സോ കിര ഛന്നം ഛന്നം മാസാനം ഏകവാരം നഗരം പദക്ഖിണം കരോതി – ‘‘ഇതോ ഏത്തകേഹി ദിവസേഹി നഗരം പദക്ഖിണം കരിസ്സതീ’’തി പുരേതരമേവ ഘോസനാ കയിരതി. തം സുത്വാ യേ നഗരതോ ന പക്കന്താ, തേ ന പക്കമന്തി. യേപി പക്കന്താ, തേപി ‘‘പുഞ്ഞവതോ സിരിസമ്പത്തിം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ആഗച്ഛന്തി. യം ദിവസം ബ്രാഹ്മണോ നഗരം അനുവിചരതി, തദാ പാതോവ നഗരവീഥിയോ സമ്മജ്ജിത്വാ വാലികം ഓകിരിത്വാ ലാജപഞ്ചമേഹി പുപ്ഫേഹി വിപ്പകിരിത്വാ പുണ്ണഘടേ ഠപേത്വാ കദലിയോ ച ധജേ ച ഉസ്സാപേത്വാ സകലനഗരം ധൂപിതവാസിതം കരോന്തി.

ബ്രാഹ്മണോ പാതോവ സീസം ന്ഹായിത്വാ പുരേഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വുത്തനയേനേവ സേതവത്ഥാദീഹി അത്താനം അലങ്കരിത്വാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ രഥം അഭിരുഹതി. അഥ നം തേ ബ്രാഹ്മണാ സബ്ബസേതവത്ഥവിലേപനമാലാലങ്കാരാ സേതച്ഛത്താനി ഗഹേത്വാ പരിവാരേന്തി. തതോ മഹാജനസ്സ സന്നിപാതത്ഥം പഠമംയേവ തരുണദാരകാനം ഫലാഫലാനി വികിരന്തി, തദനന്തരം മാസകരൂപാദീനി, തദനന്തരം കഹാപണേ വികിരന്തി. മഹാജനോ സന്നിപതതി, ഉക്കുട്ഠിയോ ചേവ ചേലുക്ഖേപാ ച വത്തന്തി. അഥ ബ്രാഹ്മണോ മങ്ഗലികസോവത്ഥികാദീസു മങ്ഗലാനി ചേവ സുവത്ഥിയോ ച കരോന്തേസു മഹാസമ്പത്തിയാ നഗരം അനുവിചരതി. പുഞ്ഞവന്താ മനുസ്സാ ഏകഭൂമികാദിപാസാദേ ആരുയ്ഹ സുകപത്തസദിസാനി വാതപാനകവാടാനി വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തി. ബ്രാഹ്മണോപി അത്തനോ യസസിരിസമ്പത്തിയാ നഗരം അജ്ഝോത്ഥരന്തോ വിയ ദക്ഖിണദ്വാരാഭിമുഖോ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

തമേനം ജനോ ദിസ്വാതി മഹാജനോ തം രഥം ദിസ്വാ. ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠാധിവചനമേതം. ബ്രഹ്മം വത ഭോ യാനന്തി സേട്ഠയാനസദിസം വത ഭോ യാനന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇമസ്സേവ ഖോ ഏതന്തി, ആനന്ദ, മനുസ്സാ നാമ വണ്ണഭാണകാനം ധനം ദത്വാ അത്തനോ ദാരികാനം വണ്ണഗീതം ഗായാപേന്തി ‘‘അഭിരൂപോ ഹോതി ദസ്സനീയോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ’’തി, ന ച തേന വണ്ണഭണനമത്തേന അഭിരൂപാ വാ ഹോന്തി മഹദ്ധനാ വാ, ഏവമേവ മഹാജനോ ബ്രാഹ്മണസ്സ രഥം ദിസ്വാ – ‘‘ബ്രഹ്മം വത ഭോ യാന’’ന്തി കിഞ്ചാപി ഏവം വണ്ണം ഭണതി, ന പനേതം യാനം വണ്ണഭണനമത്തേനേവ ബ്രഹ്മയാനം നാമ ഹോതി. ലാമകഞ്ഹി ഏതം ഛവം. പരമത്ഥേന പന ഇമസ്സേവ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം. അയഞ്ഹി സബ്ബദോസവിഗമേന സേട്ഠോ, ഇമിനാ ച അരിയാ നിബ്ബാനം യന്തീതി ബ്രഹ്മയാനം ഇതിപി, ധമ്മഭൂതത്താ യാനത്താ ച ധമ്മയാനം ഇതിപി, അനുത്തരത്താ കിലേസസങ്ഗാമസ്സ ച വിജിതത്താ അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോ ഇതിപി വത്തും വട്ടതി.

