൧. മഗ്ഗസംയുത്തം

൧. അവിജ്ജാവഗ്ഗോ

൧-൨. അവിജ്ജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൨. മഹാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പുബ്ബങ്ഗമാതി സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി പുബ്ബങ്ഗമാ. സമാപത്തിയാതി സമാപജ്ജനായ സഭാവപടിലാഭായ, ഉപ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. അന്വദേവ അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി സാ പനേസാ യദേതം അലജ്ജനാകാരസണ്ഠികം അഹിരികം, അഭായനാകാരസണ്ഠിതഞ്ച അനോത്തപ്പം, ഏതം അനുദേവ സഹേവ ഏകതോവ, ന വിനാ തേന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാഗതസ്സാതി അവിജ്ജായ ഉപഗതസ്സ സമന്നാഗതസ്സ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി അയാഥാവദിട്ഠി അനിയ്യാനികദിട്ഠി. പഹോതീതി ഹോതി ഉപ്പജ്ജതി. മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീസുപി അയാഥാവഅനിയ്യാനികവസേനേവ മിച്ഛാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഇമാനി അട്ഠപി അകുസലധമ്മസമാപത്തിയാ മിച്ഛത്തഅങ്ഗാനി നാമ ഹോന്തി. താനി പന ന ഏകക്ഖണേ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, നാനക്ഖണേ ലബ്ഭന്തി.

കഥം? യദാ ഹി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തം കായവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേന്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവായാമോ മിച്ഛാസതി മിച്ഛാസമാധി മിച്ഛാകമ്മന്തോതി ഛ അങ്ഗാനി ഹോന്തി. യദാ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തം, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠിവജ്ജാനി പഞ്ച. യദാ താനേവ ദ്വേ വചീവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേന്തി, തദാ മിച്ഛാകമ്മന്തട്ഠാനേ മിച്ഛാവാചായ സദ്ധിം താനേവ ഛ വാ പഞ്ച വാ. അയം ആജീവോ നാമ കുപ്പമാനോ കായവചീദ്വാരേസുയേവ അഞ്ഞതരസ്മിം കുപ്പതി, ന മനോദ്വാരേ. തസ്മാ യദാ ആജീവസീസേന താനേവ ചിത്താനി കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോ സമുട്ഠാപേന്തി, തദാ കായകമ്മം മിച്ഛാജീവോ നാമ ഹോതി, തഥാ വചീകമ്മന്തി മിച്ഛാജീവസ്സ വസേന താനേവ ഛ വാ പഞ്ച വാ. യദാ പന വിഞ്ഞത്തിം അസമുട്ഠാപേത്വാ താനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ മിച്ഛാദിട്ഠിമിച്ഛാസങ്കപ്പമിച്ഛാവായാമമിച്ഛാസതിമിച്ഛാസമാധിവസേന പഞ്ച വാ, മിച്ഛാസങ്കപ്പാദിവസേന ചത്താരി വാ ഹോന്തീതി ഏവം ന ഏകക്ഖണേ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, നാനക്ഖണേ ലബ്ഭന്തീതി.

സുക്കപക്ഖേ വിജ്ജാതി കമ്മസ്സകതഞാണം. ഇഹാപി സഹജാതവസേന ച ഉപനിസ്സയവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി പുബ്ബങ്ഗമതാ വേദിതബ്ബാ. ഹിരോത്തപ്പന്തി ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച. തത്ഥ ലജ്ജനാകാരസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭായനാകാരസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തോവ. വിജ്ജാഗതസ്സാതി വിജ്ജായ ഉപഗതസ്സ സമന്നാഗതസ്സ. വിദ്ദസുനോതി വിദുനോ പണ്ഡിതസ്സ. സമ്മാദിട്ഠീതി യാഥാവദിട്ഠി നിയ്യാനികദിട്ഠി. സമ്മാകമ്മന്താദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി കുസലധമ്മസമാപത്തിയാ ഇമാനി അട്ഠങ്ഗാനി ഹോന്തി, താനി ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ ന ഏകതോ സബ്ബാനി ലബ്ഭന്തി, ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ലബ്ഭന്തി. താനി ച ഖോ പഠമജ്ഝാനികമഗ്ഗേ, ദുതിയജ്ഝാനികാദീസു പന സമ്മാസങ്കപ്പവജ്ജാനി സത്തേവ ഹോന്തി.

തത്ഥ യോ ഏവം വദേയ്യ ‘‘യസ്മാ മജ്ഝിമനികായമ്ഹി മഹാസളായതനികസുത്തേ (മ. നി. ൩.൪൩൧) ‘യാ തഥാഭൂതസ്സ ദിട്ഠി, സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. യോ തഥാഭൂതസ്സ, സങ്കപ്പോ, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. യോ തഥാഭൂതസ്സ വായാമോ, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാവായാമോ. യാ തഥാഭൂതസ്സ സതി, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസതി. യോ തഥാഭൂതസ്സ സമാധി, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസമാധി. പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ ച സുപരിസുദ്ധോ’തി വുത്തം തസ്മാ പഞ്ചങ്ഗികോപി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി സോ വത്തബ്ബോ – തസ്മിംയേവ സുത്തേ ‘‘ഏവമസ്സായം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി ഇദം കസ്മാ ന പസ്സസി? യം പനേതം ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സാ’’തി വുത്തം, തം പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ പരിസുദ്ധഭാവദസ്സനത്ഥം. പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഹി പരിസുദ്ധാനി കായകമ്മാദീനി ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ അതിപരിസുദ്ധാനി ഹോന്തീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ.

യമ്പി അഭിധമ്മേ വുത്തം ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൨൧൨), തം ഏകം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മിഞ്ഹി കാലേ മിച്ഛാകമ്മന്തം പഹായ സമ്മാകമ്മന്തം പൂരേതി, തസ്മിം കാലേ മിച്ഛാവാചാ വാ മിച്ഛാജീവോ വാ ന ഹോതി, ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വായാമോ സതി സമാധീതി ഇമേസുയേവ പഞ്ചസു കാരകങ്ഗേസു സമ്മാകമ്മന്തോ പൂരതി. വിരതിവസേന ഹി സമ്മാകമ്മന്തോ പൂരതി നാമ. സമ്മാവാചാസമ്മാആജീവേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഇമം കിച്ചന്തരം ദസ്സേതും ഏവം വുത്തം. ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ ച പഞ്ചേവ ഹോന്തി, വിരതി പന അനിയതാ. തസ്മാ ‘‘ഛഅങ്ഗികോ’’തി അവത്വാ ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ’’ത്വേവ വുത്തം. ‘‘യാ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയചിത്തസ്സ അനാസവചിത്തസ്സ അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ അരിയമഗ്ഗം ഭാവയതോ തീഹി കായദുച്ചരിതേഹി ആരതി വിരതി പടിവിരതി വേരമണീ അകിരിയാ അകരണം, അയം ഭിക്ഖവേ സമ്മാകമ്മന്തോ അരിയോ അനാസവോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൯). ഏവം പന മഹാചത്താലീസകസുത്താദീസു അനേകേസു സുത്തേസു സമ്മാകമ്മന്താദീനഞ്ച ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗഭാവസിദ്ധിതോ അട്ഠങ്ഗികോവ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ അയം അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകോവ കഥിതോ. ദുതിയം കോസലസംയുത്തേ വുത്തമേവ.

൩. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ സകലമിദം ഭന്തേതി ആനന്ദത്ഥേരോ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം അപ്പത്തതായ സകലമ്പി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന ലബ്ഭതീതി ന അഞ്ഞാസി, ധമ്മസേനാപതി പന സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകേ ഠിതത്താ അഞ്ഞാസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. തേനേവസ്സ ഭഗവാ സാധു സാധൂതി സാധുകാരമദാസി.

