൨. ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തം

൧. പബ്ബതവഗ്ഗോ

൧. ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തസ്സ പഠമേ നാഗാതി ഇമേപി മഹാസമുദ്ദപിട്ഠേ ഊമിഅന്തരവാസിനോവ, ന വിമാനട്ഠകനാഗാ. തേസം ഹിമവന്തം നിസ്സായ കായവഡ്ഢനാദിസബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ബോജ്ഝങ്ഗേതി ഏത്ഥ ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. കിം വുത്തം ഹോതി? യാ ഹി അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ, യായ ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹന കാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ ബോധീതി വുച്ചതി. ബുജ്ഝതീതി കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൮; ദീ. നി. ൩.൧൪൩). തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ യഥാവുത്തപ്പകാരായ ഏതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ബോധീതി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ – ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി വാ ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി.

അപിച ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാതി കേനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗാ? ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, അനുബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, പടിബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, സമ്ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’ഇച്ചാദിനാ (പടി. മ. ൨.൧൭) പടിസമ്ഭിദാനയേനാപി ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗന്തിആദീസു പന പസത്ഥോ സുന്ദരോ ച ബോജ്ഝങ്ഗോതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. സതിയേവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗന്തി ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി, അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ പുനപ്പുനം ജനേതി, അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീനി കോസലസംയുത്തേ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിത’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം, സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം, നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതന്തി, വിവേകത്തയമേവ വുത്തം, ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനം പത്വാ പന പഞ്ചവിധവിവേകനിസ്സിതമ്പി ഏകേ വണ്ണയന്തി. തേ ഹി ന കേവലം ബലവവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലക്ഖണേസു ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ധരന്തി വിപസ്സനാപാദക-കസിണജ്ഝാന-ആനാപാനാസുഭ-ബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനേസുപി ഉദ്ധരന്തി, ന ച പടിസിദ്ധാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി. തസ്മാ തേസം മതേന ഏതേസം ഝാനാനം പവത്തിക്ഖണേ കിച്ചതോ ഏവ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകനിസ്സിതം. യഥാ ച വിപസ്സനാക്ഖണേ ‘‘അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിത’’ന്തി വുത്തം, ഏവം പടിപസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതമ്പി ഭാവേതീതി വത്തും വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

൨. കായസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. ദുതിയേ ആഹാരട്ഠിതികോതി പച്ചയട്ഠിതികോ. ആഹാരം പടിച്ചാതി പച്ചയം പടിച്ച. സുഭനിമിത്തന്തി സുഭമ്പി സുഭനിമിത്തം, സുഭസ്സ ആരമ്മണമ്പി സുഭനിമിത്തം. അയോനിസോമനസികാരോതി അനുപായമനസികാരോ ഉപ്പഥമനസികാരോ അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി വാ, ദുക്ഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി, അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി വാ, അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി വാ, മനസികാരോ. തം തസ്മിം സുഭാരമ്മണേ ബഹുലം പവത്തയതോ കാമച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്ത’’ന്തിആദി. ഏവം സബ്ബനീവരണേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

പടിഘനിമിത്തന്തിആദീസു പന പടിഘോപി പടിഘനിമിത്തം പടിഘാരമ്മണമ്പി. അരതീതി ഉക്കണ്ഠിതാ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമാ അരതി? പന്തേസു വാ സേനാസനേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു വാ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അരതി അരതിതാ അനഭിരതി അനഭിരമനാ ഉക്കണ്ഠിതാ പരിതസ്സിതാ, അയം വുച്ചതി അരതീ’’തി (വിഭ. ൮൫൬).

തന്ദീതി അതിസീതാദിപച്ചയാ ഉപ്പന്നം ആഗന്തുകകായാലസിയം. യസ്മിം ഉപ്പന്നേ ‘‘അതിസീതം അതിഉണ്ഹം അതിച്ഛാതോസ്മി അതിധാതോസ്മി അതിദൂരമഗ്ഗം ഗതോസ്മീ’’തി വദതി, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തത്ഥ കതമാ തന്ദി, യാ തന്ദീ തന്ദിയനാ തന്ദിമനകതാ ആലസ്യം ആലസ്യായനാ ആലസ്യായിതത്തം, അയം വുച്ചതി തന്ദീ’’തി (വിഭ. ൮൫൭).

വിജമ്ഭിതാതി കിലേസവസേന കായവിനമനാ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമാ വിജമ്ഭിതാ? യാ കായസ്സ ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ ആനമനാ വിനമനാ സന്നമനാ പണമനാ ബ്യാധിയകം, അയം വുച്ചതി വിജമ്ഭിതാ’’തി (വിഭ. ൮൫൮).

ഭത്തസമ്മദോതി ഭത്തപരിളാഹോ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമോ ഭത്തസമ്മദോ? യാ ഭുത്താവിസ്സ ഭത്തമുച്ഛാ ഭത്തകിലമഥോ ഭത്തപരിളാഹോ കായദുട്ഠുല്ലം, അയം വുച്ചതി ഭത്തസമ്മദോ’’തി (വിഭ. ൮൫൯).

ചേതസോ ച ലീനത്തന്തി ചിത്തസ്സ ലീയനാകാരോ, യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമം ചേതസോ ലീനത്തം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ ലീനം ലീയനാ ലീയിതത്തം ഥിനം ഥിയനാ ഥിയിതത്തം ചിത്തസ്സ, ഇദം വുച്ചതി ചേതസോ ലീനത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൮൬൦).

ചേതസോ അവൂപസമോതി യഥാ നാമ വീതച്ചികോപി അങ്ഗാരോ നേവ താവ സന്നിസീദതി പതാപം കരോതിയേവ, യഥാ ച പത്തപചനട്ഠാനേ നേവ താവ സന്നിസീദതി പതാപം കരോതിയേവ, ഏവം ചിത്തസ്സ അവൂപസന്താകാരോ, അത്ഥതോ പനേതം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമേവ ഹോതി.

വിചികിച്ഛട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണധമ്മാ. അയോനിസോമനസികാരോ സബ്ബത്ഥ വുത്തനയോവ. ഏവമേത്ഥ കാമച്ഛന്ദോ വിചികിച്ഛാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ആരമ്മണേന കഥിതാ, ബ്യാപാദോ ആരമ്മണേന ച ഉപനിസ്സയേന ച, സേസാ സഹജാതേന ച ഉപനിസ്സയേന ചാതി.

സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി സതിയാ ആരമ്മണധമ്മാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയാ ച നവ ലോകുത്തരധമ്മാ ച. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോതി തത്ഥ ഉപായമനസികാരസ്സ പുനപ്പുനം കരണം.

കുസലാകുസലാ ധമ്മാതിആദീസു കുസലാതി കോസല്ലസമ്ഭൂതാ അനവജ്ജസുഖവിപാകാ. അകുസലാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകാ. സാവജ്ജാതി അകുസലാ. അനവജ്ജാതി കുസലാ. ഹീനപണീതകണ്ഹസുക്കേസുപി ഏസേവ നയോ. സപ്പടിഭാഗാതി കണ്ഹസുക്കായേവ. കണ്ഹാ ഹി കണ്ഹവിപാകദാനതോ, സുക്കാ ച സുക്കവിപാകദാനതോ സപ്പടിഭാഗാ നാമ, സദിസവിപാകകോട്ഠാസാതി അത്ഥോ. പടിപക്ഖഭൂതസ്സ വാ ഭാഗസ്സ അത്ഥിതായ സപ്പടിഭാഗാ. കണ്ഹാനഞ്ഹി സുക്കാ പടിപക്ഖഭാഗാ, സുക്കാനഞ്ച കണ്ഹാ പടിപക്ഖഭാഗാതി ഏവമ്പി സപ്പടിഭാഗാ. സപ്പടിബാഹിതട്ഠേന വാ സപ്പടിഭാഗാ. അകുസലഞ്ഹി കുസലം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകം ദേതി, കുസലഞ്ച അകുസലം പടിബാഹിത്വാതി ഏവമ്പി കണ്ഹസുക്കാ സപ്പടിഭാഗാ.

ആരമ്ഭധാതൂതി പഠമാരമ്ഭവീരിയം. നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതരം. പരക്കമധാതൂതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനതായ തതോപി ബലവതരന്തി തീഹിപി പദേഹി വീരിയമേവ കഥിതം.

പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാതി പീതിയാ ആരമ്മണധമ്മാ. കായപസ്സദ്ധീതി തിണ്ണം ഖന്ധാനം ദരഥപസ്സദ്ധി. ചിത്തപസ്സദ്ധീതി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ദരഥപസ്സദ്ധി. സമഥനിമിത്തന്തി സമഥോപി സമഥനിമിത്തം, ആരമ്മണമ്പി. അബ്യഗ്ഗനിമിത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം.

ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാതി ഉപേക്ഖായ ആരമ്മണധമ്മാ, അത്ഥതോ പന മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയാ ധമ്മോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവമേത്ഥ സതിധമ്മവിചയഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ ആരമ്മണേന കഥിതാ, സേസാ ആരമ്മണേനപി ഉപനിസ്സയേനപി.

൩. സീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. തതിയേ സീലസമ്പന്നാതി ഏത്ഥ ഖീണാസവസ്സ ലോകിയലോകുത്തരസീലം കഥിതം, തേന സമ്പന്നാതി അത്ഥോ. സമാധിപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. വിമുത്തി പന ഫലവിമുത്തിയേവ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഏവമേത്ഥ സീലാദയോ തയോ ലോകിയലോകുത്തരാ, വിമുത്തി ലോകുത്തരാവ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ലോകിയമേവ.

ദസ്സനമ്പാഹന്തി ദസ്സനമ്പി അഹം. തം പനേതം ദസ്സനം – ചക്ഖുദസ്സനം, ഞാണദസ്സനന്തി ദുവിധം. തത്ഥ പസന്നേഹി ചക്ഖൂഹി അരിയാനം ദസ്സനം ഓലോകനം ചക്ഖുദസ്സനം നാമ. അരിയേഹി പന ദിട്ഠസ്സ ലക്ഖണസ്സ ദസ്സനം, പടിവിദ്ധസ്സ ച പടിവിജ്ഝനം ഝാനേന വാ വിപസ്സനായ വാ മഗ്ഗഫലേഹി വാ ഞാണദസ്സനം നാമ. ഇമസ്മിം പനേത്ഥ ചക്ഖുദസ്സനം അധിപ്പേതം. അരിയാനഞ്ഹി പസന്നേഹി ചക്ഖൂഹി ഓലോകനമ്പി ബഹുകാരമേവ. സവനന്തി ‘‘അസുകോ നാമ ഖീണാസവോ അസുകസ്മിം നാമ രട്ഠേ വാ ജനപദേ വാ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ വിഹാരേ വാ ലേണേ വാ വസതീ’’തി കഥേന്താനം സോതേന സവനം, ഏതമ്പി ബഹുകാരമേവ. ഉപസങ്കമനന്തി ‘‘ദാനം വാ ദസ്സാമി, പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിസ്സാമി, ധമ്മം വാ സോസ്സാമി, സക്കാരം വാ കരിസ്സാമീ’’തി ഏവരൂപേന ചിത്തേന അരിയാനം ഉപസങ്കമനം. പയിരുപാസനന്തി പഞ്ഹാപയിരുപാസനം. അരിയാനം ഗുണേ സുത്വാ തേ ഉപസങ്കമിത്വാ നിമന്തേത്വാ ദാനം ദത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസല’’ന്തിആദിനാ നയേന പഞ്ഹപുച്ഛനന്തി അത്ഥോ.

