൨. വിഹാരവഗ്ഗോ

൧. പഠമവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതുന്തി അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏകം അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതും നിലീയിതും ഏകോവ ഹുത്വാ വിഹരിതും ഇച്ഛാമീതി അത്ഥോ. നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാതി യോ അത്തനാ പയുത്തവാചം അകത്വാ മമത്ഥായ സദ്ധേസു കുലേസു പടിയത്തം പിണ്ഡപാതം നീഹരിത്വാ മയ്ഹം ഉപനാമേയ്യ, തം പിണ്ഡപാതനീഹാരകം ഏകം ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ നമ്ഹി അഞ്ഞേന കേനചി ഭിക്ഖുനാ വാ ഗഹട്ഠേന വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോതി.

കസ്മാ പന ഏവമാഹാതി? തസ്മിം കിര അഡ്ഢമാസേ വിനേതബ്ബോ സത്തോ നാഹോസി. അഥ സത്ഥാ – ‘‘ഇമം അഡ്ഢമാസം ഫലസമാപത്തിസുഖേനേവ വീതിനാമേസ്സാമി, ഇതി മയ്ഹഞ്ചേവ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ ച പച്ഛിമാ ജനതാ ‘സത്ഥാപി ഗണം വിഹായ ഏകകോ വിഹാസി, കിമങ്ഗം പന മയ’ന്തി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജിസ്സതി, തദസ്സാ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി ഇമിനാ കാരണേന ഏവമാഹ. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും അദാസി. സോ പാതോവ ഗന്ധകുടിപരിവേണസമ്മജ്ജനമുഖോദകദന്തകട്ഠദാനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി തസ്മിം ഖണേ കത്വാ അപഗച്ഛതി.

യേന സ്വാഹന്തി യേന സോ അഹം. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമംയേവ ഏകൂനപഞ്ഞാസദിവസബ്ഭന്തരേ. വിഹരാമീതി ഇദം അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം. തസ്സ പദേസേന വിഹാസിന്തി തസ്സ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധവിഹാരസ്സ പദേസേന. തത്ഥ പദേസോ നാമ ഖന്ധപദേസോ ആയതനധാതുസച്ചഇന്ദ്രിയപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനഝാനനാമരൂപപദേസോ ധമ്മപദേസോതി നാനാവിധോ. തം സബ്ബമ്പി സന്ധായ – ‘‘തസ്സ പദേസേന വിഹാസി’’ന്തി ആഹ. ഭഗവാ ഹി പഠമബോധിയം ഏകൂനപഞ്ഞാസദിവസബ്ഭന്തരേ യഥാ നാമ പത്തരജ്ജോ രാജാ അത്തനോ വിഭവസാരദസ്സനത്ഥം തം തം ഗബ്ഭം വിവരാപേത്വാ സുവണ്ണരജതമുത്താമണിആദീനി രതനാനി പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹരേയ്യ, ഏവമേവ പഞ്ചക്ഖന്ധേ നിപ്പദേസേ കത്വാ സമ്മസന്തോ പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. ഇമസ്മിം പന അഡ്ഢമാസേ തേസം ഖന്ധാനം പദേസം വേദനാക്ഖന്ധമേവ പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. തസ്സ ‘‘ഇമേ സത്താ ഏവരൂപം നാമ സുഖം പടിസംവേദേന്തി, ഏവരൂപം ദുക്ഖ’’ന്തി ഓലോകയതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ പവത്താ സുഖവേദനാ, യാവ അവീചിതോ പവത്താ ദുക്ഖവേദനാ, സബ്ബാ സബ്ബാകാരേന ഉപട്ഠാസി. അഥ നം ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തിആദിനാ നയേന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ വിഹാസി.