ഇദാനിസ്സ നിദ്ദോസഭാവഞ്ചേവ സങ്ഗാമവിജയഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ രാഗവിനയപരിയോസാനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ രാഗം വിനയമാനാ പരിയോസാപേതി പരിയോസാനം ഗച്ഛതി നിപ്ഫജ്ജതീതി രാഗവിനയപരിയോസാനാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

യസ്സ സദ്ധാ ച പഞ്ഞാ ചാതി യസ്സ അരിയമഗ്ഗയാനസ്സ സദ്ധാനുസാരിവസേന സദ്ധാ, ധമ്മാനുസാരിവസേന പഞ്ഞാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ സദാ ധുരം യുത്താ, തത്രമജ്ഝത്തതായുഗേ യുത്താതി അത്ഥോ. ഹിരീ ഈസാതി അത്തനാ സദ്ധിം അധിവിട്ഠേന ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനേന ഓത്തപ്പേന സദ്ധിം അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ യസ്സ മഗ്ഗരഥസ്സ ഈസാ. മനോ യോത്തന്തി വിപസ്സനാചിത്തഞ്ച മഗ്ഗചിത്തഞ്ച യോത്തം. യഥാ ഹി രഥസ്സ വാകാദിമയം യോത്തം ഗോണേ ഏകാബദ്ധേ കരോതി ഏകസങ്ഗഹിതേ, ഏവം മഗ്ഗരഥസ്സ ലോകിയവിപസ്സനാചിത്തം അതിരേകപഞ്ഞാസ, ലോകുത്തരവിപസ്സനാചിത്തം അതിരേകസട്ഠി കുസലധമ്മേ ഏകാബദ്ധേ ഏകസങ്ഗഹേ കരോതി. തേന വുത്തം ‘‘മനോ യോത്ത’’ന്തി. സതി ആരക്ഖസാരഥീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സതി ആരക്ഖസാരഥി. യഥാ ഹി രഥസ്സ ആരക്ഖോ സാരഥി നാമ യോഗ്ഗിയോ. ധുരം വാഹേതി യോജേതി അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജതി രഥം പേസേതി രഥയുത്തകേ നിബ്ബിസേവനേ കരോതി, ഏവം മഗ്ഗരഥസ്സ സതി. അയഞ്ഹി ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ ചേവ കുസലാകുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസതീതി വുത്താ.

രഥോതി അരിയഅട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗരഥോ. സീലപരിക്ഖാരോതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാലങ്കാരോ. ഝാനക്ഖോതി വിപസ്സനാസമ്പയുത്താനം പഞ്ചന്നം ഝാനങ്ഗാനം വസേന ഝാനമയഅക്ഖോ. ചക്കവീരിയോതി വീരിയചക്കോ, കായികചേതസികസങ്ഖാതാനി ദ്വേ വീരിയാനി അസ്സ ചക്കാനീതി അത്ഥോ. ഉപേക്ഖാ ധുരസമാധീതി ധുരസ്സ സമാധി, ഉന്നതോനതാകാരസ്സ അഭാവേന ദ്വിന്നമ്പി യുഗപദേസാനം സമതാതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ലീനുദ്ധച്ചഭാവം ഹരിത്വാ പയോഗമജ്ഝത്തേ ചിത്തം ഠപേതി, തസ്മാ ഇമസ്സ മഗ്ഗരഥസ്സ ‘‘ധുരസമാധീ’’തി വുത്താ. അനിച്ഛാ പരിവാരണന്തി ബാഹിരകരഥസ്സ സീഹചമ്മാദീനി വിയ ഇമസ്സാപി അരിയമഗ്ഗരഥസ്സ അലോഭസങ്ഖാതാ അനിച്ഛാ പരിവാരണം നാമ.