അനുസ്സതിന്തി രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു നിസിന്നസ്സ ‘‘ഇദാനി അരിയാ ലേണഗുഹമണ്ഡപാദീസു ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസുഖേഹി വീതിനാമേന്തീ’’തി അനുസ്സരണം. യോ വാ തേസം സന്തികേ ഓവാദോ ലദ്ധോ ഹോതി, തം ആവജ്ജിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ സീലം കഥിതം, ഇമസ്മിം സമാധി, ഇമസ്മിം വിപസ്സനാ, ഇമസ്മിം മഗ്ഗോ, ഇമസ്മിം ഫല’’ന്തി ഏവം അനുസ്സരണം. അനുപബ്ബജ്ജന്തി അരിയേസു ചിത്തം പസാദേത്വാ ഘരാ നിക്ഖമ്മ തേസം സന്തികേ പബ്ബജ്ജം. അരിയാനഞ്ഹി സന്തികേ ചിത്തം പസാദേത്വാ തേസംയേവ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തേസംയേവ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോപി പബ്ബജ്ജാ അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ. അരിയേസു പസാദേന അഞ്ഞത്ഥ പബ്ബജിത്വാ അരിയാനം സന്തികേ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോ പബ്ബജ്ജാപി അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ. അഞ്ഞേസു പന പസാദേന അഞ്ഞേസംയേവ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അഞ്ഞേസംയേവ ഓവാദാനുസാസനിം പച്ചാസീസമാനസ്സ ചരതോ പബ്ബജ്ജാ അനുപബ്ബജ്ജാ നാമ ന ഹോതി.

ഏവം പബ്ബജിതേസു പന മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ താവ അനുപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ സതസഹസ്സമത്താ അഹേസും, തഥാ ഥേരസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ച ചന്ദഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ സൂരിയഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ അസ്സഗുത്തത്ഥേരസ്സ, തസ്സാപി സദ്ധിവിഹാരികസ്സ യോനകധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ, തസ്സ പന സദ്ധിവിഹാരികോ അസോകരഞ്ഞോ കനിട്ഠഭാതാ തിസ്സത്ഥേരോ നാമ അഹോസി, തസ്സ അനുപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ അഡ്ഢതേയ്യകോടിസങ്ഖാ അഹേസും. മഹിന്ദത്ഥേരസ്സ അനുപബ്ബജിതാനം ഗണനപരിച്ഛേദോ നത്ഥി. യാവജ്ജദിവസാ ലങ്കാദീപേ സത്ഥരി പസാദേന പബ്ബജന്താ മഹിന്ദത്ഥേരസ്സേവ പബ്ബജ്ജം അനുപബ്ബജന്തി നാമ.

തം ധമ്മന്തി തം തേസം ഓവാദാനുസാസനീധമ്മം. അനുസ്സരതീതി സരതി. അനുവിതക്കേതീതി വിതക്കാഹതം കരോതി. ആരദ്ധോ ഹോതീതി പരിപുണ്ണോ ഹോതി. പവിചിനതീതിആദി സബ്ബം തത്ഥ ഞാണചാരവസേനേവ വുത്തം. അഥ വാ പവിചിനതീതി തേസം തേസം ധമ്മാനം ലക്ഖണം വിചിനതി. പവിചരതീതി തത്ഥ ഞാണം ചരാപേതി. പരിവീമംസമാപജ്ജതീതി വീമംസനം ഓലോകനം ഗവേസനം ആപജ്ജതി.

സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാതി ഉഭയമ്പേതം അത്ഥതോ ഏകം. ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതീതി അരഹത്തം ആരാധേന്തോ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ആരാധേതി, തഞ്ച ഖോ പടികച്ച, അസമ്പത്തേയേവ മരണകാലേതി അത്ഥോ. അഥ മരണകാലേതി അഥ മരണസ്സ ആസന്നകാലേ.

അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി യോ ആയുവേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, സോ തിവിധോ ഹോതി. കപ്പസഹസ്സായുകേസു താവ അവിഹേസു നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകോ നിബ്ബത്തദിവസേയേവ അരഹത്തം പാപുണാതി. നോ ചേ നിബ്ബത്തദിവസേ പാപുണാതി, പഠമസ്സ പന കപ്പസതസ്സ മത്ഥകേ പാപുണാതി. അയമേകോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ. അപരോ ഏവം അസക്കോന്തോ ദ്വിന്നം കപ്പസതാനം മത്ഥകേ പാപുണാതി, അയം ദുതിയോ. അപരോ ഏവമ്പി അസക്കോന്തോ ചതുന്നം കപ്പസതാനം മത്ഥകേ പാപുണാതി, അയം തതിയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ.

പഞ്ചമം പന കപ്പസതം അതിക്കമിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ നാമ ഹോതി. അതപ്പാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യത്ഥ കത്ഥചി ഉപ്പന്നോ പന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന അരഹത്തം പത്തോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ നാമ, അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന പത്തോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ നാമ. അവിഹാദീസുപി നിബ്ബത്തോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ഉപരൂപരി നിബ്ബത്തിത്വാ അകനിട്ഠം പത്തോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ അട്ഠചത്താരീസ അനാഗാമിനോ കഥേതബ്ബാ. അവിഹേസു ഹി തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ച ഹോന്തി. തേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ച, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ചാതി ദസ ഹോന്തി, തഥാ അതപ്പാദീസു. അകനിട്ഠേസു പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥി, തസ്മാ തത്ഥ ചത്താരോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, ചത്താരോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി അട്ഠാതി ഏവം അട്ഠചത്താലീസ ഹോന്തി. തേസം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ സബ്ബജേട്ഠോ ചേവ ഹോതി സബ്ബകനിട്ഠോ ച. കഥം? സോ ഹി സോളസകപ്പസഹസ്സായുകത്താ ആയുനാ സബ്ബേസം ജേട്ഠോ, സബ്ബപച്ഛാ അരഹത്തം പാപുണീതി സബ്ബേസം കനിട്ഠോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അപുബ്ബം അചരിമം ഏകചിത്തക്ഖണികാ നാനാലക്ഖണാ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ.

൪. വത്ഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ചതുത്ഥേ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ മേ ഹോതീതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി ഏവം ചേ മയ്ഹം ഹോതി. അപ്പമാണോതി മേ ഹോതീതി അപ്പമാണോതി ഏവം മേ ഹോതി. സുസമാരദ്ധോതി സുപരിപുണ്ണോ. തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ അട്ഠഹാകാരേഹി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതി – ഉപ്പാദം അനാവജ്ജിതത്താ അനുപ്പാദം ആവജ്ജിതത്താ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതി, പവത്തം, അപ്പവത്തം, നിമിത്തം, അനിമിത്തം സങ്ഖാരേ അനാവജ്ജിതത്താ, വിസങ്ഖാരം ആവജ്ജിതത്താ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തിട്ഠതീതി. ഇമേഹി അട്ഠഹാകാരേഹി തിട്ഠതീതി ഥേരോ ജാനാതി, വുത്താകാരവിപരീതേഹേവ അട്ഠഹാകാരേഹി ചവന്തം ചവതീതി പജാനാതി. സേസബോജ്ഝങ്ഗേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഥേരസ്സ ഫലബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ. യദാ ഹി ഥേരോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സീസം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തദാ ഇതരേ ഛ തദന്വയാ ഹോന്തി. യദാ ധമ്മവിചയാദീസു അഞ്ഞതരം, തദാപി സേസാ തദന്വയാ ഹോന്തീതി ഏവം ഫലസമാപത്തിയം അത്തനോ ചിണ്ണവസിതം ദസ്സേന്തോ ഥേരോ ഇമം സുത്തം കഥേസീതി.

൫. ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. പഞ്ചമേ ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി. കിം ബുജ്ഝനത്ഥായ? മഗ്ഗേന അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, പച്ചവേക്ഖണായ കതകിച്ചതം, മഗ്ഗേന വാ കിലേസനിദ്ദാതോ പബുജ്ഝനത്ഥായ, ഫലേന പബുജ്ഝനഭാവത്ഥായാതിപി വുത്തം ഹോതി. തേനേവേത്ഥ നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാ കിലേസപഹാനപച്ചവേക്ഖണാതി സബ്ബം ദസ്സിതം.

൬-൭. കുണ്ഡലിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൮൭-൧൮൮. ഛട്ഠേ ആരാമനിസ്സയീതി ആരാമം നിസ്സായ വസനഭാവേന ആരാമനിസ്സയീ. പരിസാവചരോതി പരിസായ അവചരോ. പരിസം നാമ ബാലാപി, പണ്ഡിതാപി ഓസരന്തി, യോ പന പരപ്പവാദം മദ്ദിത്വാ അത്തനോ വാദം ദീപേതും സക്കോതി, അയം പരിസാവചരോ നാമ. ആരാമേന ആരാമന്തി ആരാമേനേവ ആരാമം അനുചങ്കമാമി, ന ബാഹിരേനാതി അത്ഥോ. ഉയ്യാനേന ഉയ്യാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞേന വാ ആരാമേന പവിസിത്വാ അഞ്ഞം ആരാമം, അഞ്ഞേന ഉയ്യാനേന അഞ്ഞം ഉയ്യാനന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇതിവാദപ്പമോക്ഖാനിസംസന്തി ‘‘ഏവം പുച്ഛാ ഹോതി, ഏവം വിസ്സജ്ജനം, ഏവം ഗഹണം, ഏവം നിബ്ബേഠന’’ന്തി ഇമിനാ നയേന ഇതിവാദോ ഹോതി ഇതിവാദപ്പമോക്ഖോതി ഏതം ആനിസംസം. ഉപാരമ്ഭാനിസംസന്തി ‘‘അയം പുച്ഛായ ദോസോ, അയം വിസ്സജ്ജനേ’’തി ഏവം വാദദോസാനിസംസം.

കഥം ഭാവിതോ ച, കുണ്ഡലിയ, ഇന്ദ്രിയസംവരോതി സത്ഥാ ‘‘ഏത്തകം ഠാനം പരിബ്ബാജകേന പുച്ഛിതം, ഇദാനി പുച്ഛിതും ന സക്കോതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ന താവ അയം ദേസനാ യഥാനുസന്ധിം ഗതാ. ഇദാനി നം യഥാനുസന്ധിം പാപേസ്സാമീ’’തി സയമേവ പുച്ഛന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ മനാപം നാഭിജ്ഝതീതി ഇട്ഠാരമ്മണം നാഭിജ്ഝായതി. നാഭിഹംസതീതി ന സാമിസായ തുട്ഠിയാ അഭിഹംസതി. തസ്സ ഠിതോ ച കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തന്തി തസ്സ നാമകായോ ച ചിത്തഞ്ച ഗോചരജ്ഝത്തേ ഠിതം ഹോതി. സുസണ്ഠിതന്തി കമ്മട്ഠാനവസേന സുട്ഠു സണ്ഠിതം. സുവിമുത്തന്തി കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാ സുവിമുത്തം. അമനാപന്തി അനിട്ഠാരമ്മണം. ന മങ്കു ഹോതീതി തസ്മിം ന മങ്കു ഹോതി. അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോതി കിലേസവസേന അട്ഠിതചിത്തോ. അദീനമാനസോതി ദോമനസ്സവസേന അദീനചിത്തോ. അബ്യാപന്നചേതസോതി ദോസവസേന അപൂതിചിത്തോ.

ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഏവം ബഹുലീകതോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതീതി ഏത്ഥ ഏവം സുചരിതപൂരണം വേദിതബ്ബം – ഇമേസു താവ ഛസു ദ്വാരേസു അട്ഠാരസ ദുച്ചരിതാനി ഹോന്തി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരേ താവ ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ തസ്മിം ആരമ്മണേ ലോഭം ഉപ്പാദേന്തസ്സ മനോദുച്ചരിതം ഹോതി. ലോഭസഹഗതേന ചിത്തേന ‘‘അഹോ വതിദം ഇട്ഠം കന്തം മനാപ’’ന്തി ഭണന്തസ്സ വചീദുച്ചരിതം, തദേവ ഹത്ഥേന പരാമസന്തസ്സ കായദുച്ചരിതം. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

അയം പന വിസേസോ – സോതദ്വാരസ്മിഞ്ഹി സദ്ദാരമ്മണസ്സ വത്ഥുഭൂതം സങ്ഖപണവാദിതൂരിയഭണ്ഡം അനാമാസം ആമസന്തസ്സ, ഘാനദ്വാരേ ഗന്ധാരമ്മണസ്സ വത്ഥുഭൂതം ഗന്ധമാലാദിം, ജിവ്ഹാദ്വാരേ രസാരമ്മണസ്സ വത്ഥുഭൂതം മച്ഛമംസാദിം, കായദ്വാരേ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണസ്സ വത്ഥുഭൂതം വത്ഥതൂലകപാവാരാദിം, മനോദ്വാരേ പഞ്ഞത്തിവസേന ധമ്മാരമ്മണഭൂതം സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദിം ആമസന്തസ്സ കായദുച്ചരിതം വേദിതബ്ബം. സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥ ഛസു ദ്വാരേസു കായവീതിക്കമോ കായദുച്ചരിതം, വചീവീതിക്കമോ വചീദുച്ചരിതം, മനോവീതിക്കമോ മനോദുച്ചരിതന്തി തീണേവ ദുച്ചരിതാനി ഹോന്തി.

അയം പന ഭിക്ഖു അത്തനോ ഭാവനാപടിസങ്ഖാനേ ഠിതോ ഇമാനി ദുച്ചരിതാനി സുചരിതം കത്വാ വിപരിണാമേതി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരേ താവ ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചാലേത്വാ രൂപാരമ്മണം വിപസ്സനം പട്ഠാപയതോ മനോസുചരിതം ഹോതി, വിപസ്സനാസഹഗതേന ചിത്തേന ഖയധമ്മം വയധമ്മന്തി ഭണന്തസ്സ വചീസുചരിതം, ‘‘അനാമാസഭണ്ഡം ഏത’’ന്തി അനാമസന്തസ്സ കായസുചരിതം. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഇമാനി വിത്ഥാരതോ അട്ഠാരസ സുചരിതാനി ഹോന്തി. സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥാപി ഛസു ദ്വാരേസു കായസംവരോ കായസുചരിതം, വചീസംവരോ വചീസുചരിതം, മനോസംവരോ മനോസുചരിതന്തി തീണേവ സുചരിതാനി ഹോന്തി. ഏവം ഇന്ദ്രിയസംവരോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ സീലാനുരക്ഖിതം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം കഥിതം.

കായദുച്ചരിതം പഹായാതിആദീസു തിവിധം കായദുച്ചരിതം, ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം, തിവിധം മനോദുച്ചരിതം. തസ്സ പടിപക്ഖവസേന കായസുചരിതാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്താവതാ കായസംവരവചീസംവരേഹി പാതിമോക്ഖസീലം, മനോസംവരേന തീണി സീലാനീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം കഥിതം ഹോതി. സകലേ പന ഇമസ്മിം സുത്തേ സുചരിതമൂലകാ സതിപട്ഠാനാ ലോകുത്തരമിസ്സകാ, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം മൂലഭൂതാ സതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാ, തേപി സതിപട്ഠാനമൂലകാ ബോജ്ഝങ്ഗാ പുബ്ബഭാഗാവ. വിജ്ജാവിമുത്തിമൂലകാ പന ലോകുത്തരാവ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

൮. ഉപവാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. അട്ഠമേ പച്ചത്തന്തി അത്തനാവ. യോനിസോമനസികാരാതി യോനിസോ മനസികാരേന. ആരബ്ഭമാനോവാതി കുരുമാനോയേവ. സുവിമുത്തന്തി കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്തം. അട്ഠിംകത്വാതി അത്ഥം കരിത്വാ, അത്ഥികോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

൯. പഠമഉപ്പന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. നവമേ നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാതി തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവം വിനാ ന അഞ്ഞസ്മിം കാലേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

൧൦. ദുതിയഉപ്പന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൧. ദസമേ നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാതി സുഗതോവാദം വിനാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

പബ്ബതവഗ്ഗോ.

൨. ഗിലാനവഗ്ഗോ

൧-൩. പാണസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൯൨-൧൯൪. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ചത്താരോ ഇരിയാപഥേ കപ്പേന്തീതി യേസം ചത്താരോ ഇരിയാപഥാ അത്ഥി, തേസംയേവ വസേനേതം വുത്തം. സീലം നിസ്സായാതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം നിസ്സയം കത്വാ. സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേതി സഹവിപസ്സനകേ മഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗേ. ദുതിയതതിയാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൪-൧൦. പഠമഗിലാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൯൫-൨൦൧. ചതുത്ഥേ തഥാ പഹീനോ ചായസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ സോ ആബാധോ അഹോസീതി ഥേരസ്സ കിര ഇമം ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനം സാധുകം സുണന്തസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘മയ്ഹം പബ്ബജിതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തസ്സ ഇമേ ബോജ്ഝങ്ഗാ പാതുഭൂതാ’’തി. അഥസ്സ ‘‘നിയ്യാനികം വത സത്ഥുസാസന’’ന്തി ചിന്തയതോ ലോഹിതം പസീദി, ഉപാദാരൂപം വിസുദ്ധം അഹോസി, പോക്ഖരപത്തേ പതിതഉദകബിന്ദു വിയ സരീരതോ രോഗോ വിനിവത്തിത്വാ ഗതോ. തേന വുത്തം ‘‘തഥാ പഹീനോ ചായസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ സോ ആബാധോ അഹോസീ’’തി. പഞ്ചമഛട്ഠേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി ജനാനം പബ്ബതപാദേ പുപ്ഫിതവിസരുക്ഖവാതസമ്ഫസ്സേന ഉപ്പന്നോ മന്ദസീതജരോ ആബാധോതി വേദിതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഗിലാനവഗ്ഗോ.

൩. ഉദായിവഗ്ഗോ

൧-൨. ബോധായസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൨-൨൦൩. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുച്ചന്തീതി ഭന്തേ, കിത്തകേന നു ഖോ ബുജ്ഝനകഅങ്ഗാ നാമ വുച്ചന്തീതി പുച്ഛതി. ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി. ഇമസ്മിം സുത്തേ മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ. ദുതിയേ ധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോ.

൩-൫. ഠാനിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൪-൨൦൬. തതിയേ കാമരാഗട്ഠാനിയാനന്തി കാമരാഗസ്സ കാരണഭൂതാനം ആരമ്മണധമ്മാനം. ബ്യാപാദട്ഠാനിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സകലഞ്ഹി ഇദം സുത്തം ആരമ്മണേനേവ കഥിതം. പഠമവഗ്ഗസ്സ ദുതിയസുത്തേ വുത്തപരിച്ഛേദോപേത്ഥ ലബ്ഭതേവ. ചതുത്ഥേ മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ. പഞ്ചമേ അപരിഹാനിയേ ധമ്മേതി അപരിഹാനികരേ സഭാവധമ്മേ.

൬-൭. തണ്ഹക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൭-൨൦൮. ഛട്ഠേ ഏതദവോചാതി ‘‘ഇമിസ്സം പരിസതി നിസിന്നോ ഉദായിത്ഥേരോ നാമ അനുസന്ധികുസലോ ഭിക്ഖു അത്ഥി, സോ മം പുച്ഛിസ്സതീതി ഭഗവതാ ഓസാപിതദേസനം ഞത്വാ ദേസനാനുസന്ധിം ഘടേസ്സാമീ’’തി പുച്ഛന്തോ ഏതം അവോച. വിപുലന്തിആദി സബ്ബം സുഭാവിതത്തം സന്ധായ വുത്തം. സുഭാവിതോ ഹി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വിപുലോ ച മഹഗ്ഗതോ ച അപ്പമാണോ ച അബ്യാപജ്ജോ ച നാമ ഹോതി. സോ ഹി പത്ഥടത്താ വിപുലോ, മഹന്തഭാവം ഗതത്താ മഹഗ്ഗതോ, വഡ്ഢിപമാണത്താ അപ്പമാണോ, നീവരണാനം ദൂരീഭാവേന ബ്യാപാദരഹിതത്താ അബ്യാപജ്ഝോ നാമ ഹോതി. തണ്ഹായ പഹാനാ കമ്മം പഹീയതീതി യം തണ്ഹാമൂലകം കമ്മം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം തണ്ഹാപഹാനേന പഹീയതി. കമ്മസ്സ പഹാനാ ദുക്ഖന്തി യമ്പി കമ്മമൂലകം വട്ടദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം കമ്മപഹാനേന പഹീയതി. തണ്ഹക്ഖയാദയോ തണ്ഹാദീനംയേവ ഖയാ, അത്ഥതോ പനേതേഹി നിബ്ബാനം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

൮. നിബ്ബേധഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. അട്ഠമേ നിബ്ബേധഭാഗിയന്തി നിബ്ബിജ്ഝനകോട്ഠാസിയം. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവിതേനാതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേന ഭാവിതേന, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം വാ ഭാവേത്വാ ഠിതേന, ഏവമേത്ഥ മഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാ മിസ്സകാ. തേഹി ഭാവിതം, തേ വാ ഭാവേത്വാ ഠിതം ചിത്തം നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ. തമ്പി പന മഗ്ഗനിസ്സിതം കത്വാ മിസ്സകമേവ കഥേതും വട്ടതി.

൯. ഏകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. നവമേ സംയോജനവിനിബന്ധാതി സംയോജനസങ്ഖാതാ വിനിബന്ധാ. അജ്ഝോസാനാതി പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണാ.

൧൦. ഉദായിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൧. ദസമേ അബഹുകതോതി അകതബഹുമാനോ. ഉക്കുജ്ജാവകുജ്ജന്തി ഏത്ഥ ഉക്കുജ്ജം വുച്ചതി ഉദയോ, അവകുജ്ജം വയോതി ഉദയബ്ബയവസേന പരിവത്തേന്തോ സമ്മസന്തോതി ദീപേതി. ധമ്മോ ച മേ, ഭന്തേ, അഭിസമിതോതി വിപസ്സനാധമ്മോ അഭിസമാഗതോ. മഗ്ഗോതി വിപസ്സനാമഗ്ഗോവ. സചേ ഹി ഥേരോ തസ്മിം സമയേ സോതാപന്നോ, ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം അത്ഥായ, സചേ അനാഗാമീ, അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ അത്ഥായ അയം വിപസ്സനാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ തഥാ വിഹരന്തന്തി തേന തേനാകാരേന വിഹരന്തം. തഥത്തായാതി തഥാഭാവായ. ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി തഥത്തായാതി അധിപ്പേതം തഥാഭാവം ദസ്സേതി. പച്ചവേക്ഖണത്ഥായ ഉപനീയതീതി ഹി ഏത്ഥ അധിപ്പായോ, തം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഉദായിവഗ്ഗോ.