തഥാ പഠമബോധിയം ദ്വാദസായതനാനി നിപ്പദേസാനേവ കത്വാ വിഹാസി, ഇമസ്മിം പന അഡ്ഢമാസേ തേസം ആയതനാനം പദേസം വേദനാവസേന ധമ്മായതനേകദേസം, ധാതൂനം പദേസം വേദനാവസേന ധമ്മധാതുഏകദേസം, സച്ചാനം പദേസം വേദനാക്ഖന്ധവസേനേവ ദുക്ഖസച്ചേകദേസം, പച്ചയാനം പദേസം ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാവസേന പച്ചയേകദേസം ഝാനാനം പദേസം വേദനാവസേനേവ ഝാനങ്ഗേകദേസം, നാമരൂപാനം പദേസം വേദനാവസേനേവ നാമേകദേസം പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. പഠമബോധിയഞ്ഹി ഏകൂനപഞ്ഞാസദിവസബ്ഭന്തരേ കുസലാദിധമ്മേ നിപ്പദേസേ കത്വാ അനന്തനയാനി സത്ത പകരണാനി പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. ഇമസ്മിം പന അഡ്ഢമാസേ സബ്ബധമ്മാനം പദേസം വേദനാത്തികമേവ പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ സാ സാ ച വിഹാരസമാപത്തി വേദനാനുഭാവേന ജാതാ.

ഇദാനി യേനാകാരേന വിഹാസി, തം ദസ്സേന്തോ മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപീതി ദിട്ഠിസമ്പയുത്താ വേദനാപി വട്ടതി. ദിട്ഠിം ഉപനിസ്സയം കത്വാ ഉപ്പന്നാ കുസലാകുസലവേദനാപി വട്ടതി വിപാകവേദനാപി. തത്ഥ മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്പയുത്താ അകുസലാവ ഹോതി, ദിട്ഠിം പന ഉപനിസ്സായ കുസലാപി ഉപ്പജ്ജന്തി അകുസലാപി. മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഹി ദിട്ഠിം ഉപനിസ്സായ പക്ഖദിവസേസു യാഗുഭത്താദീനി ദേന്തി, അദ്ധികാദീനം വട്ടം പട്ഠപേന്തി, ചതുമഹാപഥേ സാലം കരോന്തി, പോക്ഖരണിഞ്ച ഖണാപേന്തി, ദേവകുലാദീസു മാലാഗച്ഛം രോപേന്തി, നദീവിദുഗ്ഗാദീസു സേതും അത്ഥരന്തി, വിസമം സമം കരോന്തി, ഇതി നേസം കുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. മിച്ഛാദിട്ഠിം പന നിസ്സായ സമ്മാദിട്ഠികേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി, വധബന്ധനാദീനി കരോന്തി, പാണം വധിത്വാ ദേവതാനം ഉപഹാരം ഉപഹരന്തി, ഇതി നേസം അകുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. വിപാകവേദനാ പന ഭവന്തരഗതാനംയേവ ഹോതി.

സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാതി ഏത്ഥാപി സമ്മാദിട്ഠിസമ്പയുത്താ വേദനാപി വട്ടതി, സമ്മാദിട്ഠിം ഉപനിസ്സയം കത്വാ ഉപ്പന്നാ കുസലാകുസലവേദനാപി വിപാകവേദനാപി. തത്ഥ സമ്മാദിട്ഠിസമ്പയുത്താ കുസലാവ ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠിം പന ഉപനിസ്സായ ബുദ്ധപൂജം ദീപമാലം മഹാധമ്മസ്സവനം അപ്പതിട്ഠിതേ ദിസാഭാഗേ ചേതിയപതിട്ഠാപനന്തി ഏവമാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തി, ഇതി നേസം കുസലാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. സമ്മാദിട്ഠിംയേവ നിസ്സായ മിച്ഛാദിട്ഠികേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി, അത്താനം ഉക്കംസേന്തി, പരം വമ്ഭേന്തി, ഇതി നേസം അകുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. വിപാകവേദനാ പന ഭവന്തരഗതാനംയേവ ഹോതി. മിച്ഛാസങ്കപ്പപച്ചയാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഛന്ദപച്ചയാതിആദീസു പന ഛന്ദപച്ചയാ അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദിതബ്ബാ, വിതക്കപച്ചയാ പഠമജ്ഝാനവേദനാവ. സഞ്ഞാ പച്ചയാ ഠപേത്വാ പഠമജ്ഝാനം സേസാ ഛ സഞ്ഞാസമാപത്തിവേദനാ.