൪. ജാണുസ്സോണിബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ സബ്ബസേതേന വളവാഭിരഥേനാതി സകലസേതേന ചതൂഹി വളവാഹി യുത്തരഥേന. സോ കിര സബ്ബോ സചക്കപഞ്ജരകുബ്ബരോ രജതപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി. രഥോ ച നാമേസ ദുവിധോ ഹോതി – യോധരഥോ, അലങ്കാരരഥോതി. തത്ഥ യോധരഥോ ചതുരസ്സസണ്ഠാനോ ഹോതി നാതിമഹാ ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ ജനാനം ഗഹണസമത്ഥോ. അലങ്കാരരഥോ മഹാ ഹോതി ദീഘതോ ദീഘോ പുഥുലതോ പുഥുലോ ച, തത്ഥ ഛത്തഗ്ഗാഹകോ വാലബീജനിഗ്ഗാഹകോ താലവണ്ടഗ്ഗാഹകോതി ഏവം അട്ഠ വാ ദസ വാ സുഖേനേവ ഠാതും വാ നിസീദിതും വാ നിപജ്ജിതും വാ സക്കോന്തി. അയമ്പി അലങ്കാരരഥോയേവ.

സേതാ സുദം അസ്സാതി താ വളവാ പകതിയാ സേതവണ്ണാവ. സേതാലങ്കാരാതി പസാധനം താസം രജതമയം അഹോസി. സേതോ രഥോതി രഥോപി വുത്തനയേനേവ രജതപരിക്ഖിത്തത്താ തത്ഥ തത്ഥ ദന്തകമ്മഖചിതത്താ ച സേതോവ. സേതപരിവാരോതി യഥാ അഞ്ഞേ രഥാ സീഹചമ്മപരിവാരാപി ഹോന്തി, ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിവാരാപി പണ്ഡുകമ്ബലപരിവാരാപി ഹോന്തി, ന ഏവം ഏസ. ഏസ പന ഘനദുകൂലേന പരിവാരിതോ അഹോസി. സേതാ രസ്മിയോതി രസ്മിയോപി രജതപനാളിസുപരിക്ഖിത്താ. സേതാ പതോദലട്ഠീതി പതോദലട്ഠിപി രജതപരിക്ഖിത്താ.

സേതം ഛത്തന്തി രഥമജ്ഝേ ഉസ്സാപിതഛത്തമ്പി സേതമേവ അഹോസി. സേതം ഉണ്ഹീസന്തി അട്ഠങ്ഗുലവിത്ഥാരോ രജതമയോ ഉണ്ഹീസപട്ടോ സേതോ. സേതാനി വത്ഥാനീതി വത്ഥാനിപി സേതാനി ഫേണപുഞ്ജവണ്ണാനി. തേസു നിവാസനം പഞ്ചസതഗ്ഘനകം, ഉത്തരാസങ്ഗോ സഹസ്സഗ്ഘനകോ. സേതാ ഉപാഹനാതി ഉപാഹനാ നാമ മഗ്ഗാരുള്ഹസ്സ വാ ഹോന്തി അടവിം വാ പവിസന്തസ്സ. അയം പന രഥം അഭിരുള്ഹോ, തേനസ്സ തദനുച്ഛവികോ രജതപടിസേവിതോ പാദാലങ്കാരോ നാമ ഏസ ഏവം വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. സേതായ സുദം വാലബീജനിയാതി ഫലികമയദണ്ഡായ സേതചമരവാലബീജനിയാ. ന കേവലഞ്ച ഏത്തകമേവസ്സ സേതം അഹോസി, സോ പന ബ്രാഹ്മണോ സേതവിലേപനം വിലിമ്പി, സേതമാലം പിളന്ധി, ദസസു അങ്ഗുലീസു അങ്ഗുലിമുദ്ദികാ കണ്ണേസു കുണ്ഡലാനീതി ഏവമാദി അലങ്കാരോപിസ്സ രജതമയോവ അഹോസി. പരിവാരബ്രാഹ്മണാപിസ്സ ദസസഹസ്സമത്താ തഥേവ സേതവത്ഥവിലേപനമാലാലങ്കാരാ അഹേസും.

യം പനേതം സാവത്ഥിയാ നിയ്യായന്തന്തി വുത്തം, തത്രായം നിയ്യായനവിഭാവനാ – സോ കിര ഛന്നം ഛന്നം മാസാനം ഏകവാരം നഗരം പദക്ഖിണം കരോതി – ‘‘ഇതോ ഏത്തകേഹി ദിവസേഹി നഗരം പദക്ഖിണം കരിസ്സതീ’’തി പുരേതരമേവ ഘോസനാ കയിരതി. തം സുത്വാ യേ നഗരതോ ന പക്കന്താ, തേ ന പക്കമന്തി. യേപി പക്കന്താ, തേപി ‘‘പുഞ്ഞവതോ സിരിസമ്പത്തിം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ആഗച്ഛന്തി. യം ദിവസം ബ്രാഹ്മണോ നഗരം അനുവിചരതി, തദാ പാതോവ നഗരവീഥിയോ സമ്മജ്ജിത്വാ വാലികം ഓകിരിത്വാ ലാജപഞ്ചമേഹി പുപ്ഫേഹി വിപ്പകിരിത്വാ പുണ്ണഘടേ ഠപേത്വാ കദലിയോ ച ധജേ ച ഉസ്സാപേത്വാ സകലനഗരം ധൂപിതവാസിതം കരോന്തി.

ബ്രാഹ്മണോ പാതോവ സീസം ന്ഹായിത്വാ പുരേഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വുത്തനയേനേവ സേതവത്ഥാദീഹി അത്താനം അലങ്കരിത്വാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ രഥം അഭിരുഹതി. അഥ നം തേ ബ്രാഹ്മണാ സബ്ബസേതവത്ഥവിലേപനമാലാലങ്കാരാ സേതച്ഛത്താനി ഗഹേത്വാ പരിവാരേന്തി. തതോ മഹാജനസ്സ സന്നിപാതത്ഥം പഠമംയേവ തരുണദാരകാനം ഫലാഫലാനി വികിരന്തി, തദനന്തരം മാസകരൂപാദീനി, തദനന്തരം കഹാപണേ വികിരന്തി. മഹാജനോ സന്നിപതതി, ഉക്കുട്ഠിയോ ചേവ ചേലുക്ഖേപാ ച വത്തന്തി. അഥ ബ്രാഹ്മണോ മങ്ഗലികസോവത്ഥികാദീസു മങ്ഗലാനി ചേവ സുവത്ഥിയോ ച കരോന്തേസു മഹാസമ്പത്തിയാ നഗരം അനുവിചരതി. പുഞ്ഞവന്താ മനുസ്സാ ഏകഭൂമികാദിപാസാദേ ആരുയ്ഹ സുകപത്തസദിസാനി വാതപാനകവാടാനി വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തി. ബ്രാഹ്മണോപി അത്തനോ യസസിരിസമ്പത്തിയാ നഗരം അജ്ഝോത്ഥരന്തോ വിയ ദക്ഖിണദ്വാരാഭിമുഖോ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

തമേനം ജനോ ദിസ്വാതി മഹാജനോ തം രഥം ദിസ്വാ. ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠാധിവചനമേതം. ബ്രഹ്മം വത ഭോ യാനന്തി സേട്ഠയാനസദിസം വത ഭോ യാനന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇമസ്സേവ ഖോ ഏതന്തി, ആനന്ദ, മനുസ്സാ നാമ വണ്ണഭാണകാനം ധനം ദത്വാ അത്തനോ ദാരികാനം വണ്ണഗീതം ഗായാപേന്തി ‘‘അഭിരൂപോ ഹോതി ദസ്സനീയോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ’’തി, ന ച തേന വണ്ണഭണനമത്തേന അഭിരൂപാ വാ ഹോന്തി മഹദ്ധനാ വാ, ഏവമേവ മഹാജനോ ബ്രാഹ്മണസ്സ രഥം ദിസ്വാ – ‘‘ബ്രഹ്മം വത ഭോ യാന’’ന്തി കിഞ്ചാപി ഏവം വണ്ണം ഭണതി, ന പനേതം യാനം വണ്ണഭണനമത്തേനേവ ബ്രഹ്മയാനം നാമ ഹോതി. ലാമകഞ്ഹി ഏതം ഛവം. പരമത്ഥേന പന ഇമസ്സേവ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം. അയഞ്ഹി സബ്ബദോസവിഗമേന സേട്ഠോ, ഇമിനാ ച അരിയാ നിബ്ബാനം യന്തീതി ബ്രഹ്മയാനം ഇതിപി, ധമ്മഭൂതത്താ യാനത്താ ച ധമ്മയാനം ഇതിപി, അനുത്തരത്താ കിലേസസങ്ഗാമസ്സ ച വിജിതത്താ അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോ ഇതിപി വത്തും വട്ടതി.