൪. നീവരണവഗ്ഗോ

൩-൪. ഉപക്കിലേസസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧൪-൨൧൫. ചതുത്ഥവഗ്ഗസ്സ തതിയേ ന ച പഭസ്സരന്തി ന ച പഭാവന്തം. പഭങ്ഗു ചാതി പഭിജ്ജനസഭാവം. അയോതി കാളലോഹം. ഠപേത്വാ ഇധ വുത്താനി ചത്താരി അവസേസം ലോഹം നാമ. സജ്ഝൂതി രജതം. ചിത്തസ്സാതി ചതുഭൂമകചിത്തസ്സ. ലോകിയസ്സ താവ ഉപക്കിലേസോ ഹോതു, ലോകുത്തരസ്സ കഥം ഹോതീതി? ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേന. യദഗ്ഗേന ഹി ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തി, തദഗ്ഗേനേവ തേ ലോകിയസ്സാപി ലോകുത്തരസ്സാപി ഉപക്കിലേസാ നാമ ഹോന്തി. പഭങ്ഗു ചാതി ആരമ്മണേ ചുണ്ണവിചുണ്ണഭാവൂപഗമനേന ഭിജ്ജനസഭാവം. അനാവരണാ അനീവരണാതി കുസലധമ്മേ ന ആവരന്തീതി അനാവരണാ, ന നീവരന്തി ന പടിച്ഛാദേന്തീതി അനീവരണാ. ചേതസോ അനുപക്കിലേസാതി ചതുഭൂമകചിത്തസ്സ അനുപക്കിലേസാ.

൮. ആവരണനീവരണസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൯. അട്ഠമേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാതി പഞ്ഞായ മന്ദഭാവകരാ. നീവരണാനഞ്ഹി അഭിണ്ഹുപ്പാദേ സതി അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനാ പഞ്ഞാ ദുബ്ബലാ ഹോതി മന്ദാ അവിസദാ.

പഞ്ച നീവരണാ തസ്മിം സമയേ ന ഹോന്തി. സത്തബോജ്ഝങ്ഗാ തസ്മിം സമയേ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി അരിയസാവകസ്സ ഹി സപ്പായധമ്മസ്സവനം സുണന്തസ്സ പഞ്ച നീവരണാ ദൂരേ ഹോന്തി. സോ സചേ തസ്മിംയേവ ഠാനേ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും സക്കോതി, ഏവമസ്സ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. നോ ചേ സക്കോതി, തതോ വുട്ഠായ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനം ഗതോ തമേവ പീതിം അവിജഹന്തോ പഞ്ച നീവരണേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സതി. തത്ഥ അസക്കോന്തോപി യാവ സത്തദിവസബ്ഭന്തരാ തമേവ പീതിം അവിജഹന്തോ നീവരണേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സതീതി ഇദം സന്ധായേതം വുത്തം. ധമ്മസ്സവനവസേന സകിം പീതിപാമോജ്ജപക്ഖിയാ പടിലദ്ധബോജ്ഝങ്ഗാ ഹി കമ്മാരാമതാദീനി ആഗമ്മ നസ്സന്തി, തഥാരൂപം പന ഉതുസപ്പായാദിം ലഭിത്വാ പുന ഉപ്പജ്ജന്താപി തസ്മിം സമയേ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി ഇച്ചേവ വുച്ചതി.

൯. രുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൦. നവമേ അജ്ഝാരുഹാതി അഭിരുഹനകാ. കച്ഛകോതി അട്ഠികച്ഛകോ. കപിത്ഥനോതി മക്കടഥനസദിസഫലോ വിജാതപിലക്ഖോ.

൧൦. നീവരണസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൧. ദസമേ അന്ധകരണാതി അന്ധഭാവകരണാ. അചക്ഖുകരണാതി പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ അകരണാ. പഞ്ഞാനിരോധികാതി പഞ്ഞായ നിരോധനാ. വിഘാതപക്ഖിയാതി ദുക്ഖപക്ഖികാ. അനിബ്ബാനസംവത്തനികാതി നിബ്ബാനത്ഥായ അസംവത്തനികാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. സകലേപി ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാവ കഥിതാതി.

നീവരണവഗ്ഗോ.

൫. ചക്കവത്തിവഗ്ഗോ

൧. വിധാസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൨. പഞ്ചമവഗ്ഗസ്സ പഠമേ തിസ്സോ വിധാതി തയോ മാനകോട്ഠാസാ, മാനോയേവ വാ. തഥാ തഥാ വിദഹനതോ ഹി മാനോവ വിധാതി വുച്ചതി.

൨. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. ദുതിയേ രഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്കവത്തിസ്സാതി ഏത്ഥ അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിയാ രാജതി, ചതൂഹി വാ സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ലോകം രഞ്ജേതീതി രാജാ, തസ്സ രഞ്ഞോ. ‘‘പവത്തതു ഭവം ചക്കരതന’’ന്തി പുഞ്ഞാനുഭാവേന അബ്ഭുഗ്ഗതായ വാചായ ചോദേന്തോ ചക്കം വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ, തസ്സ ചക്കവത്തിസ്സ. പാതുഭാവാതി പാതുഭാവേന. സത്തന്നന്തി ഗണനപരിച്ഛേദോ. രതനാനന്തി പരിച്ഛിന്നഅത്ഥദസ്സനം. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ രതിജനനട്ഠേന രതനം. അപിച –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി.

ചക്കരതനസ്സ ച നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം ദേവട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി, സബ്ബേവ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി തസ്സേവ പൂജഞ്ച അഭിവാദനാദീനി ച കരോന്തീതി ചിത്തീകതട്ഠേന രതനം. ചക്കരതനസ്സ ച ‘‘ഏത്തകം നാമ ധനം അഗ്ഘതീ’’തി അഗ്ഘോ നത്ഥി, ഇതി മഹഗ്ഘട്ഠേനാപി രതനം. ചക്കരതനഞ്ച അഞ്ഞേഹി ലോകേ വിജ്ജമാനരതനേഹി അസദിസന്തി അതുലട്ഠേന രതനം. യസ്മാ പന യസ്മിം കപ്പേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മിംയേവ ചക്കവത്തിനോ, ബുദ്ധാ ച കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ദുല്ലഭദസ്സനട്ഠേന രതനം. തദേതം ജാതിരൂപകുലഇസ്സരിയാദീഹി അനോമസ്സ ഉളാരസത്തസ്സേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന അഞ്ഞസ്സാതി അനോമസത്തപരിഭോഗട്ഠേനാപി രതനം. യഥാ ച ചക്കരതനം, ഏവം സേസാനിപീതി. തേന വുത്തം –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി.

പാതുഭാവോ ഹോതീതി നിബ്ബത്തി ഹോതി. തത്രായം യോജനാ – ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ സത്തന്നം രതനാനം പാതുഭാവോതി അയുത്തം. ഉപ്പന്നഞ്ഹി ചക്കം വത്തേത്വാ സോ ചക്കവത്തീ നാമ ഹോതീതി നായുത്തം. കസ്മാ? ചക്കവത്തനനിയമാപേക്ഖതായ. യോ ഹി നിയമേന ചക്കം വത്തേസ്സതി, സോ പടിസന്ധിതോ പഭുതി ‘‘ചക്കവത്തി പാതുഭൂതോ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. ലദ്ധനാമസ്സ ച പുരിസസ്സ മൂലുപ്പത്തിവചനതോപി യുത്തമേവേതം. യോ ഹി ഏസ ചക്കവത്തീതി ലദ്ധനാമോ സത്തവിസേസോ, തസ്സ പടിസന്ധിസങ്ഖാതോ പാതുഭാവോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തസ്സ ഹി പാതുഭാവാ രതനാനി പാതുഭവന്തി. പാതുഭൂതേഹി പന തേഹി സദ്ധിം പരിപക്കേ പുഞ്ഞസമ്ഭാരേ സോ സംയുജ്ജതി, തദാ ലോകസ്സ തേസു പാതുഭാവചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ബഹുലവചനതോ ചാപി യുത്തമേവേതം. യദാ ഹി ലോകസ്സ തേസു പാതുഭാവസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ ഏകമേവ പഠമം, പച്ഛാ ഇതരാനി ഛ പാതുഭവന്തീതി ബഹുലവചനതോ ചാപി ഏതം യുത്തം. പാതുഭാവസ്സ ച അത്ഥഭേദതോപി യുത്തമേവേതം. ന കേവലഞ്ഹി പാതുഭൂതമേവ പാതുഭാവോ, പാതുഭാവയതീതി പാതുഭാവോ. അയം പാതുഭാവസ്സ അത്ഥഭേദോ. യസ്മാ യോ സോ പുഞ്ഞസമ്ഭാരോ രാജാനം ചക്കവത്തിം പടിസന്ധിവസേന പാതുഭാവയതി, തസ്മാ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ. ന കേവലഞ്ഹി ചക്കവത്തിയേവ, ഇമാനി പന സത്ത രതനാനിപി പാതുഭവന്തീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. യഥേവ ഹി സോ പുഞ്ഞസമ്ഭാരോ രഞ്ഞോ ജനകഹേതു, ഏവം രതനാനമ്പി പരിയായേന ഉപനിസ്സയഹേതൂതി യുത്തമേവേതം ‘‘രഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ സത്തന്നം രതനാനം പാതുഭാവോ ഹോതീ’’തി.

ഇദാനി തേസം രതനാനം സരൂപവസേന ദസ്സനത്ഥം കതമേസം സത്തന്നം ചക്കരതനസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്കരതനസ്സാതിആദീസു അയം സങ്ഖേപാധിപ്പായോ – ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരാനം ചതുന്നം മഹാദീപാനം സിരിവിഭവം ഗഹേത്വാ ദാതും സമത്ഥസ്സ ചക്കരതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി, തഥാ പുരേഭത്തമേവ സാഗരപരിയന്തം പഥവിം അനുപരിയായനസമത്ഥസ്സ വേഹാസങ്ഗമസ്സ ഹത്ഥിരതനസ്സ, താദിസസ്സേവ അസ്സരതനസ്സ, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേപി അന്ധകാരേ യോജനപ്പമാണം അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകദസ്സനസമത്ഥസ്സ മണിരതനസ്സ, ഛബ്ബിധം ദോസം വിവജ്ജേത്വാ മനാപചാരിനോ ഇത്ഥിരതനസ്സ, യോജനപ്പമാണേ പദേസേ അന്തോപഥവിഗതാനം നിധീനം ദസ്സനസമത്ഥസ്സ ഗഹപതിരതനസ്സ, അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ സകലരജ്ജാനുസാസനസമത്ഥസ്സ ജേട്ഠപുത്തസങ്ഖാതസ്സ പരിണായകരതനസ്സ ച പാതുഭാവോ ഹോതീതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന തേസം ചക്കരതനാദീനം പാതുഭാവവിധാനം മഹാസുദസ്സനാദീസു സുത്തേസു ആഗതമേവ. അത്ഥോപിസ്സ തേസം വണ്ണനായ സംവണ്ണിതോയേവ.

സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗരതനസ്സാതിആദീസു സരിക്ഖകതാ ഏവം വേദിതബ്ബാ – യഥേവ ഹി ചക്കവത്തിനോ ചക്കരതനം സബ്ബരതനാനം പുരേചരം, ഏവം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗരതനം സബ്ബേസം ചതുഭൂമകധമ്മാനം പുരേചരന്തി, പുരേചരണട്ഠേന ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ ചക്കരതനസദിസം ഹോതി. ചക്കവത്തിനോ ച രതനേസു മഹാകായൂപപന്നം അച്ചുഗ്ഗതം വിപുലം മഹന്തം ഹത്ഥിരതനം, ഇദമ്പി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗരതനം മഹന്തം ധമ്മകായൂപപന്നം അച്ചുഗ്ഗതം വിപുലം മഹന്തന്തി ഹത്ഥിരതനസദിസം ഹോതി. ചക്കവത്തിനോ അസ്സരതനം സീഘം ലഹു ജവം, ഇദമ്പി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗരതനം സീഘം ലഹു ജവന്തി ഇമായ സീഘലഹുജവതായ അസ്സരതനസദിസം ഹോതി. ചക്കവത്തിനോ മണിരതനം അന്ധകാരം വിധമതി, ആലോകം ദസ്സേതി, ഇദമ്പി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗരതനം തായ ഏകന്തകുസലത്താ കിലേസന്ധകാരം വിധമതി, സഹജാതപച്ചയാദിവസേന ഞാണാലോകം ദസ്സേതീതി ഇമിനാ അന്ധകാരവിധമനആലോകദസ്സനഭാവേന മണിരതനസദിസം ഹോതി.

ചക്കവത്തിനോ ഇത്ഥിരതനം കായചിത്തദരഥം പടിപസ്സമ്ഭേതി, പരിളാഹം വൂപസമേതി. ഇദമ്പി പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗരതനം കായചിത്തദരഥം പടിപസ്സമ്ഭേതി, പരിളാഹം വൂപസമേതീതി ഇത്ഥിരതനസദിസം ഹോതി. ചക്കവത്തിനോ ഗഹപതിരതനം ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ധനദാനേന വിക്ഖേപം പച്ഛിന്ദിത്വാ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം കരോതി, ഇദമ്പി സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗരതനം യഥിച്ഛിതാദിവസേന അപ്പനം സമ്പാദേതി, വിക്ഖേപം പച്ഛിന്ദിത്വാ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം കരോതീതി ഗഹപതിരതനസദിസം ഹോതി. ചക്കവത്തിനോ ച പരിണായകരതനം സബ്ബത്ഥകിച്ചസമ്പാദനേന അപ്പോസ്സുക്കതം കരോതി. ഇദമ്പി ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗരതനം ചിത്തുപ്പാദം ലീനുദ്ധച്ചതോ മോചേത്വാ പയോഗമജ്ഝത്തേ ഠപയമാനം അപ്പോസ്സുക്കതം കരോതീതി പരിണായകരതനസദിസം ഹോതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതുഭൂമകോ സബ്ബസങ്ഗാഹികധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൪-൧൦. ദുപ്പഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൨൫-൨൩൧. ചതുത്ഥേ ഏളമൂഗോതി മുഖേന വാചം നിച്ഛാരേതും സക്കോന്തോപി ദോസേഹി മൂഗോ അസമ്പന്നവചനോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ചക്കവത്തിവഗ്ഗോ.

൬. സാകച്ഛവഗ്ഗോ

൧. ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൨. ഛട്ഠവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായാതിആദീസു അയം പുരിമനയതോ വിസേസോ. ന കേവലഞ്ഹി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഏതേ വുത്തപ്പകാരാവ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നാനം വാ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ പച്ചയാ ഹോന്തി, അഞ്ഞേപി പന ഏവം വേദിതബ്ബാ. അപരേപി ഹി ചത്താരോ ധമ്മാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി സതിസമ്പജഞ്ഞം മുട്ഠസ്സതിപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ ഉപട്ഠിതസ്സതിപുഗ്ഗലസേവനതാ തദധിമുത്തതാതി. അഭിക്കന്താദീസു ഹി സത്തസു ഠാനേസു സതിസമ്പജഞ്ഞേന, ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകസദിസേ മുട്ഠസ്സതിപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജനേന, തിസ്സദത്തത്ഥേരഅഭയത്ഥേരാദിസദിസേ ഉപട്ഠിതസ്സതിപുഗ്ഗലേ സേവനേന, ഠാനനിസജ്ജാദീസു സതിസമുട്ഠാപനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതായ ച സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ചതൂഹി കാരണേഹി ഉപ്പന്നസ്സ പനസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി.

സത്ത ധമ്മാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – പരിപുച്ഛകതാ വത്ഥുവിസദകിരിയാ ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാ തദധിമുത്തതാതി. തത്ഥ പരിപുച്ഛകതാതി ഖന്ധധാതുആയതനഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനങ്ഗസമഥവിപസ്സനാനം അത്ഥസന്നിസ്സിതപരിപുച്ഛാബഹുലതാ.

വത്ഥുവിസദകിരിയാതി അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം വത്ഥൂനം വിസദഭാവകരണം. യദാ ഹിസ്സ കേസനഖലോമാനി ദീഘാനി ഹോന്തി, സരീരം വാ ഉസ്സന്നദോസഞ്ചേവ സേദമലമക്ഖിതഞ്ച, തദാ അജ്ഝത്തികവത്ഥു അവിസദം ഹോതി അപരിസുദ്ധം. യദാ പന ചീവരം ജിണ്ണം കിലിട്ഠം ദുഗ്ഗന്ധം ഹോതി, സേനാസനം വാ ഉക്ലാപം, തദാ ബാഹിരവത്ഥു അവിസദം ഹോതി അപരിസുദ്ധം. തസ്മാ കേസാദിഛേദനേന ഉദ്ധംവിരേചനഅധോവിരേചനാദീഹി സരീരസല്ലഹുകഭാവകരണേന ഉച്ഛാദനനഹാപനേന ച അജ്ഝത്തികവത്ഥു വിസദം കാതബ്ബം. സൂചികമ്മധോവനരജനപരിഭണ്ഡകരണാദീഹി ബാഹിരവത്ഥു വിസദം കാതബ്ബം. ഏതസ്മിഞ്ഹി അജ്ഝത്തികബാഹിരേ വത്ഥുമ്ഹി അവിസദേ ഉപ്പന്നേസു ചിത്തചേതസികേസു ഞാണമ്പി അവിസദം അപരിസുദ്ധം ഹോതി അപരിസുദ്ധാനി ദീപകപല്ലകവട്ടിതേലാനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നദീപസിഖായ ഓഭാസോ വിയ. വിസദേ പന അജ്ഝത്തികബാഹിരേ വത്ഥുമ്ഹി ഉപ്പന്നേസു ചിത്തചേതസികേസു ഞാണമ്പി വിസദം ഹോതി പരിസുദ്ധാനി ദീപകപല്ലകവട്ടിതേലാനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നദീപസിഖായ ഓഭാസോ വിയ. തേന വുത്തം – ‘‘വത്ഥുവിസദകിരിയാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തതീ’’തി.

ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ നാമ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം സമഭാവകരണം. സചേ ഹിസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി, ഇതരാനി മന്ദാനി, തതോ വീരിയിന്ദ്രിയം പഗ്ഗഹകിച്ചം, സതിന്ദ്രിയം ഉപട്ഠാനകിച്ചം, സമാധിന്ദ്രിയം അവിക്ഖേപകിച്ചം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദസ്സനകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി. തസ്മാ തം ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന വാ, യഥാ വാ മനസികരോതോ ബലവം ജാതം, തഥാ അമനസികരണേന ഹാപേതബ്ബം. വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു ചേത്ഥ നിദസ്സനം. സചേ പന വീരിയിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി, അഥ നേവ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമോക്ഖകിച്ചം കാതും സക്കോതി, ന ഇതരാനി ഇതരകിച്ചഭേദം. തസ്മാ തം പസ്സദ്ധാദിഭാവനായ ഹാപേതബ്ബം. തത്ഥാപി സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു ദസ്സേതബ്ബം. ഏവം സേസേസുപി ഏകസ്സ ബലവഭാവേ സതി ഇതരേസം അത്തനോ കിച്ചേസു അസമത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ.

വിസേസതോ പനേത്ഥ സദ്ധാപഞ്ഞാനം സമാധിവീരിയാനഞ്ച സമതം പസംസന്തി. ബലവസദ്ധോ ഹി മന്ദപഞ്ഞോ മുധപ്പസന്നോ ഹോതി, അവത്ഥുസ്മിം പസീദതി. ബലവപഞ്ഞോ പന മന്ദസദ്ധോ കേരാടികപക്ഖം ഭജതി, ഭേസജ്ജസമുട്ഠിതോ വിയ രോഗോ അതേകിച്ഛോ ഹോതി. ചിത്തുപ്പാദമത്തേനേവ കുസലം ഹോതീതി അതിധാവിത്വാ ദാനാദീനി അകരോന്തോ നിരയേ ഉപ്പജ്ജതി. ഉഭിന്നം സമതായ വത്ഥുസ്മിംയേവ പസീദതി. ബലവസമാധിം പന മന്ദവീരിയം സമാധിസ്സ കോസജ്ജപക്ഖത്താ കോസജ്ജം അഭിഭവതി. ബലവവീരിയം മന്ദസമാധിം വീരിയസ്സ ഉദ്ധച്ചപക്ഖത്താ ഉദ്ധച്ചം അഭിഭവതി. സമാധി പന വീരിയേന സംയോജിതോ കോസജ്ജേ പതിതും ന ലഭതി, വീരിയം സമാധിനാ സംയോജിതം ഉദ്ധച്ചേ പതിതും ന ലഭതി. തസ്മാ തദുഭയം സമം കാതബ്ബം. ഉഭയസമതായ ഹി അപ്പനാ ഹോതി.

അപി ച സമാധികമ്മികസ്സ ബലവതീപി സദ്ധാ വട്ടതി. ഏവം സദ്ദഹന്തോ ഓകപ്പേന്തോ അപ്പനം പാപുണിസ്സതി. സമാധിപഞ്ഞാസു പന സമാധികമ്മികസ്സ ഏകഗ്ഗതാ ബലവതീ വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി സോ അപ്പനം പാപുണാതി. വിപസ്സനാകമ്മികസ്സ പഞ്ഞാ ബലവതീ വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി സോ ലക്ഖണപടിവേധം പാപുണാതി. ഉഭിന്നം പന സമതായപി അപ്പനാ ഹോതിയേവ. സതി പന സബ്ബത്ഥ ബലവതീ വട്ടതി. സതി ഹി ചിത്തം ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനം സദ്ധാവീരിയപഞ്ഞാനം വസേന ഉദ്ധച്ചപാതതോ, കോസജ്ജപക്ഖികേന ച സമാധിനാ കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖതി. തസ്മാ സാ ലോണധൂപനം വിയ സബ്ബബ്യഞ്ജനേസു, സബ്ബകമ്മികഅമച്ചോ വിയ ച സബ്ബരാജകിച്ചേസു സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സതി ച പന സബ്ബത്ഥികാ വുത്താ ഭഗവതാ. കിം കാരണാ? ചിത്തഞ്ഹി സതിപടിസരണം, ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ ച സതി, ന വിനാ സതിയാ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹോ ഹോതീ’’തി.

ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ നാമ ഖന്ധാദിഭേദേ അനോഗാള്ഹപഞ്ഞാനം ദുമ്മേധപുഗ്ഗലാനം ആരകാ പരിവജ്ജനം. പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ നാമ സമപഞ്ഞാസലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികായ ഉദയബ്ബയപഞ്ഞായ സമന്നാഗതപുഗ്ഗലസേവനാ. ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാ നാമ ഗമ്ഭീരേസു ഖന്ധാദീസു പവത്തായ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞായ പഭേദപച്ചവേക്ഖണാ. തദധിമുത്തതാ നാമ ഠാനനിസജ്ജാദീസു ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതാ. ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ പനസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി.

ഏകാദസ ധമ്മാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – അപായഭയപച്ചവേക്ഖണതാ, ആനിസംസദസ്സാവിതാ, ഗമനവീഥിപച്ചവേക്ഖണതാ, പിണ്ഡപാതാപചായനതാ, ദായജ്ജമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, സത്ഥുമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, ജാതിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, സബ്രഹ്മചാരിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, കുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, ആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി.

തത്ഥ ‘‘നിരയേസു പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണതോ പട്ഠായ മഹാദുക്ഖം അനുഭവനകാലേപി, തിരച്ഛാനയോനിയം ജാലഖിപനകുമീനാദീഹി ഗഹിതകാലേപി, പാജനകണ്ടകാദിപ്പഹാരതുന്നസ്സ പന സകടവഹനാദികാലേപി, പേത്തിവിസയേ അനേകാനിപി വസ്സസഹസ്സാനി ഏകം ബുദ്ധന്തരമ്പി ഖുപ്പിപാസാഹി ആതുരീഭൂതകാലേപി, കാലകഞ്ചികഅസുരേസു സട്ഠിഹത്ഥഅസീതിഹത്ഥപ്പമാണേന അട്ഠിചമ്മമത്തേനേവ അത്തഭാവേന വാതാതപാദിദുക്ഖാനുഭവനകാലേപി ന സക്കാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഉപ്പാദേതും. അയമേവ തേ ഭിക്ഖു കാലോ’’തി ഏവം അപായഭയം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘ന സക്കാ കുസീതേന നവലോകുത്തരധമ്മം ലദ്ധും, ആരദ്ധവീരിയേനേവ സക്കാ അയമാനിസംസോ വീരിയസ്സാ’’തി ഏവം ആനിസംസദസ്സാവിനോപി ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘സബ്ബബുദ്ധ-പച്ചേകബുദ്ധ-മഹാസാവകേഹേവ ഗതമഗ്ഗോ തേ ഗന്തബ്ബോ. സോ ച ന സക്കാ കുസീതേന ഗന്തു’’ന്തി ഏവം ഗമനവീഥിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘യേ തം പിണ്ഡപാതാദീഹി ഉപട്ഠഹന്തി, ഇമേ തേ മനുസ്സാ നേവ ഞാതകാ, ന ദാസകമ്മകരാ, നാപി ‘തം നിസ്സായ ജീവിസ്സാമാ’തി തേ പണീതാനി പിണ്ഡപാതാദീനി ദേന്തി. അഥ ഖോ അത്തനോ കാരാനം മഹപ്ഫലതം പച്ചാസീസമാനാ ദേന്തി. സത്ഥാരാപി ‘‘അയം ഇമേ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ കായദള്ഹിബഹുലോ സുഖം വിഹരിസ്സതീ’’തി ന ഏവം സമ്പസ്സതാ തുയ്ഹം പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, അഥ ഖോ ‘‘അയം ഇമേ പരിഭുഞ്ജമാനോവ സമണധമ്മം കത്വാ വട്ടദുക്ഖതോ മുച്ചിസ്സതീ’തി തേ പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, സോ ദാനി ത്വം കുസീതോ വിഹരന്തോ ന തം പിണ്ഡം അപചായിസ്സസി, ആരദ്ധവീരിയസ്സേവ ഹി പിണ്ഡപാതാപചായനം നാമ ഹോതീ’’തി ഏവം പിണ്ഡപാതാപചായനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി മഹാമിത്തത്ഥേരസ്സ വിയ.

ഥേരോ കിര കസ്സകലേണേ നാമ പടിവസതി. തസ്സേവ ഗോചരഗാമേ ഏകാ മഹാഉപാസികാ ഥേരം പുത്തം കത്വാ പടിജഗ്ഗതി. സാ ഏകദിവസം അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീ ധീതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, അസുകസ്മിം ഠാനേ പുരാണതണ്ഡുലാ, അസുകസ്മിം ഖീരം, അസുകസ്മിം സപ്പി, അസുകസ്മിം ഫാണിതം, തവ ഭാതികസ്സ അയ്യമിത്തസ്സ ആഗതകാലേ ഭത്തം പചിത്വാ ഖീരസപ്പിഫാണിതേഹി സദ്ധിം ദേഹി, ത്വഞ്ച ഭുഞ്ജേയ്യാസി, അഹം പന ഹിയ്യോ പക്കം പാരിവാസികഭത്തം കഞ്ജിയേന ഭുത്താമ്ഹീ’’തി. ‘‘ദിവാ കിം ഭുഞ്ജിസ്സസി, അമ്മാ’’തി? ‘‘സാകപണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ കണതണ്ഡുലേഹി അമ്ബിലയാഗും പചിത്വാ ഠപേഹി, അമ്മാ’’തി.

ഥേരോ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം നീഹരന്തോവ തം സദ്ദം സുത്വാ അത്താനം ഓവദി ‘‘മഹാഉപാസികാ കിര കഞ്ജിയേന പാരിവാസികഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ദിവാപി കണപണ്ണമ്ബിലയാഗും ഭുഞ്ജിസ്സതി, തുയ്ഹം അത്ഥായ പന പുരാണതണ്ഡുലാദീനി ആചിക്ഖതി, തം നിസ്സായ ഖോ പനേസാ നേവ ഖേത്തം ന വത്ഥും ന ഭത്തം ന വത്ഥം പച്ചാസീസതി, തിസ്സോ പന സമ്പത്തിയോ പത്ഥയമാനാ ദേതി, ത്വം ഏതിസ്സാ താ സമ്പത്തിയോ ദാതും സക്ഖിസ്സസി, ന സക്ഖിസ്സസീതി, അയം ഖോ പന പിണ്ഡപാതോ തയാ സരാഗേന സദോസേന സമോഹേന ന സക്കാ ഗണ്ഹിതു’’ന്തി പത്തം ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഠികം മുഞ്ചിത്വാ നിവത്തിത്വാ കസ്സകലേണമേവ ഗന്ത്വാ പത്തം ഹേട്ഠാമഞ്ചേ, ചീവരം ചീവരവംസേ ഠപേത്വാ ‘‘അരഹത്തം അപാപുണിത്വാ ന നിക്ഖമിസ്സാമീ’’തി വീരിയം അധിട്ഠഹിത്വാ നിസീദി. ദീഘരത്തം അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ നിവുത്ഥഭിക്ഖു വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ പുരേഭത്തമേവ അരഹത്തം പത്വാ വികസമാനമിവ പദുമം മഹാഖീണാസവോ സിതം കരോന്തോവ നിക്ഖമി. ലേണദ്വാരേ രുക്ഖമ്ഹി അധിവത്ഥാ ദേവതാ –

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

യസ്സ തേ ആസവാ ഖീണാ, ദക്ഖിണേയ്യോസി മാരിസാ’’തി. –

ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, പിണ്ഡായ പവിട്ഠാനം തുമ്ഹാദിസാനം അരഹന്താനം ഭിക്ഖം ദത്വാ മഹല്ലകിത്ഥിയോ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ഉട്ഠഹിത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ കാലം ഓലോകേന്തോ ‘‘പാതോയേവാ’’തി ഞത്വാ പത്തചീവരം ആദായ ഗാമം പാവിസി.

ദാരികാപി ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ ‘‘ഇദാനി മേ ഭാതാ ആഗമിസ്സതി, ഇദാനി ആഗമിസ്സതീ’’തി ദ്വാരം ഓലോകയമാനാ നിസീദി. സാ ഥേരേ ഘരദ്വാരം സമ്പത്തേ പത്തം ഗഹേത്വാ സപ്പിഫാണിതയോജിതസ്സ ഖീരപിണ്ഡപാതസ്സ പൂരേത്വാ ഹത്ഥേ ഠപേസി. ഥേരോ ‘‘സുഖം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സാപി തം ഓലോകയമാനാവ അട്ഠാസി. ഥേരസ്സ ഹി തദാ അതിവിയ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ അഹോസി, വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി, മുഖം ബന്ധനാ മുത്തതാലപക്കം വിയ അതിവിയ വിരോചിത്ഥ.

മഹാഉപാസികാ അരഞ്ഞതോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം, അമ്മ, ഭാതികോ തേ ആഗതോ’’തി പുച്ഛി. സാ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. ഉപാസികാ ‘‘അജ്ജ മേ പുത്തസ്സ പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘അഭിരമതി തേ, അമ്മ, ഭാതാ ബുദ്ധസാസനേ, ന ഉക്കണ്ഠതീ’’തി ആഹ.

‘‘മഹന്തം ഖോ പനേതം സത്ഥുദായജ്ജം, യദിദം സത്ത അരിയധനാനി നാമ, തം ന സക്കാ കുസീതേന ഗഹേതും. യഥാ ഹി വിപ്പടിപന്നം പുത്തം മാതാപിതരോ ‘അയം അമ്ഹാകം അപുത്തോ’തി പരിബാഹിരം കരോന്തി, സോ തേസം അച്ചയേന ദായജ്ജം ന ലഭതി, ഏവം കുസീതോപി ഇദം അരിയധനദായജ്ജം ന ലഭതി, ആരദ്ധവീരിയോവ ലഭതീ’’തി ദായജ്ജമഹത്തം പച്ചവേക്ഖതോപി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘മഹാ ഖോ പന തേ സത്ഥാ, സത്ഥുനോ ഹി തേ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേപി അഭിനിക്ഖമനേപി അഭിസമ്ബോധിയമ്പി ധമ്മചക്കപ്പവത്തന-യമകപാടിഹാരിയ-ദേവോരോഹന-ആയുസങ്ഖാരവോസ്സജ്ജനേസുപി പരിനിബ്ബാനകാലേപി ദസസഹസ്സിലോകധാതു അകമ്പിത്ഥ. യുത്തം നു ഖോ തേ ഏവരൂപസ്സ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജിത്വാ കുസീതേന ഭവിതു’’ന്തി ഏവം സത്ഥുമഹത്തം പച്ചവേക്ഖതോപി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘ജാതിയാപി ത്വം ഇദാനി ന ലാമകജാതികോ, അസമ്ഭിന്നായ മഹാസമ്മതപവേണിയാ ആഗതഉക്കാകരാജവംസേ ജാതോസി, സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ച മഹാമായാദേവിയാ ച നത്താ, രാഹുലഭദ്ദസ്സ കനിട്ഠോ, തയാ നാമ ഏവരൂപേന ജിനപുത്തേന ഹുത്വാ ന യുത്തം കുസീതേന വിഹരിതു’’ന്തി ഏവം ജാതിമഹത്തം പച്ചവേക്ഖതോപി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ ചേവ അസീതി മഹാസാവകാ ച വീരിയേനേവ ലോകുത്തരധമ്മം പടിവിജ്ഝിംസു. ത്വം പന ഏതേസം സബ്രഹ്മചാരീനം മഗ്ഗം പടിപജ്ജസി, ന പടിപജ്ജസീ’’തി ഏവം സബ്രഹ്മചാരിമഹത്തം പച്ചവേക്ഖതോപി ഉപ്പജ്ജതി.