അബ്യാപാദോതി മേത്താ ച മേത്താപുബ്ബഭാഗോ ച. അവിഹിംസാതി കരുണാ ച കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ച. വിവേകോതി കായവിവേകാദി തിവിധവിവേകോ. യസ്സ ആവുധന്തി യസ്സ അരിയമഗ്ഗരഥേ ഠിതസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഏതം പഞ്ചവിധം ആവുധം. യഥാ ഹി രഥേ ഠിതോ പഞ്ചഹി ആവുധേഹി സപത്തേ വിജ്ഝതി, ഏവം യോഗാവചരോപി ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗരഥേ ഠിതോ മേത്തായ ദോസം വിജ്ഝതി, കരുണായ വിഹിംസം, കായവിവേകേന ഗണസങ്ഗണികം, ചിത്തവിവേകേന കിലേസസങ്ഗണികം, ഉപധിവിവേകേന സബ്ബാകുസലം വിജ്ഝതി. തേനസ്സേതം പഞ്ചവിധം ‘‘ആവുധ’’ന്തി വുത്തം. തിതിക്ഖാതി ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം അധിവാസനക്ഖന്തി. ചമ്മസന്നാഹോതി സന്നദ്ധചമ്മോ. യഥാ ഹി രഥേ ഠിതോ രഥികോ പടിമുക്കചമ്മോ ആഗതാഗതേ സരേ ഖമതി, ന നം തേ വിജ്ഝന്തി, ഏവം അധിവാസനക്ഖന്തിസമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഗതാഗതേ വചനപഥേ ഖമതി, ന നം തേ വിജ്ഝന്തി. തസ്മാ ‘‘തിതിക്ഖാ ചമ്മസന്നാഹോ’’തി വുത്തോ. യോഗക്ഖേമായ വത്തതീതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമായ നിബ്ബാനായ വത്തതി, നിബ്ബാനാഭിമുഖോ ഗച്ഛതിയേവ, ന തിട്ഠതി ന ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ.

ഏതദത്തനി സമ്ഭൂതന്തി ഏതം മഗ്ഗയാനം അത്തനോ പുരിസകാരം നിസ്സായ ലദ്ധത്താ അത്തനി സമ്ഭൂതം നാമ ഹോതി. ബ്രഹ്മയാനം അനുത്തരന്തി അസദിസം സേട്ഠയാനം. നിയ്യന്തി ധീരാ ലോകമ്ഹാതി യേസം ഏതം യാനം അത്ഥി, തേ ധീരാ പണ്ഡിതപുരിസാ ലോകമ്ഹാ നിയ്യന്തി ഗച്ഛന്തി. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസേന. ജയം ജയന്തി രാഗാദയോ സപത്തേ ജിനന്താ ജിനന്താ.

൫-൬. കിമത്ഥിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫-൬. പഞ്ചമേ അയമേവാതി ഏവസദ്ദോ നിയമത്ഥോ. തേന അഞ്ഞം മഗ്ഗം പടിക്ഖിപതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടദുക്ഖഞ്ചേവ മിസ്സകമഗ്ഗോ ച കഥിതോ. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

൭. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ നിബ്ബാനധാതുയാ ഖോ ഏതം ഭിക്ഖു അധിവചനന്തി അസങ്ഖതായ അമതായ നിബ്ബാനധാതുയാ ഏതം അധിവചനം. ആസവാനം ഖയോ തേന വുച്ചതീതി അപിച തേന രാഗാദിവിനയേന ആസവാനം ഖയോതിപി വുച്ചതി. ആസവക്ഖയോ നാമ അരഹത്തം, അരഹത്തസ്സാപി ഏതം രാഗവിനയോതിആദി നാമമേവാതി ദീപേതി. ഏതദവോചാതി ‘‘സത്ഥാരാ നിബ്ബാനധാതൂതി വദന്തേന അമതം നിബ്ബാനം കഥിതം, മഗ്ഗോ പനസ്സ ന കഥിതോ. തം കഥാപേസ്സാമീ’’തി അനുസന്ധികുസലതായ പുച്ഛന്തോ ഏതം അവോച.