ഇദാനിസ്സ നിദ്ദോസഭാവഞ്ചേവ സങ്ഗാമവിജയഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ രാഗവിനയപരിയോസാനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ രാഗം വിനയമാനാ പരിയോസാപേതി പരിയോസാനം ഗച്ഛതി നിപ്ഫജ്ജതീതി രാഗവിനയപരിയോസാനാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

യസ്സ സദ്ധാ ച പഞ്ഞാ ചാതി യസ്സ അരിയമഗ്ഗയാനസ്സ സദ്ധാനുസാരിവസേന സദ്ധാ, ധമ്മാനുസാരിവസേന പഞ്ഞാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ സദാ ധുരം യുത്താ, തത്രമജ്ഝത്തതായുഗേ യുത്താതി അത്ഥോ. ഹിരീ ഈസാതി അത്തനാ സദ്ധിം അധിവിട്ഠേന ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനേന ഓത്തപ്പേന സദ്ധിം അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ യസ്സ മഗ്ഗരഥസ്സ ഈസാ. മനോ യോത്തന്തി വിപസ്സനാചിത്തഞ്ച മഗ്ഗചിത്തഞ്ച യോത്തം. യഥാ ഹി രഥസ്സ വാകാദിമയം യോത്തം ഗോണേ ഏകാബദ്ധേ കരോതി ഏകസങ്ഗഹിതേ, ഏവം മഗ്ഗരഥസ്സ ലോകിയവിപസ്സനാചിത്തം അതിരേകപഞ്ഞാസ, ലോകുത്തരവിപസ്സനാചിത്തം അതിരേകസട്ഠി കുസലധമ്മേ ഏകാബദ്ധേ ഏകസങ്ഗഹേ കരോതി. തേന വുത്തം ‘‘മനോ യോത്ത’’ന്തി. സതി ആരക്ഖസാരഥീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സതി ആരക്ഖസാരഥി. യഥാ ഹി രഥസ്സ ആരക്ഖോ സാരഥി നാമ യോഗ്ഗിയോ. ധുരം വാഹേതി യോജേതി അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജതി രഥം പേസേതി രഥയുത്തകേ നിബ്ബിസേവനേ കരോതി, ഏവം മഗ്ഗരഥസ്സ സതി. അയഞ്ഹി ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ ചേവ കുസലാകുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസതീതി വുത്താ.

രഥോതി അരിയഅട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗരഥോ. സീലപരിക്ഖാരോതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാലങ്കാരോ. ഝാനക്ഖോതി വിപസ്സനാസമ്പയുത്താനം പഞ്ചന്നം ഝാനങ്ഗാനം വസേന ഝാനമയഅക്ഖോ. ചക്കവീരിയോതി വീരിയചക്കോ, കായികചേതസികസങ്ഖാതാനി ദ്വേ വീരിയാനി അസ്സ ചക്കാനീതി അത്ഥോ. ഉപേക്ഖാ ധുരസമാധീതി ധുരസ്സ സമാധി, ഉന്നതോനതാകാരസ്സ അഭാവേന ദ്വിന്നമ്പി യുഗപദേസാനം സമതാതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ലീനുദ്ധച്ചഭാവം ഹരിത്വാ പയോഗമജ്ഝത്തേ ചിത്തം ഠപേതി, തസ്മാ ഇമസ്സ മഗ്ഗരഥസ്സ ‘‘ധുരസമാധീ’’തി വുത്താ. അനിച്ഛാ പരിവാരണന്തി ബാഹിരകരഥസ്സ സീഹചമ്മാദീനി വിയ ഇമസ്സാപി അരിയമഗ്ഗരഥസ്സ അലോഭസങ്ഖാതാ അനിച്ഛാ പരിവാരണം നാമ.

അബ്യാപാദോതി മേത്താ ച മേത്താപുബ്ബഭാഗോ ച. അവിഹിംസാതി കരുണാ ച കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ച. വിവേകോതി കായവിവേകാദി തിവിധവിവേകോ. യസ്സ ആവുധന്തി യസ്സ അരിയമഗ്ഗരഥേ ഠിതസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഏതം പഞ്ചവിധം ആവുധം. യഥാ ഹി രഥേ ഠിതോ പഞ്ചഹി ആവുധേഹി സപത്തേ വിജ്ഝതി, ഏവം യോഗാവചരോപി ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗരഥേ ഠിതോ മേത്തായ ദോസം വിജ്ഝതി, കരുണായ വിഹിംസം, കായവിവേകേന ഗണസങ്ഗണികം, ചിത്തവിവേകേന കിലേസസങ്ഗണികം, ഉപധിവിവേകേന സബ്ബാകുസലം വിജ്ഝതി. തേനസ്സേതം പഞ്ചവിധം ‘‘ആവുധ’’ന്തി വുത്തം. തിതിക്ഖാതി ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം അധിവാസനക്ഖന്തി. ചമ്മസന്നാഹോതി സന്നദ്ധചമ്മോ. യഥാ ഹി രഥേ ഠിതോ രഥികോ പടിമുക്കചമ്മോ ആഗതാഗതേ സരേ ഖമതി, ന നം തേ വിജ്ഝന്തി, ഏവം അധിവാസനക്ഖന്തിസമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഗതാഗതേ വചനപഥേ ഖമതി, ന നം തേ വിജ്ഝന്തി. തസ്മാ ‘‘തിതിക്ഖാ ചമ്മസന്നാഹോ’’തി വുത്തോ. യോഗക്ഖേമായ വത്തതീതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമായ നിബ്ബാനായ വത്തതി, നിബ്ബാനാഭിമുഖോ ഗച്ഛതിയേവ, ന തിട്ഠതി ന ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ.

ഏതദത്തനി സമ്ഭൂതന്തി ഏതം മഗ്ഗയാനം അത്തനോ പുരിസകാരം നിസ്സായ ലദ്ധത്താ അത്തനി സമ്ഭൂതം നാമ ഹോതി. ബ്രഹ്മയാനം അനുത്തരന്തി അസദിസം സേട്ഠയാനം. നിയ്യന്തി ധീരാ ലോകമ്ഹാതി യേസം ഏതം യാനം അത്ഥി, തേ ധീരാ പണ്ഡിതപുരിസാ ലോകമ്ഹാ നിയ്യന്തി ഗച്ഛന്തി. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസേന. ജയം ജയന്തി രാഗാദയോ സപത്തേ ജിനന്താ ജിനന്താ.

൫-൬. കിമത്ഥിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫-൬. പഞ്ചമേ അയമേവാതി ഏവസദ്ദോ നിയമത്ഥോ. തേന അഞ്ഞം മഗ്ഗം പടിക്ഖിപതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടദുക്ഖഞ്ചേവ മിസ്സകമഗ്ഗോ ച കഥിതോ. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

൭. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ നിബ്ബാനധാതുയാ ഖോ ഏതം ഭിക്ഖു അധിവചനന്തി അസങ്ഖതായ അമതായ നിബ്ബാനധാതുയാ ഏതം അധിവചനം. ആസവാനം ഖയോ തേന വുച്ചതീതി അപിച തേന രാഗാദിവിനയേന ആസവാനം ഖയോതിപി വുച്ചതി. ആസവക്ഖയോ നാമ അരഹത്തം, അരഹത്തസ്സാപി ഏതം രാഗവിനയോതിആദി നാമമേവാതി ദീപേതി. ഏതദവോചാതി ‘‘സത്ഥാരാ നിബ്ബാനധാതൂതി വദന്തേന അമതം നിബ്ബാനം കഥിതം, മഗ്ഗോ പനസ്സ ന കഥിതോ. തം കഥാപേസ്സാമീ’’തി അനുസന്ധികുസലതായ പുച്ഛന്തോ ഏതം അവോച.

൮. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ കതമാ ച ഭിക്ഖവേ സമ്മാദിട്ഠീതി ഏകേന പരിയായേന അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗം വിഭജിത്വാ പുന അപരേന പരിയായേന വിഭജിതുകാമോ ഇദം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ദുക്ഖേ ഞാണന്തി സവനസമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണവസേന ചതൂഹാകാരേഹി ഉപ്പന്നം ഞാണം. സമുദയേപി ഏസേവ നയോ. സേസേസു പന ദ്വീസു സമ്മസനസ്സ അഭാവാ തിവിധമേവ വട്ടതി. ഏവമേതം ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ദസ്സിതം.