കുച്ഛിം പൂരേത്വാ ഠിതഅജഗരസദിസേ വിസ്സട്ഠകായികചേതസികവീരിയേ കുസീതപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജേന്തസ്സാപി, ആരദ്ധവീരിയേ പഹിതത്തേ പുഗ്ഗലേ സേവന്തസ്സാപി ഠാനനിസജ്ജാദീസു വീരിയുപ്പാദനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ പനസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി.

ഏകാദസ ധമ്മാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – ബുദ്ധാനുസ്സതി ധമ്മോ, സങ്ഘോ, സീലം, ചാഗോ, ദേവതാനുസ്സതി, ഉപസമാനുസ്സതി, ലൂഖപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സിനിദ്ധപുഗ്ഗലസേവനതാ, പസാദനീയസുത്തന്തപച്ചവേക്ഖണതാ, തദധിമുത്തതാതി.

ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സാപി ഹി യാവ ഉപചാരാ സകലസരീരം ഫരമാനോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ധമ്മസങ്ഘഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സാപി, ദീഘരത്തം അഖണ്ഡം കത്വാ രക്ഖിതം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ഗിഹിനോ ദസസീലപഞ്ചസീലാനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ദുബ്ഭിക്ഖഭയാദീസു പണീതം ഭോജനം സബ്രഹ്മചാരീനം ദത്വാ ‘‘ഏവം നാമ അദമ്ഹാ’’തി ചാഗം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ഗിഹിനോപി ഏവരൂപേ കാലേ സീലവന്താനം ദിന്നദാനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, യേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാ ദേവത്തം പത്താ, തഥാരൂപാനം അത്തനി അത്ഥിതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭിതാ കിലേസാ സട്ഠിപി സത്തതിപി വസ്സാനി ന സമുദാചരന്തീതി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ചേതിയദസ്സനബോധിദസ്സനഥേരദസ്സനേസു അസക്കച്ചകിരിയായ സംസൂചിതലൂഖഭാവേ ബുദ്ധാദീസു പസാദസിനേഹാഭാവേന ഗദ്രഭപിട്ഠരജസദിസേ ലൂഖപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജേന്തസ്സാപി, ബുദ്ധാദീസു പസാദബഹുലേ മുദുചിത്തേ സിനിദ്ധപുഗ്ഗലേ സേവന്തസ്സാപി, രതനത്തയഗുണപരിദീപകേ പസാദനീയേ സുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു പീതിഉപ്പാദനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ പനസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി.

സത്ത ധമ്മാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – പണീതഭോജനസേവനതാ, ഉതുസുഖസേവനതാ, ഇരിയാപഥസുഖസേവനതാ, മജ്ഝത്തപയോഗതാ, സാരദ്ധകായപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, പസ്സദ്ധകായ-പുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി.

പണീതഞ്ഹി സിനിദ്ധം ഭോജനം ഭുഞ്ജന്തസ്സാപി, സീതുണ്ഹേസു ഉതൂസു ഠാനാദീസു ച ഇരിയാപഥേസു സപ്പായം ഉതുഞ്ച ഇരിയാപഥഞ്ച സേവന്തസ്സാപി പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി. യോ പന മഹാപുരിസജാതികോ സബ്ബഉതുഇരിയാപഥക്ഖമോവ ഹോതി, ന തം സന്ധായേതം വുത്തം. യസ്സ സഭാഗവിസഭാഗതാ അത്ഥി, തസ്സേവ വിസഭാഗേ ഉതുഇരിയാപഥേ വജ്ജേത്വാ സഭാഗേ സേവന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. മജ്ഝത്തപയോഗോ വുച്ചതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച കമ്മസ്സകതപച്ചവേക്ഖണാ. ഇമിനാ മജ്ഝത്തപയോഗേന ഉപ്പജ്ജതി. യോ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പരം വിഹേഠയമാനോവ വിചരതി, ഏവരൂപം സാരദ്ധകായപുഗ്ഗലം പരിവജ്ജേന്തസ്സാപി, സംയതപാദപാണിം പസ്സദ്ധകായം പുഗ്ഗലം സേവന്തസ്സാപി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു പസ്സദ്ധിഉപ്പാദനത്ഥായ നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ പനസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി.

ദസ ധമ്മാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – വത്ഥുവിസദകിരിയതാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ, നിമിത്തകുസലതാ, സമയേ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനതാ, സമയേ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനതാ, സമയേ സമ്പഹംസനതാ, സമയേ അജ്ഝുപേക്ഖനതാ, അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി. തത്ഥ വത്ഥുവിസദകിരിയതാ ച ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

നിമിത്തകുസലതാ നാമ കസിണനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹണകുസലതാ. സമയേ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനതാതി യസ്മിം സമയേ അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹി ലീനം ചിത്തം ഹോതി, തസ്മിം സമയേ ധമ്മവിചയവീരിയപീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപനേന തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനം. സമയേ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനതാതി യസ്മിം സമയേ അച്ചാരദ്ധവീരിയതാദീഹി ഉദ്ധതം ചിത്തം ഹോതി, തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപനേന തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനം. സമയേ സമ്പഹംസനതാതി യസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായ വാ ഉപസമസുഖാനം വിഗമേന വാ നിരസ്സാദം ഹോതി, തസ്മിം സമയേ അട്ഠസംവേഗവത്ഥുപച്ചവേക്ഖണേന സംവേജേതി. അട്ഠ സംവേഗവത്ഥൂനി നാമ ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി ചത്താരി, അപായദുക്ഖം പഞ്ചമം, അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖന്തി. രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേന ച പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി ‘‘സമയേ സമ്പഹംസനതാ’’തി.

സമയേ അജ്ഝുപേക്ഖനതാ നാമ യസ്മിം സമയേ സമ്മാപടിപത്തിം ആഗമ്മ അലീനം അനുദ്ധതം അനിരസ്സാദം ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം സമഥവീഥിപടിപന്നം ചിത്തം ഹോതി, തദാസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു ന ബ്യാപാരം ആപജ്ജതി സാരഥി വിയ സമപ്പവത്തേസു അസ്സേസു. അയം വുച്ചതി ‘‘സമയേ അജ്ഝുപേക്ഖനതാ’’തി. അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ നാമ ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ അപ്പത്താനം വിക്ഖിത്തചിത്താനം പുഗ്ഗലാനം ആരകാ പരിവജ്ജനം. സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനതാ നാമ ഉപചാരേന വാ അപ്പനായ വാ സമാഹിതചിത്താനം സേവനാ ഭജനാ പയിരുപാസനാ. തദധിമുത്തതാ നാമ ഠാനനിസജ്ജാദീസു സമാധിഉപ്പാദനത്ഥമേവ നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതാ. ഏവഞ്ഹി പടിപജ്ജതോ ഏസ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ പനസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി.

പഞ്ച ധമ്മാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – സത്തമജ്ഝത്തതാ, സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതാ, സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സത്തസങ്ഖാരമജ്ഝത്തപുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി. തത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി സത്തമജ്ഝത്തതം സമുട്ഠാപേതി – ‘‘ത്വം അത്തനോവ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോവ കമ്മേന ഗമിസ്സസി, ഏസോപി അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോവ കമ്മേന ഗമിസ്സതി, ത്വം കം കേലായസീ’’തി ഏവം കമ്മസ്സകതപച്ചവേക്ഖണേന ച – ‘‘പരമത്ഥതോ സത്തോയേവ നത്ഥി, സോ ത്വം കം കേലായസീ’’തി ഏവം നിസ്സത്തപച്ചവേക്ഖണേന ച. ദ്വീഹേവാകാരേഹി സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതം സമുട്ഠാപേതി – ‘‘ഇദം ചീവരം അനുപുബ്ബേന വണ്ണവികാരതഞ്ചേവ ജിണ്ണഭാവഞ്ച ഉപഗന്ത്വാ പാദപുഞ്ഛനചോളകം ഹുത്വാ യട്ഠികോടിയാ ഛഡ്ഡനീയം ഭവിസ്സതി, സചേ പനസ്സ സാമികോ ഭവേയ്യ, നായം ഏവം വിനസ്സിതും ദദേയ്യാ’’തി ഏവം അസ്സാമികഭാവപച്ചവേക്ഖണേന ച, ‘‘അനദ്ധനിയം ഇദം താവകാലിക’’ന്തി ഏവം താവകാലികഭാവപച്ചവേക്ഖണേന ച. യഥാ ച ചീവരേ, ഏവം പത്താദീസുപി യോജനാ കാതബ്ബാ.

സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാതി ഏത്ഥ യോ പുഗ്ഗലോ ഗിഹി വാ അത്തനോ പുത്തധീതാദികേ, പബ്ബജിതോ വാ അത്തനോ അന്തേവാസികസമാനുപജ്ഝായകാദികേ മമായതി, സഹത്ഥാവ നേസം കേസച്ഛേദന-സൂചികമ്മ-ചീവരധോവന-രജന-പത്തപചനാദീനി കരോതി, മുഹുത്തമ്പി അപസ്സന്തോ ‘‘അസുകോ സാമണേരോ കുഹിം, അസുകോ ദഹരോ കുഹി’’ന്തി ഭന്തമിഗോ വിയ ഇതോ ചിതോ ച ആലോകേതി, അഞ്ഞേന കേസച്ഛേദനാദീനം അത്ഥായ ‘‘മുഹുത്തം താവ അസുകം പേസേഥാ’’തി യാചിയമാനോപി ‘‘അമ്ഹേപി തം അത്തനോ കമ്മം ന കാരേമ, തുമ്ഹേ നം ഗഹേത്വാ കിലമേസ്സഥാ’’തി ന ദേതി, അയം സത്തകേലായനോ നാമ. യോ പന ചീവരപത്തഥാലകകത്തരയട്ഠിആദീനി മമായതി, അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേന പരാമസിതുമ്പി ന ദേതി, താവകാലികം യാചിതോപി ‘‘മയമ്പി ഇമം ധനായന്താ ന പരിഭുഞ്ജാമ, തുമ്ഹാകം കിം ദസ്സാമാ’’തി വദതി, അയം സങ്ഖാരകേലായനോ നാമ. യോ പന തേസു ദ്വീസുപി വത്ഥൂസു മജ്ഝത്തോ ഉദാസിനോ, അയം സത്തസങ്ഖാരമജ്ഝത്തോ നാമ. ഇതി അയം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഏവരൂപം സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലം ആരകാ പരിവജ്ജേന്തസ്സാപി, സത്തസങ്ഖാരമജ്ഝത്തപുഗ്ഗലം സേവന്തസ്സാപി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു തദുപ്പാദനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ പനസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭാവനാപാരിപൂരീ ഹോതി.