൮. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ കതമാ ച ഭിക്ഖവേ സമ്മാദിട്ഠീതി ഏകേന പരിയായേന അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗം വിഭജിത്വാ പുന അപരേന പരിയായേന വിഭജിതുകാമോ ഇദം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ദുക്ഖേ ഞാണന്തി സവനസമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണവസേന ചതൂഹാകാരേഹി ഉപ്പന്നം ഞാണം. സമുദയേപി ഏസേവ നയോ. സേസേസു പന ദ്വീസു സമ്മസനസ്സ അഭാവാ തിവിധമേവ വട്ടതി. ഏവമേതം ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ദസ്സിതം.

തത്ഥ പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി വട്ടം, പച്ഛിമാനി വിവട്ടം. തേസു ഭിക്ഖുനോ വട്ടേ കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോ ഹോതി, വിവട്ടേ നത്ഥി അഭിനിവേസോ. പുരിമാനി ഹി ദ്വേ സച്ചാനി ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖം, തണ്ഹാ സമുദയോ’’തി ഏവം സങ്ഖേപേന ച, ‘‘കതമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ നയേന വിത്ഥാരേന ച ആചരിയസന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വാചായ പുനപ്പുനം പരിവത്തേന്തോ യോഗാവചരോ കമ്മം കരോതി. ഇതരേസു പന ദ്വീസു സച്ചേസു – ‘‘നിരോധസച്ചം ഇട്ഠം കന്തം മനാപം, മഗ്ഗസച്ചം ഇട്ഠം കന്തം മനാപ’’ന്തി ഏവം സവനേനേവ കമ്മം കരോതി. സോ ഏവം കരോന്തോ ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി, ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി, സമുദയം പഹാനപടിവേധേന, നിരോധം സച്ഛികിരിയപടിവേധേന, മഗ്ഗം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന…പേ… മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി.

ഏവമസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ദ്വീസു സച്ചേസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാസവനധാരണസമ്മസനപടിവേധോ ഹോതി, ദ്വീസു സവനപടിവേധോയേവ. അപരഭാഗേ തീസു കിച്ചതോ പടിവേധോ ഹോതി, നിരോധേ ആരമ്മണപടിവേധോ. പച്ചവേക്ഖണാ പന പത്തസച്ചസ്സ ഹോതി. ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബേ പരിഗ്ഗഹതോ – ‘‘ദുക്ഖം പരിജാനാമി, സമുദയം പജഹാമി, നിരോധം സച്ഛികരോമി, മഗ്ഗം ഭാവേമീ’’തി ആഭോഗസമന്നാഹാരമനസികാരപച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥി, പരിഗ്ഗഹതോ പട്ഠായ ഹോതി. അപരഭാഗേ പന ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാതമേവ ഹോതി…പേ… മഗ്ഗോ ഭാവിതോവ ഹോതി.

തത്ഥ ദ്വേ സച്ചാനി ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരാനി, ദ്വേ ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസാനി. ദുക്ഖസച്ചഞ്ഹി ഉപ്പത്തിതോ പാകടം, ഖാണുകണ്ടകപഹാരാദീസു ‘‘അഹോ ദുക്ഖ’’ന്തി വത്തബ്ബതമ്പി ആപജ്ജതി. സമുദയമ്പി ഖാദിതുകാമതാഭുഞ്ജിതുകാമതാദിവസേന ഉപ്പത്തിതോ പാകടം. ലക്ഖണപടിവേധതോ പന ഉഭയമ്പി ഗമ്ഭീരം. ഇതി താനി ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരാനി. ഇതരേസം ദ്വിന്നം ദസ്സനത്ഥായ പയോഗോ ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണത്ഥം ഹത്ഥപസാരണം വിയ അവീചിഫുസനത്ഥം പാദപസാരണം വിയ സതധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടിയാ കോടിം പടിപാദനം വിയ ച ഹോതി. ഇതി താനി ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസാനി. ഏവം ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരേസു ഗമ്ഭീരത്താ ച ദുദ്ദസേസു ചതൂസു സച്ചേസു ഉഗ്ഗഹാദിവസേന ഇദം ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. പടിവേധക്ഖണേ പന ഏകമേവ തം ഞാണം ഹോതി.

നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദീസു കാമപച്ചനീകട്ഠേന കാമതോ നിസ്സടഭാവേന വാ, കാമം സമ്മസന്തസ്സ ഉപ്പന്നോതി വാ, കാമപദഘാതം കാമവൂപസമം കരോന്തോ ഉപ്പന്നോതി വാ, കാമവിവിത്തന്തേ ഉപ്പന്നോതി വാ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബേപി ച തേ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദയോ കാമബ്യാപാദവിഹിംസാവിരമണസഞ്ഞാനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നസ്സ അകുസലസങ്കപ്പസ്സ പദച്ഛേദതോ അനുപ്പത്തിസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനോ ഏകോവ കുസലസങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാസങ്കപ്പോ നാമ.

മുസാവാദാ വേരമണീആദയോപി മുസാവാദാദീഹി വിരമണസഞ്ഞാനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നായ അകുസലദുസ്സീല്യചേതനായ പദച്ഛേദതോ അനുപ്പത്തിസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ കുസലവേരമണീ ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാവാചാ നാമ.

പാണാതിപാതാ വേരമണീ ആദയോപി പാണാതിപാതാദീഹി വിരമണസഞ്ഞാനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നായ അകുസലദുസ്സീല്യചേതനായ അകിരിയതോ പദച്ഛേദതോ അനുപ്പത്തിസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ കുസലവേരമണീ ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാകമ്മന്തോ നാമ.

മിച്ഛാആജീവന്തി ഖാദനീയഭോജനീയാദീനം അത്ഥായ പവത്തിതം കായവചീദുച്ചരിതം. പഹായാതി വജ്ജേത്വാ. സമ്മാആജീവേനാതി ബുദ്ധപസത്ഥേന ആജീവേന. ജീവികം കപ്പേതീതി ജീവിതവുത്തിം പവത്തേതി. സമ്മാജീവോപി കുഹനാദീഹി വിരമണസഞ്ഞാനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ. മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസുയേവ സത്തസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നായ മിച്ഛാജീവദുസ്സീല്യചേതനായ പദച്ഛേദതോ അനുപ്പത്തിസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ കുസലവേരമണീ ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാആജീവോ നാമ.

അനുപ്പന്നാനന്തി ഏകസ്മിം ഭവേ തഥാരൂപേ വാ ആരമ്മണേ അത്തനോ ന ഉപ്പന്നാനം, പരസ്സ പന ഉപ്പജ്ജമാനേ ദിസ്വാ – ‘‘അഹോ വത മേ ഏവരൂപാ പാപകാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി ഏവം അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ. ഛന്ദന്തി തേസം അകുസലാനം അനുപ്പാദകപടിപത്തിസാധകം വീരിയച്ഛന്ദം ജനേതി. വായമതീതി വായാമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി വീരിയം പവത്തേതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി വീരിയേന ചിത്തം പഗ്ഗഹിതം കരോതി. പദഹതീതി ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതൂ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൪) പധാനം പവത്തേതി. ഉപ്പന്നാനന്തി സമുദാചാരവസേന അത്തനോ ഉപ്പന്നപുബ്ബാനം. ഇദാനി താദിസേ ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി തേസം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി.

അനുപ്പന്നാനം കുസലാനന്തി അപടിലദ്ധാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം. ഉപ്പന്നാനന്തി തേസംയേവ പടിലദ്ധാനം. ഠിതിയാതി പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിപബന്ധവസേന ഠിതത്ഥം. അസമ്മോസായാതി അവിനാസത്ഥം. ഭിയ്യോഭാവായാതി ഉപരിഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ. പാരിപൂരിയാതി ഭാവനായ പരിപൂരണത്ഥം. അയമ്പി സമ്മാവായാമോ അനുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദനാദിചിത്തനാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ. മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസുയേവ ചതൂസു ഠാനേസു കിച്ചസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനം ഏകമേവ കുസലവീരിയം ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാവായാമോ നാമ.