തത്ഥ പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി വട്ടം, പച്ഛിമാനി വിവട്ടം. തേസു ഭിക്ഖുനോ വട്ടേ കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോ ഹോതി, വിവട്ടേ നത്ഥി അഭിനിവേസോ. പുരിമാനി ഹി ദ്വേ സച്ചാനി ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖം, തണ്ഹാ സമുദയോ’’തി ഏവം സങ്ഖേപേന ച, ‘‘കതമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ നയേന വിത്ഥാരേന ച ആചരിയസന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വാചായ പുനപ്പുനം പരിവത്തേന്തോ യോഗാവചരോ കമ്മം കരോതി. ഇതരേസു പന ദ്വീസു സച്ചേസു – ‘‘നിരോധസച്ചം ഇട്ഠം കന്തം മനാപം, മഗ്ഗസച്ചം ഇട്ഠം കന്തം മനാപ’’ന്തി ഏവം സവനേനേവ കമ്മം കരോതി. സോ ഏവം കരോന്തോ ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി, ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി, സമുദയം പഹാനപടിവേധേന, നിരോധം സച്ഛികിരിയപടിവേധേന, മഗ്ഗം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന…പേ… മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി.

ഏവമസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ദ്വീസു സച്ചേസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാസവനധാരണസമ്മസനപടിവേധോ ഹോതി, ദ്വീസു സവനപടിവേധോയേവ. അപരഭാഗേ തീസു കിച്ചതോ പടിവേധോ ഹോതി, നിരോധേ ആരമ്മണപടിവേധോ. പച്ചവേക്ഖണാ പന പത്തസച്ചസ്സ ഹോതി. ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബേ പരിഗ്ഗഹതോ – ‘‘ദുക്ഖം പരിജാനാമി, സമുദയം പജഹാമി, നിരോധം സച്ഛികരോമി, മഗ്ഗം ഭാവേമീ’’തി ആഭോഗസമന്നാഹാരമനസികാരപച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥി, പരിഗ്ഗഹതോ പട്ഠായ ഹോതി. അപരഭാഗേ പന ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാതമേവ ഹോതി…പേ… മഗ്ഗോ ഭാവിതോവ ഹോതി.

തത്ഥ ദ്വേ സച്ചാനി ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരാനി, ദ്വേ ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസാനി. ദുക്ഖസച്ചഞ്ഹി ഉപ്പത്തിതോ പാകടം, ഖാണുകണ്ടകപഹാരാദീസു ‘‘അഹോ ദുക്ഖ’’ന്തി വത്തബ്ബതമ്പി ആപജ്ജതി. സമുദയമ്പി ഖാദിതുകാമതാഭുഞ്ജിതുകാമതാദിവസേന ഉപ്പത്തിതോ പാകടം. ലക്ഖണപടിവേധതോ പന ഉഭയമ്പി ഗമ്ഭീരം. ഇതി താനി ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരാനി. ഇതരേസം ദ്വിന്നം ദസ്സനത്ഥായ പയോഗോ ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണത്ഥം ഹത്ഥപസാരണം വിയ അവീചിഫുസനത്ഥം പാദപസാരണം വിയ സതധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടിയാ കോടിം പടിപാദനം വിയ ച ഹോതി. ഇതി താനി ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസാനി. ഏവം ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരേസു ഗമ്ഭീരത്താ ച ദുദ്ദസേസു ചതൂസു സച്ചേസു ഉഗ്ഗഹാദിവസേന ഇദം ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. പടിവേധക്ഖണേ പന ഏകമേവ തം ഞാണം ഹോതി.

നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദീസു കാമപച്ചനീകട്ഠേന കാമതോ നിസ്സടഭാവേന വാ, കാമം സമ്മസന്തസ്സ ഉപ്പന്നോതി വാ, കാമപദഘാതം കാമവൂപസമം കരോന്തോ ഉപ്പന്നോതി വാ, കാമവിവിത്തന്തേ ഉപ്പന്നോതി വാ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബേപി ച തേ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദയോ കാമബ്യാപാദവിഹിംസാവിരമണസഞ്ഞാനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നസ്സ അകുസലസങ്കപ്പസ്സ പദച്ഛേദതോ അനുപ്പത്തിസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനോ ഏകോവ കുസലസങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാസങ്കപ്പോ നാമ.

മുസാവാദാ വേരമണീആദയോപി മുസാവാദാദീഹി വിരമണസഞ്ഞാനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നായ അകുസലദുസ്സീല്യചേതനായ പദച്ഛേദതോ അനുപ്പത്തിസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ കുസലവേരമണീ ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാവാചാ നാമ.

പാണാതിപാതാ വേരമണീ ആദയോപി പാണാതിപാതാദീഹി വിരമണസഞ്ഞാനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നായ അകുസലദുസ്സീല്യചേതനായ അകിരിയതോ പദച്ഛേദതോ അനുപ്പത്തിസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ കുസലവേരമണീ ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാകമ്മന്തോ നാമ.

മിച്ഛാആജീവന്തി ഖാദനീയഭോജനീയാദീനം അത്ഥായ പവത്തിതം കായവചീദുച്ചരിതം. പഹായാതി വജ്ജേത്വാ. സമ്മാആജീവേനാതി ബുദ്ധപസത്ഥേന ആജീവേന. ജീവികം കപ്പേതീതി ജീവിതവുത്തിം പവത്തേതി. സമ്മാജീവോപി കുഹനാദീഹി വിരമണസഞ്ഞാനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ. മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസുയേവ സത്തസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നായ മിച്ഛാജീവദുസ്സീല്യചേതനായ പദച്ഛേദതോ അനുപ്പത്തിസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ കുസലവേരമണീ ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാആജീവോ നാമ.

അനുപ്പന്നാനന്തി ഏകസ്മിം ഭവേ തഥാരൂപേ വാ ആരമ്മണേ അത്തനോ ന ഉപ്പന്നാനം, പരസ്സ പന ഉപ്പജ്ജമാനേ ദിസ്വാ – ‘‘അഹോ വത മേ ഏവരൂപാ പാപകാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി ഏവം അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ. ഛന്ദന്തി തേസം അകുസലാനം അനുപ്പാദകപടിപത്തിസാധകം വീരിയച്ഛന്ദം ജനേതി. വായമതീതി വായാമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി വീരിയം പവത്തേതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി വീരിയേന ചിത്തം പഗ്ഗഹിതം കരോതി. പദഹതീതി ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതൂ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൪) പധാനം പവത്തേതി. ഉപ്പന്നാനന്തി സമുദാചാരവസേന അത്തനോ ഉപ്പന്നപുബ്ബാനം. ഇദാനി താദിസേ ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി തേസം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി.

അനുപ്പന്നാനം കുസലാനന്തി അപടിലദ്ധാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം. ഉപ്പന്നാനന്തി തേസംയേവ പടിലദ്ധാനം. ഠിതിയാതി പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിപബന്ധവസേന ഠിതത്ഥം. അസമ്മോസായാതി അവിനാസത്ഥം. ഭിയ്യോഭാവായാതി ഉപരിഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ. പാരിപൂരിയാതി ഭാവനായ പരിപൂരണത്ഥം. അയമ്പി സമ്മാവായാമോ അനുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദനാദിചിത്തനാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ. മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസുയേവ ചതൂസു ഠാനേസു കിച്ചസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനം ഏകമേവ കുസലവീരിയം ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാവായാമോ നാമ.

സമ്മാസതിപി കായാദിപരിഗ്ഗാഹകചിത്താനം നാനത്താ പുബ്ബഭാഗേ നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു കിച്ചസാധനവസേന മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാ സതി ഉപ്പജ്ജതി. അയം സമ്മാസതി നാമ.

ഝാനാദീനി പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി നാനാ, പുബ്ബഭാഗേ സമാപത്തിവസേന നാനാ, മഗ്ഗക്ഖണേ നാനാമഗ്ഗവസേന. ഏകസ്സ ഹി പഠമമഗ്ഗോ പഠമജ്ഝാനികോ ഹോതി, ദുതിയമഗ്ഗാദയോപി പഠമജ്ഝാനികാ വാ ദുതിയാദീസു അഞ്ഞതരജ്ഝാനികാ വാ. ഏകസ്സ പഠമമഗ്ഗോ ദുതിയാദീനം അഞ്ഞതരജ്ഝാനികോ ഹോതി, ദുതിയാദയോപി ദുതിയാദീനം അഞ്ഞതരജ്ഝാനികാ വാ പഠമജ്ഝാനികാ വാ. ഏവം ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ഝാനവസേന സദിസാ വാ അസദിസാ വാ ഏകച്ചസദിസാ വാ ഹോന്തി.