ഛന്ദോ ച അവൂപസന്തോതിആദീസു തിണ്ണം അവൂപസമേ അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ വേദനാ ഹോതി, ഛന്ദമത്തസ്സ വൂപസമേ പഠമജ്ഝാനവേദനാവ. ഛന്ദവിതക്കാനം വൂപസമേ ദുതിയജ്ഝാനാദിവേദനാ അധിപ്പേതാ, തിണ്ണമ്പി വൂപസമേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവേദനാ. അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാതി അരഹത്തഫലസ്സ പത്തത്ഥായ. അത്ഥി ആയാമന്തി അത്ഥി വീരിയം. തസ്മിമ്പി ഠാനേ അനുപ്പത്തേതി തസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ വസേന തസ്സ അരഹത്തഫലസ്സ കാരണേ അനുപ്പത്തേ. തപ്പച്ചയാപി വേദയിതന്തി അരഹത്തസ്സ ഠാനപച്ചയാ വേദയിതം. ഏതേന ചതുമഗ്ഗസഹജാതാ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരവേദനാവ ഗഹിതാ.

൨. ദുതിയവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ പടിസല്ലാനകാരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമപച്ചയാതി മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമോ നാമ സമ്മാദിട്ഠി. തസ്മാ യം സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ വേദയിതം വുത്തം, തദേവ മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമപച്ചയാ വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വിപാകവേദനം അതിദൂരേതി മഞ്ഞമാനാ ന ഗണ്ഹന്തീതി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്സ യസ്സ ഹി വൂപസമപച്ചയാതി വുച്ചതി, തസ്സ തസ്സ പടിപക്ഖധമ്മപച്ചയാവ തം തം വേദയിതം അധിപ്പേതം. ഛന്ദവൂപസമപച്ചയാതിആദീസു പന ഛന്ദവൂപസമപച്ചയാ താവ പഠമജ്ഝാനവേദനാ വേദിതബ്ബാ. വിതക്കവൂപസമപച്ചയാ ദുതിയജ്ഝാനവേദനാ. സഞ്ഞാപച്ചയാ ഛസമാപത്തിവേദനാ. സഞ്ഞാവൂപസമപച്ചയാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവേദനാ. ഛന്ദോ ച വൂപസന്തോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

൩-൭. സേക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩-൧൭. തതിയേ സേക്ഖോതി സിക്ഖനസീലോ. കിം സിക്ഖതീതി? തിസ്സോ സിക്ഖാ. സേക്ഖായാതി തീഹി ഫലേഹി ചതൂഹി ച മഗ്ഗേഹി സദ്ധിം ഉപ്പന്നായ. സാപി ഹി അനിട്ഠിതകിച്ചത്താ അത്തനോ കിച്ചം സിക്ഖതേവാതി സേക്ഖാ. ചതുത്ഥപഞ്ചമഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവാതി.

൮-൧൦. പഠമകുക്കുടാരാമസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൮-൨൦. അട്ഠമേ ഉമ്മങ്ഗോതി പഞ്ഞാഉമ്മങ്ഗോ, പഞ്ഞാവീമംസനം, പഞ്ഞാഗവേസനന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി ത്വം ആവുസോതി ഇദം തസ്സ പുച്ഛാപതിട്ഠാപനത്ഥായ ആഹ. നവമദസമാനി ഉത്താനത്ഥാമേവാതി.

വിഹാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.