സമ്മാസതിപി കായാദിപരിഗ്ഗാഹകചിത്താനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു കിച്ചസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാ സതി ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാസതി നാമ.

ഝാനാദീനി പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി നാനാ, പുബ്ബഭാഗേ സമാപത്തിവസേന നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ നാനാമഗ്ഗവസേന. ഏകസ്സ ഹി പഠമമഗ്ഗോ പഠമജ്ഝാനികോ ഹോതി, ദുതിയമഗ്ഗാദയോപി പഠമജ്ഝാനികാ വാ ദുതിയാദീസു അഞ്ഞതരജ്ഝാനികാ വാ. ഏകസ്സ പഠമമഗ്ഗോ ദുതിയാദീനം അഞ്ഞതരജ്ഝാനികോ ഹോതി, ദുതിയാദയോപി ദുതിയാദീനം അഞ്ഞതരജ്ഝാനികാ വാ പഠമജ്ഝാനികാ വാ. ഏവം ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ഝാനവസേന സദിസാ വാ അസദിസാ വാ ഏകച്ചസദിസാ വാ ഹോന്തി.

അയം പനസ്സ വിസേസോ പാദകജ്ഝാനനിയമേന ഹോതി. പാദകജ്ഝാനനിയമേന ഹി പഠമജ്ഝാനലാഭിനോ പഠമജ്ഝാനാ വുട്ഠായ വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നമഗ്ഗോ പഠമജ്ഝാനികോ ഹോതി, മഗ്ഗങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാനി പനേത്ഥ പരിപുണ്ണാനേവ ഹോന്തി. ദുതിയജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നോ ദുതിയജ്ഝാനികോ ഹോതി, മഗ്ഗങ്ഗാനി പനേത്ഥ സത്ത ഹോന്തി. തതിയജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നോ തതിയജ്ഝാനികോ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പനേത്ഥ സത്ത, ബോജ്ഝങ്ഗാനി ഛ ഹോന്തി. ഏസ നയോ ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ പട്ഠായ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാ.

ആരുപ്പേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ലോകുത്തരം, നോ ലോകിയന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ കഥന്തി? ഏത്ഥാപി പഠമജ്ഝാനാദീസു യതോ വുട്ഠായ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിലഭിത്വാ അരൂപസമാപത്തിം ഭാവേത്വാ സോ ആരുപ്പേ ഉപ്പന്നോ, തംഝാനികാവസ്സ തത്ഥ തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതി. കേചി പന ഥേരാ – ‘‘വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ നിയമേന്തീ’’തി വദന്തി. കേചി ‘‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീ’’തി വദന്തി. കേചി ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ നിയമേതീ’’തി വദന്തി. തേസം വാദവിനിച്ഛയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാധികാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധീതി അയം പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയോ, അപരഭാഗേ ലോകുത്തരോ സമ്മാസമാധീതി വുച്ചതി.

൯. സൂകസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ മിച്ഛാപണിഹിതന്തി സൂകം നാമ ഉദ്ധഗ്ഗം കത്വാ ഠപിതം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭിന്ദതി, തഥാ അട്ഠപിതം പന മിച്ഛാപണിഹിതം നാമ. മിച്ഛാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാതി മിച്ഛാഠപിതായ കമ്മസ്സകതപഞ്ഞായ. അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതീതി ചതുസച്ചപടിച്ഛാദകം അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതി. വിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതീതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതി. മിച്ഛാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാതി കമ്മസ്സകതപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗഭാവനായ ച മിച്ഛാ ഠപിതത്താ, അപ്പവത്തിതത്താതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ കമ്മസ്സകതഞാണം മഗ്ഗനിസ്സിതം കത്വാ മിസ്സകമഗ്ഗോ കഥിതോ.

൧൦. നന്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ പരിബ്ബാജകോതി ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അവിജ്ജാവഗ്ഗോ പഠമോ.