അയം പനസ്സ വിസേസോ പാദകജ്ഝാനനിയമേന ഹോതി. പാദകജ്ഝാനനിയമേന ഹി പഠമജ്ഝാനലാഭിനോ പഠമജ്ഝാനാ വുട്ഠായ വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നമഗ്ഗോ പഠമജ്ഝാനികോ ഹോതി, മഗ്ഗങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാനി പനേത്ഥ പരിപുണ്ണാനേവ ഹോന്തി. ദുതിയജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നോ ദുതിയജ്ഝാനികോ ഹോതി, മഗ്ഗങ്ഗാനി പനേത്ഥ സത്ത ഹോന്തി. തതിയജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ വിപസ്സന്തസ്സ ഉപ്പന്നോ തതിയജ്ഝാനികോ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പനേത്ഥ സത്ത, ബോജ്ഝങ്ഗാനി ഛ ഹോന്തി. ഏസ നയോ ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ പട്ഠായ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാ.

ആരുപ്പേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ലോകുത്തരം, നോ ലോകിയന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ കഥന്തി? ഏത്ഥാപി പഠമജ്ഝാനാദീസു യതോ വുട്ഠായ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിലഭിത്വാ അരൂപസമാപത്തിം ഭാവേത്വാ സോ ആരുപ്പേ ഉപ്പന്നോ, തംഝാനികാവസ്സ തത്ഥ തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതി. കേചി പന ഥേരാ – ‘‘വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ നിയമേന്തീ’’തി വദന്തി. കേചി ‘‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീ’’തി വദന്തി. കേചി ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ നിയമേതീ’’തി വദന്തി. തേസം വാദവിനിച്ഛയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാധികാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധീതി അയം പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയോ, അപരഭാഗേ ലോകുത്തരോ സമ്മാസമാധീതി വുച്ചതി.

൯. സൂകസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ മിച്ഛാപണിഹിതന്തി സൂകം നാമ ഉദ്ധഗ്ഗം കത്വാ ഠപിതം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭിന്ദതി, തഥാ അട്ഠപിതം പന മിച്ഛാപണിഹിതം നാമ. മിച്ഛാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാതി മിച്ഛാഠപിതായ കമ്മസ്സകതപഞ്ഞായ. അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതീതി ചതുസച്ചപടിച്ഛാദകം അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതി. വിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതീതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതി. മിച്ഛാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാതി കമ്മസ്സകതപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗഭാവനായ ച മിച്ഛാ ഠപിതത്താ, അപ്പവത്തിതത്താതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ കമ്മസ്സകതഞാണം മഗ്ഗനിസ്സിതം കത്വാ മിസ്സകമഗ്ഗോ കഥിതോ.

൧൦. നന്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ പരിബ്ബാജകോതി ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അവിജ്ജാവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. വിഹാരവഗ്ഗോ

൧. പഠമവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതുന്തി അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏകം അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതും നിലീയിതും ഏകോവ ഹുത്വാ വിഹരിതും ഇച്ഛാമീതി അത്ഥോ. നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാതി യോ അത്തനാ പയുത്തവാചം അകത്വാ മമത്ഥായ സദ്ധേസു കുലേസു പടിയത്തം പിണ്ഡപാതം നീഹരിത്വാ മയ്ഹം ഉപനാമേയ്യ, തം പിണ്ഡപാതനീഹാരകം ഏകം ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ നമ്ഹി അഞ്ഞേന കേനചി ഭിക്ഖുനാ വാ ഗഹട്ഠേന വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോതി.

കസ്മാ പന ഏവമാഹാതി? തസ്മിം കിര അഡ്ഢമാസേ വിനേതബ്ബോ സത്തോ നാഹോസി. അഥ സത്ഥാ – ‘‘ഇമം അഡ്ഢമാസം ഫലസമാപത്തിസുഖേനേവ വീതിനാമേസ്സാമി, ഇതി മയ്ഹഞ്ചേവ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ ച പച്ഛിമാ ജനതാ ‘സത്ഥാപി ഗണം വിഹായ ഏകകോ വിഹാസി, കിമങ്ഗം പന മയ’ന്തി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജിസ്സതി, തദസ്സാ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി ഇമിനാ കാരണേന ഏവമാഹ. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും അദാസി. സോ പാതോവ ഗന്ധകുടിപരിവേണസമ്മജ്ജനമുഖോദകദന്തകട്ഠദാനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി തസ്മിം ഖണേ കത്വാ അപഗച്ഛതി.

യേന സ്വാഹന്തി യേന സോ അഹം. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമംയേവ ഏകൂനപഞ്ഞാസദിവസബ്ഭന്തരേ. വിഹരാമീതി ഇദം അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം. തസ്സ പദേസേന വിഹാസിന്തി തസ്സ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധവിഹാരസ്സ പദേസേന. തത്ഥ പദേസോ നാമ ഖന്ധപദേസോ ആയതനധാതുസച്ചഇന്ദ്രിയപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനഝാനനാമരൂപപദേസോ ധമ്മപദേസോതി നാനാവിധോ. തം സബ്ബമ്പി സന്ധായ – ‘‘തസ്സ പദേസേന വിഹാസി’’ന്തി ആഹ. ഭഗവാ ഹി പഠമബോധിയം ഏകൂനപഞ്ഞാസദിവസബ്ഭന്തരേ യഥാ നാമ പത്തരജ്ജോ രാജാ അത്തനോ വിഭവസാരദസ്സനത്ഥം തം തം ഗബ്ഭം വിവരാപേത്വാ സുവണ്ണരജതമുത്താമണിആദീനി രതനാനി പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹരേയ്യ, ഏവമേവ പഞ്ചക്ഖന്ധേ നിപ്പദേസേ കത്വാ സമ്മസന്തോ പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. ഇമസ്മിം പന അഡ്ഢമാസേ തേസം ഖന്ധാനം പദേസം വേദനാക്ഖന്ധമേവ പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. തസ്സ ‘‘ഇമേ സത്താ ഏവരൂപം നാമ സുഖം പടിസംവേദേന്തി, ഏവരൂപം ദുക്ഖ’’ന്തി ഓലോകയതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ പവത്താ സുഖവേദനാ, യാവ അവീചിതോ പവത്താ ദുക്ഖവേദനാ, സബ്ബാ സബ്ബാകാരേന ഉപട്ഠാസി. അഥ നം ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തിആദിനാ നയേന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ വിഹാസി.

തഥാ പഠമബോധിയം ദ്വാദസായതനാനി നിപ്പദേസാനേവ കത്വാ വിഹാസി, ഇമസ്മിം പന അഡ്ഢമാസേ തേസം ആയതനാനം പദേസം വേദനാവസേന ധമ്മായതനേകദേസം, ധാതൂനം പദേസം വേദനാവസേന ധമ്മധാതുഏകദേസം, സച്ചാനം പദേസം വേദനാക്ഖന്ധവസേനേവ ദുക്ഖസച്ചേകദേസം, പച്ചയാനം പദേസം ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാവസേന പച്ചയേകദേസം ഝാനാനം പദേസം വേദനാവസേനേവ ഝാനങ്ഗേകദേസം, നാമരൂപാനം പദേസം വേദനാവസേനേവ നാമേകദേസം പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. പഠമബോധിയഞ്ഹി ഏകൂനപഞ്ഞാസദിവസബ്ഭന്തരേ കുസലാദിധമ്മേ നിപ്പദേസേ കത്വാ അനന്തനയാനി സത്ത പകരണാനി പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. ഇമസ്മിം പന അഡ്ഢമാസേ സബ്ബധമ്മാനം പദേസം വേദനാത്തികമേവ പച്ചവേക്ഖന്തോ വിഹാസി. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ സാ സാ ച വിഹാരസമാപത്തി വേദനാനുഭാവേന ജാതാ.

ഇദാനി യേനാകാരേന വിഹാസി, തം ദസ്സേന്തോ മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപീതി ദിട്ഠിസമ്പയുത്താ വേദനാപി വട്ടതി. ദിട്ഠിം ഉപനിസ്സയം കത്വാ ഉപ്പന്നാ കുസലാകുസലവേദനാപി വട്ടതി വിപാകവേദനാപി. തത്ഥ മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്പയുത്താ അകുസലാവ ഹോതി, ദിട്ഠിം പന ഉപനിസ്സായ കുസലാപി ഉപ്പജ്ജന്തി അകുസലാപി. മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഹി ദിട്ഠിം ഉപനിസ്സായ പക്ഖദിവസേസു യാഗുഭത്താദീനി ദേന്തി, അദ്ധികാദീനം വട്ടം പട്ഠപേന്തി, ചതുമഹാപഥേ സാലം കരോന്തി, പോക്ഖരണിഞ്ച ഖണാപേന്തി, ദേവകുലാദീസു മാലാഗച്ഛം രോപേന്തി, നദീവിദുഗ്ഗാദീസു സേതും അത്ഥരന്തി, വിസമം സമം കരോന്തി, ഇതി നേസം കുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. മിച്ഛാദിട്ഠിം പന നിസ്സായ സമ്മാദിട്ഠികേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി, വധബന്ധനാദീനി കരോന്തി, പാണം വധിത്വാ ദേവതാനം ഉപഹാരം ഉപഹരന്തി, ഇതി നേസം അകുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. വിപാകവേദനാ പന ഭവന്തരഗതാനംയേവ ഹോതി.

സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാതി ഏത്ഥാപി സമ്മാദിട്ഠിസമ്പയുത്താ വേദനാപി വട്ടതി, സമ്മാദിട്ഠിം ഉപനിസ്സയം കത്വാ ഉപ്പന്നാ കുസലാകുസലവേദനാപി വിപാകവേദനാപി. തത്ഥ സമ്മാദിട്ഠിസമ്പയുത്താ കുസലാവ ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠിം പന ഉപനിസ്സായ ബുദ്ധപൂജം ദീപമാലം മഹാധമ്മസ്സവനം അപ്പതിട്ഠിതേ ദിസാഭാഗേ ചേതിയപതിട്ഠാപനന്തി ഏവമാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തി, ഇതി നേസം കുസലാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. സമ്മാദിട്ഠിംയേവ നിസ്സായ മിച്ഛാദിട്ഠികേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി, അത്താനം ഉക്കംസേന്തി, പരം വമ്ഭേന്തി, ഇതി നേസം അകുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. വിപാകവേദനാ പന ഭവന്തരഗതാനംയേവ ഹോതി. മിച്ഛാസങ്കപ്പപച്ചയാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഛന്ദപച്ചയാതിആദീസു പന ഛന്ദപച്ചയാ അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദിതബ്ബാ, വിതക്കപച്ചയാ പഠമജ്ഝാനവേദനാവ. സഞ്ഞാ പച്ചയാ ഠപേത്വാ പഠമജ്ഝാനം സേസാ ഛ സഞ്ഞാസമാപത്തിവേദനാ.

ഛന്ദോ ച അവൂപസന്തോതിആദീസു തിണ്ണം അവൂപസമേ അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ വേദനാ ഹോതി, ഛന്ദമത്തസ്സ വൂപസമേ പഠമജ്ഝാനവേദനാവ. ഛന്ദവിതക്കാനം വൂപസമേ ദുതിയജ്ഝാനാദിവേദനാ അധിപ്പേതാ, തിണ്ണമ്പി വൂപസമേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവേദനാ. അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാതി അരഹത്തഫലസ്സ പത്തത്ഥായ. അത്ഥി ആയാമന്തി അത്ഥി വീരിയം. തസ്മിമ്പി ഠാനേ അനുപ്പത്തേതി തസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ വസേന തസ്സ അരഹത്തഫലസ്സ കാരണേ അനുപ്പത്തേ. തപ്പച്ചയാപി വേദയിതന്തി അരഹത്തസ്സ ഠാനപച്ചയാ വേദയിതം. ഏതേന ചതുമഗ്ഗസഹജാതാ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരവേദനാവ ഗഹിതാ.

൨. ദുതിയവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ പടിസല്ലാനകാരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമപച്ചയാതി മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമോ നാമ സമ്മാദിട്ഠി. തസ്മാ യം സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ വേദയിതം വുത്തം, തദേവ മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമപച്ചയാ വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വിപാകവേദനം അതിദൂരേതി മഞ്ഞമാനാ ന ഗണ്ഹന്തീതി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്സ യസ്സ ഹി വൂപസമപച്ചയാതി വുച്ചതി, തസ്സ തസ്സ പടിപക്ഖധമ്മപച്ചയാവ തം തം വേദയിതം അധിപ്പേതം. ഛന്ദവൂപസമപച്ചയാതിആദീസു പന ഛന്ദവൂപസമപച്ചയാ താവ പഠമജ്ഝാനവേദനാ വേദിതബ്ബാ. വിതക്കവൂപസമപച്ചയാ ദുതിയജ്ഝാനവേദനാ. സഞ്ഞാപച്ചയാ ഛസമാപത്തിവേദനാ. സഞ്ഞാവൂപസമപച്ചയാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവേദനാ. ഛന്ദോ ച വൂപസന്തോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

൩-൭. സേക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩-൧൭. തതിയേ സേക്ഖോതി സിക്ഖനസീലോ. കിം സിക്ഖതീതി? തിസ്സോ സിക്ഖാ. സേക്ഖായാതി തീഹി ഫലേഹി ചതൂഹി ച മഗ്ഗേഹി സദ്ധിം ഉപ്പന്നായ. സാപി ഹി അനിട്ഠിതകിച്ചത്താ അത്തനോ കിച്ചം സിക്ഖതേവാതി സേക്ഖാ. ചതുത്ഥപഞ്ചമഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവാതി.

൮-൧൦. പഠമകുക്കുടാരാമസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൮-൨൦. അട്ഠമേ ഉമ്മങ്ഗോതി പഞ്ഞാഉമ്മങ്ഗോ, പഞ്ഞാവീമംസനം, പഞ്ഞാഗവേസനന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി ത്വം ആവുസോതി ഇദം തസ്സ പുച്ഛാപതിട്ഠാപനത്ഥായ ആഹ. നവമദസമാനി ഉത്താനത്ഥാമേവാതി.

വിഹാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. മിച്ഛത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൧-൩൦. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മിച്ഛത്തന്തി മിച്ഛാസഭാവം. സമ്മത്തന്തി സമ്മാസഭാവം. മിച്ഛാപടിപത്താധികരണഹേതൂതി മിച്ഛാപടിപത്തികരണഹേതു. യസ്മാ മിച്ഛാപടിപത്തിം കരോതി, തസ്മാതി അത്ഥോ. നാരാധകോതി ന സമ്പാദകോ. ഞായം ധമ്മന്തി അരിയമഗ്ഗധമ്മം. മിച്ഛാഞാണീതി മിച്ഛാവിഞ്ഞാണോ മിച്ഛാപച്ചവേക്ഖണോ. മിച്ഛാവിമുത്തീതി അയാഥാവവിമുത്തി, അനിയ്യാനികവിമുത്തി. ഇമേസു തതിയാദീസു ചതൂസു സുത്തേസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതം, പച്ഛിമേസു പനേത്ഥ ദ്വീസു പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോ ധമ്മോ വിഭത്തോ, ഏവം ധമ്മേന പുഗ്ഗലോ ദസ്സിതോതി. സുപ്പവത്തിയോതി സുപ്പവത്തനിയോ. യഥാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതം ദിസം പവത്തേന്തോ ധാവതി, ഏവം പവത്തേതും സക്കാ ഹോതീതി അത്ഥോ. സഉപനിസം സപരിക്ഖാരന്തി സപ്പച്ചയം സപരിവാരം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

മിച്ഛത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. പടിപത്തിവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൧-൪൦. ചതുത്ഥേ മിച്ഛാപടിപത്തിന്തി അയാഥാവപടിപത്തിം. മിച്ഛാപടിപന്നന്തി അയാഥാവപടിപന്നം. ഇതി ഏകം സുത്തം ധമ്മവസേന കഥിതം, ഏകം പുഗ്ഗലവസേന. അപാരാ പാരന്തി വട്ടതോ നിബ്ബാനം. പാരഗാമിനോതി ഏത്ഥ യേപി പാരങ്ഗതാ, യേപി ഗച്ഛന്തി, യേപി ഗമിസ്സന്തി, സബ്ബേ പാരഗാമിനോത്വേവ വേദിതബ്ബാ.

തീരമേവാനുധാവതീതി വട്ടമേവ അനുധാവതി, വട്ടേ വിചരതി. കണ്ഹന്തി അകുസലധമ്മം. സുക്കന്തി കുസലധമ്മം. ഓകാ അനോകന്തി വട്ടതോ നിബ്ബാനം. ആഗമ്മാതി ആരബ്ഭ സന്ധായ പടിച്ച. പരിയോദപേയ്യാതി പരിസുദ്ധം കരേയ്യ. ചിത്തക്ലേസേഹീതി ചിത്തം കിലിസ്സാപേന്തേഹി നീവരണേഹി. സമ്ബോധിയങ്ഗേസൂതി സത്തസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു.

സാമഞ്ഞത്ഥന്തി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി സാമഞ്ഞേന ഉപഗന്തബ്ബതോ സാമഞ്ഞത്ഥോതി വുച്ചതി. ബ്രഹ്മഞ്ഞന്തി സേട്ഠഭാവം. ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥന്തി നിബ്ബാനം ബ്രഹ്മഞ്ഞേന ഉപഗന്തബ്ബതോ. യത്ഥ യത്ഥ പന ഹേട്ഠാ ച ഇമേസു ച തീസു സുത്തേസു ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തി ആഗതം, തത്ഥ തത്ഥ അരഹത്തമ്പി വട്ടതിയേവാതി വദന്തി.

പടിപത്തിവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. അഞ്ഞതിത്ഥിയപേയ്യാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൧-൪൮. അഞ്ഞതിത്ഥിയപേയ്യാലേ അദ്ധാനപരിഞ്ഞത്ഥന്തി സംസാരദ്ധാനം നിബ്ബാനം പത്വാ പരിഞ്ഞാതം നാമ ഹോതി. തസ്മാ നിബ്ബാനം ‘‘അദ്ധാനപരിഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി, തദത്ഥന്തി അത്ഥോ. അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥന്തി അപച്ചയപരിനിബ്ബാനത്ഥം. ഇതി ഇമസ്മിം പേയ്യാലേ വിജ്ജാവിമുത്തിഫലേന അരഹത്തം കഥിതം. ഞാണദസ്സനേന പച്ചവേക്ഖണാ, സേസേഹി നിബ്ബാനന്തി.

അഞ്ഞതിത്ഥിയപേയ്യാലവഗ്ഗോ.

൬. സൂരിയപേയ്യാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൯-൬൨. സൂരിയപേയ്യാലേ അരുണുഗ്ഗം വിയ കല്യാണമിത്തത്താ, കല്യാണമിത്തതായ ഠത്വാ നിബ്ബത്തിതോ സവിപസ്സനഅരിയമഗ്ഗോ സൂരിയപാതുഭാവോ വിയാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സീലസമ്പദാതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ഛന്ദസമ്പദാതി കുസലകത്തുകമ്യതാഛന്ദോ. അത്തസമ്പദാതി സമ്പന്നചിത്തതാ. ദിട്ഠിസമ്പദാതി ഞാണസമ്പത്തി. അപ്പമാദസമ്പദാതി കാരാപകഅപ്പമാദസമ്പത്തി. യോനിസോമനസികാരസമ്പദാതി ഉപായമനസികാരസമ്പത്തി. പുന കല്യാണമിത്തതാതിആദീനി സമ്മാദിട്ഠിആദീനം അഞ്ഞേനപി ആകാരേന ഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്താനി. സബ്ബാനേവ ചേതാനി സുത്താനി പാടിയേക്കം പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന വുത്താനീതി.

സൂരിയപേയ്യാലവഗ്ഗോ.

൭. ഏകധമ്മപേയ്യാലവഗ്ഗാദിവണ്ണനാ

൬൩-൧൩൮. ഏകധമ്മപേയ്യാലോപി ഗങ്ഗാപേയ്യാലോപി പാടിയേക്കം പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേനേവ തഥാ തഥാ വുത്തേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന കഥിതോ.

൮. അപ്പമാദപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൧. തഥാഗതസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൯. അപ്പമാദപേയ്യാലേ ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ യഥാ സബ്ബസത്താനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഗ്ഗോ, ഏവം സബ്ബേസം കുസലധമ്മാനം കാരാപകഅപ്പമാദോ അഗ്ഗോതി ദട്ഠബ്ബോ. നനു ചേസ ലോകിയോവ, കുസലധമ്മാ പന ലോകുത്തരാപി. അയഞ്ച കാമാവചരോവ, കുസലധമ്മാ പന ചതുഭൂമകാ. കഥമേസ തേസം അഗ്ഗോതി? പടിലാഭകട്ഠേന. അപ്പമാദേന ഹി തേ പടിലബ്ഭന്തി, തസ്മാ സോ തേസം അഗ്ഗോ. തേനേതം വുത്തം സബ്ബേ തേ അപ്പമാദമൂലകാതിആദി.

൨. പദസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൦. ജങ്ഗലാനന്തി പഥവീതലവാസീനം. പാണാനന്തി സപാദകപാണാനം. പദജാതാനീതി പദാനി. സമോധാനം ഗച്ഛന്തീതി ഓധാനം ഉപക്ഖേപം ഗച്ഛന്തി. അഗ്ഗമക്ഖായതീതി സേട്ഠം അക്ഖായതി. യദിദം മഹന്തത്തേനാതി മഹന്തഭാവേന അഗ്ഗമക്ഖായതി, ന ഗുണവസേനാതി അത്ഥോ.

൩-൧൦. കൂടസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൪൧-൧൪൮. വസ്സികന്തി സുമനപുപ്ഫം. ഇമം കിര സുത്തം സുത്വാ ഭാതിയമഹാരാജാ വീമംസിതുകാമതായ ഏകസ്മിം ഗബ്ഭേ ചതുജാതിഗന്ധേഹി പരിഭണ്ഡം കാരേത്വാ സുഗന്ധാനി പുപ്ഫാനി ആഹരാപേത്വാ ഏകസ്സ സമുഗ്ഗസ്സ മജ്ഝേ സുമനപുപ്ഫമുട്ഠിം ഠപേത്വാ സേസാനി തസ്സ സമന്തതോ മുട്ഠിമുട്ഠിം കത്വാ ഠപേത്വാ ദ്വാരം പിധായ ബഹി നിക്ഖന്തോ. അഥസ്സ മുഹുത്തം വീതിനാമേത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ പവിസന്തസ്സ സബ്ബപഠമം സുമനപുപ്ഫഗന്ധോ ഘാനം പഹരി. സോ മഹാതലസ്മിംയേവ മഹാചേതിയാഭിമുഖോ നിപജ്ജിത്വാ – ‘‘വസ്സികം തേസം അഗ്ഗന്തി കഥേന്തേന സുകഥിതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാ’’തി ചേതിയം വന്ദി. കുട്ടരാജാനോതി ഖുദ്ദകരാജാനോ. ‘‘ഖുദ്ദരാജാനോ’’തിപി പാഠോ. തന്താവുതാനന്തി തന്തേ ആവുതാനം, തന്തം ആരോപേത്വാ വായിതാനന്തി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച പച്ചത്തേ സാമിവചനം. യാനി കാനിചി തന്താവുതാനി വത്ഥാനീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. അഥ വാ തന്താവുതാനം വത്ഥാനം യാനി കാനിചി വത്ഥാനീതി ഏവം സാവസേസപാഠനയേനപേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അപ്പമാദവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.

൯. ബലകരണീയവഗ്ഗോ

൧. ബലസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൯. ബലകരണീയവഗ്ഗേ ബലകരണീയാതി ഊരുബലബാഹുബലേന കത്തബ്ബാ ധാവനലങ്ഘനതാപനവഹനാദയോ കമ്മന്താ. സീലേ പതിട്ഠായാതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ ഠത്വാ. അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗന്തി സഹവിപസ്സനം അരിയമഗ്ഗം.

൨. ബീജസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൦. ബീജഗാമഭൂതഗാമാതി ഏത്ഥ പഞ്ചവിധമ്പി ബീജം ബീജഗാമോ നാമ, തദേവ പണ്ണസമ്പന്നം നീലഭാവതോ പട്ഠായ ഭൂതഗാമോതി വേദിതബ്ബം.

൩. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൧. ബലം ഗാഹേന്തീതി ബലം ഗണ്ഹന്തി, ഗഹിതബലാ ഥിരസരീരാ ഹോന്തി. കുസോബ്ഭേ ഓതരന്തീതിആദീസു അയമനുപുബ്ബികഥാ – നാഗിനിയോ കിര ഉതുസമയേ പതിട്ഠിതഗബ്ഭാ ചിന്തേന്തി – ‘‘സചേ മയം ഇധ വിജായിസ്സാമ, ഏവം നോ ദാരകാ ഊമിവേഗഞ്ച സുപണ്ണസ്സ ച പക്ഖന്ദിത്വാ ആഗതസ്സ വേഗം സഹിതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി താ മഹാസമുദ്ദേ നിമുജ്ജിത്വാ സമ്ഭജ്ജമുഖദ്വാരം പത്വാ പഞ്ച മഹാനദിയോ പവിസിത്വാ ഹിമവന്തം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ സുപണ്ണേഹി അപക്ഖന്ദനീയാസു സുവണ്ണരജതമണിഗുഹാസു വസമാനാ വിജായിത്വാ നാഗപോതകേ ഗോപ്ഫകാദിപമാണേസു ഉദകേസു ഓതാരേത്വാ ഉദകതരണം സിക്ഖാപേന്തി.

അഥ യദാ അനുക്കമേന തേ നാഗാ ഗങ്ഗാദീനം നദീനം ഓരിമതീരതോ പരതീരം, പരതീരതോ ഓരിമതീരന്തി തരണപടിതരണം കാതും സക്കോന്തി, തദാ ‘‘ഇദാനി നോ ദാരകാ ഊമിവേഗഞ്ച ഗരുളവേഗഞ്ച സഹിതും സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ ആനുഭാവേന മഹാമേഘം സമുട്ഠാപേത്വാ സകലഹിമവന്തം ഏകോദകം വിയ കുരുമാനാ ദേവം വസ്സാപേത്വാ സുവണ്ണരജതാദിമയാ നാവാ മാപേത്വാ ഉപരി സുവണ്ണതാരകവിചിത്തം സമോസരിതഗന്ധപുപ്ഫദാമം ചേലവിതാനം ബന്ധിത്വാ സുരഭിചന്ദനഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ താഹി നാവാഹി പഞ്ച മഹാനദിയോ ഓഗാഹിത്വാ അനുക്കമേന മഹാസമുദ്ദം പാപുണന്തി. തത്ഥ ച വസന്താ ദസബ്യാമ-സതബ്യാമ-സഹസ്സബ്യാമ-സതസഹസ്സബ്യാമ-പമാണതം ആപജ്ജന്താ മഹന്തത്തം വേപുല്ലത്തം ആപജ്ജന്തി നാമ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഹിമവന്തപബ്ബതോ വിയ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ദട്ഠബ്ബം, നാഗപോതകാ വിയ യോഗാവചരാ, കുസോബ്ഭാദയോ വിയ അരിയമഗ്ഗോ, മഹാസമുദ്ദോ വിയ നിബ്ബാനം. യഥാ നാഗപോതകാ ഹിമവന്തേ പതിട്ഠായ കുസോബ്ഭാദീഹി മഹാസമുദ്ദം പത്വാ കായമഹന്തത്തം ആപജ്ജന്തി, ഏവം യോഗിനോ സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ അരിയമഗ്ഗേന നിബ്ബാനം പത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ആഗതേസു ഛസു അഭിഞ്ഞാധമ്മേസു ഗുണസരീരമഹന്തത്തം പാപുണന്തീതി.

൫. കുമ്ഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. കുമ്ഭോതി ഉദകഘടോ. നോ പച്ചാവമതീതി ന പതിആവമതി, ന അന്തോ പവേസേതീതി അത്ഥോ.

൭. ആകാസസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൫. പുരത്ഥിമാതി പുരത്ഥിമദിസതോ ആഗതവാതാ. പച്ഛിമദിസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ചത്താരോപി സതിപട്ഠാനാതി യഥേവ ഹി ഏതേസം പുരത്ഥിമാദിഭേദാനം വാതാനം സന്നിപാതോ ആകാസേ ഇജ്ഝതി, ഏവം ഇധാപി ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ സഹവിപസ്സനസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ഇജ്ഝന്തി, തേനേതം വുത്തം.

൮-൯. പഠമമേഘസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൬-൧൫൭. ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേതി ആസാള്ഹമാസേ. ഊഹതന്തി ദ്വിപദചതുപ്പദാനം പാദപ്പഹാരേന പഥവീതലേ ഉട്ഠഹിത്വാ ഉദ്ധം ഗതം വട്ടിവട്ടി ഹുത്വാ ആകാസേ പക്ഖന്തം. രജോജല്ലന്തി പംസുരജോജല്ലം.

൧൦. നാവാസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൮. സാമുദ്ദികായ നാവായാതിആദി ഹേട്ഠാ വാണിജകോപമേ വിത്ഥാരിതമേവ.

൧൧-൧൨. ആഗന്തുകസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൯-൧൬൦. ആഗന്തുകാഗാരന്തി പുഞ്ഞത്ഥികേഹി നഗരമജ്ഝേ കതം ആഗന്തുകഘരം, യത്ഥ രാജരാജമഹാമത്തേഹിപി സക്കാ ഹോതി നിവാസം ഉപഗന്തും. അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യാതി യഥേവ ഹി തേസം പുരത്ഥിമദിസാദീഹി ആഗതാനം ഖത്തിയാദീനം വാസോ ആഗന്തുകാഗാരേ ഇജ്ഝതി, ഏവം ഇമേസം അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞേയ്യാതിആദീനം ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാപരിജാനനാദീഹി സഹവിപസ്സനസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ഇജ്ഝന്തി, തേനേതം വുത്തം. നദീസുത്തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

ബലകരണീയവഗ്ഗോ നവമോ.

൧൦. ഏസനാവഗ്ഗോ

൧. ഏസനാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൧. ഏസനാവഗ്ഗേ കാമേസനാതി കാമാനം ഏസനാ ഗവേസനാ മഗ്ഗനാ പത്ഥനാ. ഭവേസനാതി ഭവാനം ഏസനാ. ബ്രഹ്മചരിയേസനാതി മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഏസനാ.

൨-൧൧. വിധാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൬൨-൧൭൧. വിധാതി മാനകോട്ഠാസാ മാനഠപനാ വാ. സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാതി അഹമസ്മി സേയ്യോതി ഏവം മാനകോട്ഠാസോ മാനഠപനാ വാ. നീഘാതി ദുക്ഖാ. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ യസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം പുരിസം നീഹനന്തീതി നീഘാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഏസനാവഗ്ഗോ ദസമോ.

൧൧. ഓഘവഗ്ഗോ

൧-൨. ഓഘസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൨-൧൭൩. ഓഘവഗ്ഗേ കാമോഘോതി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗോ. ഭവോഘോതി രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ. ദിട്ഠോഘോതി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. അവിജ്ജോഘോതി ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം. കാമയോഗാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൩-൪. ഉപാദാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൪-൧൭൫. കാമുപാദാനന്തി കാമഗ്ഗഹണം. ദിട്ഠുപാദാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഗന്ഥാതി ഗന്ഥനാ ഘടനാ. കായഗന്ഥോതി നാമകായസ്സ ഗന്ഥോ ഗന്ഥനഘടനകിലേസോ. ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോതി അന്തഗ്ഗാഹികദിട്ഠിവസേന ഉപ്പന്നോ ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ഏവം അഭിനിവേസോ.

൫-൧൦. അനുസയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭൬-൧൮൧. കാമരാഗാനുസയോതി ഥാമഗതട്ഠേന കാമരാഗോവ അനുസയോ കാമരാഗാനുസയോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഓരമ്ഭാഗിയാനീതി ഹേട്ഠാകോട്ഠാസിയാനി. സംയോജനാനീതി ബന്ധനാനി. ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനീതി ഉപരികോട്ഠാസിയാനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഓഘവഗ്ഗോ ഏകാദസമോ.

മഗ്ഗസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.