അസുഭനിമിത്തന്തി ഉദ്ധുമാതകാദിഭേദാ ദസ അസുഭാരമ്മണാ ധമ്മാ. യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോതി ഏത്ഥ പന യോനിസോമനസികാരോ നാമ ഉപായമനസികാരോ, പഥമനസികാരോ, ഉപ്പാദകമനസികാരോ. അപിച ഛ ധമ്മാ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – അസുഭനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ, അസുഭഭാവനാനുയോഗോ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി.

ദസവിധഞ്ഹി അസുഭനിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാപി കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി, ഭാവേന്തസ്സാപി, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരസ്സാപി, ചതുന്നം പഞ്ചന്നം ആലോപാനം ഓകാസേ സതി ഉദകം പിവിത്വാ യാപനസീലതായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോപി. തേനേതം വുത്തം –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩);

അസുഭകമ്മികതിസ്സത്ഥേരസദിസേ അസുഭഭാവനാരതേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു ദസഅസുഭനിമിത്തായ-സപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഇമേഹി പന ഛഹി ധമ്മേഹി പഹീനസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി.

മേത്താ ചേതോവിമുത്തീതി ഏത്ഥ മേത്താതി വുത്തേ അപ്പനാപി ഉപചാരോപി വട്ടതി, ചേതോവിമുത്തീതി അപ്പനായേവ. യോനിസോമനസികാരോ വുത്തലക്ഖണോവ. അപിച ഛ ധമ്മാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – മേത്താനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ, മേത്താഭാവനാനുയോഗോ, കമ്മസ്സകതാപച്ചവേക്ഖണതാ, പടിസങ്ഖാനബഹുലതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി.

ഓദിസ്സകഅനോദിസ്സകദിസാഫരണാനഞ്ഹി അഞ്ഞതരവസേന മേത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ബ്യാപാദോ പഹീയതി, തഥാ ഓധിസോഅനോധിസോദിസാഫരണവസേന മേത്തം ഭാവേന്തസ്സാപി. ‘‘ത്വം ഏതസ്സ കുദ്ധോ കിം കരിസ്സസി? കിമസ്സ സീലാദീനി നാസേതും സക്ഖിസ്സസി? നനു ത്വം അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോ കമ്മേനേവ ഗമിസ്സസി? പരസ്സ കുജ്ഝനം നാമ വീതച്ചികങ്ഗാരതത്തഅയസലാകഗൂഥാദീനി ഗഹേത്വാ പരം പഹരിതുകാമതാസദിസം ഹോതി. ഏസോപി തവ കുദ്ധോ കിം കരിസ്സതി? കിം തേ സീലാദീനി വിനാസേതും സക്ഖിസ്സതി? ഏസ അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോ കമ്മേനേവ ഗമിസ്സതി? അപ്പടിച്ഛിതപഹേണകം വിയ പടിവാതം ഖിത്തരജോമുട്ഠി വിയ ച ഏതസ്സേവേസ കോധോ മത്ഥകേ പതിസ്സതീ’’തി ഏവം അത്തനോ ച പരസ്സ ച കമ്മസ്സകതം പച്ചവേക്ഖതോപി, ഉഭയകമ്മസ്സകതം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പടിസങ്ഖാനേ ഠിതസ്സാപി, അസ്സഗുത്തത്ഥേരസദിസേ മേത്താഭാവനാരതേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി ബ്യാപാദോ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു മേത്താനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഇമേഹി പന ഛഹി ധമ്മേഹി പഹീനസ്സ ബ്യാപാദസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി.

അത്ഥി ഭിക്ഖവേ അരതീതിആദി വുത്തത്ഥമേവ. അപി ച ഛ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ, ഇരിയാപഥസമ്പരിവത്തനതാ, ആലോകസഞ്ഞാമനസികാരോ, അബ്ഭോകാസവാസോ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി.

ആഹരഹത്ഥകം, ഭുത്തവമിതകം, തത്രവട്ടകം, അലംസാടകം, കാകമാസകഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ ഹി സമണധമ്മം കരോതോ ഥിനമിദ്ധം മഹാഹത്ഥീ വിയ ഓത്ഥരന്തം ആഗച്ഛതി, ചതുപഞ്ചആലോപഓകാസം പന ഠപേത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ യാപനസീലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തം ന ഹോതീതി ഏവം അതിഭോജനേ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തസ്സപി ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി. യസ്മിം ഇരിയാപഥേ ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമതി, തതോ അഞ്ഞം പരിവത്തേന്തസ്സാപി, രത്തിം ചന്ദാലോകദീപാലോകഉക്കാലോകേ ദിവാ സൂരിയാലോകം മനസികരോന്തസ്സാപി, അബ്ഭോകാസേ വസന്തസ്സാപി, മഹാകസ്സപത്ഥേരസദിസേ പഹീനഥിനമിദ്ധേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു ധുതങ്ഗനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഇമേഹി പന ഛഹി ധമ്മേഹി പഹീനസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി.

അത്ഥി ഭിക്ഖവേ ചേതസോ വൂപസമോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. അപിച ഛ ധമ്മാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – ബഹുസ്സുതതാ, പരിപുച്ഛകതാ, വിനയേ പകതഞ്ഞുതാ, വുദ്ധസേവിതതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി.

ബാഹുസച്ചേനപി ഹി ഏകം വാ ദ്വേ വാ തയോ വാ ചത്താരോ വാ പഞ്ച വാ നികായേ പാളിവസേന ച അത്ഥവസേന ച ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി, കപ്പിയാകപ്പിയപരിപുച്ഛാബഹുലസ്സാപി, വിനയപഞ്ഞത്തിയം ചിണ്ണവസീഭാവതായ പകതഞ്ഞുനോപി, വുദ്ധേ മഹല്ലകത്ഥേരേ ഉപസങ്കമന്തസ്സാപി, ഉപാലിത്ഥേരസദിസേ വിനയധരേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു കപ്പിയാകപ്പിയനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഇമേഹി പന ഛഹി ധമ്മേഹി പഹീനേ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചേ ഉദ്ധച്ചസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന, കുക്കുച്ചസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതീതി.

കുസലാകുസലാ ധമ്മാതിആദീനിപി വുത്തത്ഥാനേവ. അപിച ഛ ധമ്മാ വിചികിച്ഛായ പഹാനായ സംവത്തന്തി – ബഹുസ്സുതതാ, പരിപുച്ഛകതാ, വിനയേ പകതഞ്ഞുതാ, അധിമോക്ഖബഹുലതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി.

ബാഹുസച്ചേനപി ഹി ഏകം വാ…പേ… പഞ്ച വാ നികായേ പാളിവസേന ച അത്ഥവസേന ച ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാപി വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, തീണി രതനാനി ആരബ്ഭ പരിപുച്ഛാബഹുലസ്സാപി, വിനയേ ചിണ്ണവസീഭാവസ്സാപി, തീസു രതനേസു ഓകപ്പനിയസദ്ധാസങ്ഖാതഅധിമോക്ഖബഹുലസ്സാപി, സദ്ധാധിമുത്തേ വക്കലിത്ഥേരസദിസേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു തിണ്ണം രതനാനം ഗുണനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛ ധമ്മാ വിചികിച്ഛായ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഇമേഹി പന ഛഹി ധമ്മേഹി പഹീനായ വിചികിച്ഛായ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം സുത്തേ ദേസനം തീഹി ഭവേഹി നിവത്തേത്വാ അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹി. ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

൨. പരിയായസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൩. ദുതിയേ സമ്ബഹുലാതി വിനയപരിയായേന തയോ ജനാ സമ്ബഹുലാതി വുച്ചന്തി, തതോ പരം സങ്ഘോ. സുത്തന്തപരിയായേന തയോ തയോ ഏവ, തതോ ഉദ്ധം സമ്ബഹുലാ. ഇധ സുത്തന്തപരിയായേന സമ്ബഹുലാതി വേദിതബ്ബാ. പിണ്ഡായ പവിസിംസൂതി പിണ്ഡായ പവിട്ഠാ. തേ പന ന താവ പവിട്ഠാ, ‘‘പവിസിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖന്തത്താ പന പവിസിംസൂതി വുത്താ. യഥാ കിം? യഥാ ‘‘ഗാമം ഗമിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖന്തപുരിസോ തം ഗാമം അപത്തോപി ‘‘കഹം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗാമം ഗതോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം. പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോതി ജേതവനസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ അത്ഥി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. സമണോ ആവുസോതി ആവുസോ തുമ്ഹാകം സത്ഥാ സമണോ ഗോതമോ.

മയമ്പി ഖോ ആവുസോ സാവകാനം ഏവം ധമ്മം ദേസേമാതി തിത്ഥിയാനം സമയേ ‘‘പഞ്ച നീവരണാ പഹാതബ്ബാ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി ഏതം നത്ഥി. തേ പന ആരാമം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠത്വാ അഞ്ഞം ഓലോകേന്തോ വിയ അഞ്ഞവിഹിതകാ വിയ ഹുത്വാ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുണന്തി. തതോ ‘‘സമണോ ഗോതമോ ‘ഇദം പജഹഥ ഇദം ഭാവേഥാ’തി വദതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ അത്തനോ ആരാമം ഗന്ത്വാ ആരാമമജ്ഝേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ഉപട്ഠായകഉപട്ഠായികാഹി പരിവുതാ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ കായം ഉന്നാമേത്വാ അത്തനോ സയമ്ഭൂഞാണേന പടിവിദ്ധാകാരം ദസ്സേന്താ – ‘‘പഞ്ച നീവരണാ നാമ പഹാതബ്ബാ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ നാമ ഭാവേതബ്ബാ’’തി കഥേന്തി.

ഇധ നോ ആവുസോതി ഏത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം പഞ്ഞാപനേ. കോ വിസേസോതി കിം അധികം? കോ അധിപ്പയാസോതി കോ അധികപ്പയോഗോ? കിം നാനാകരണന്തി കിം നാനത്തം? ധമ്മദേസനായ വാ ധമ്മദേസനന്തി യദിദം സമണസ്സ വാ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനായ സദ്ധിം അമ്ഹാകം ധമ്മദേസനം, അമ്ഹാകം വാ ധമ്മദേസനായ സദ്ധിം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനം ആരബ്ഭ നാനാകരണം വുച്ചേയ്യ, തം കിന്നാമാതി വദന്തി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ.

നേവ അഭിനന്ദിംസൂതി ‘‘ഏവമേവ’’ന്തി ന സമ്പടിച്ഛിംസു. നപ്പടിക്കോസിംസൂതി ‘‘നയിദം ഏവ’’ന്തി ന പടിസേധിംസു. കിം പന തേ പഹോന്താ ഏവം അകംസു, ഉദാഹു അപ്പഹോന്താതി? പഹോന്താ. ന ഹി തേ ഏത്തകം കഥം കഥേതും ന സക്കോന്തി ‘‘ആവുസോ തുമ്ഹാകം സമയേ പഞ്ച നീവരണാ പഹാതബ്ബാ നാമ നത്ഥി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവേതബ്ബാ നാമ നത്ഥീ’’തി. ഏവം പന തേസം അഹോസി – ‘‘അത്ഥി നോ ഏതം കഥാപാഭതം, മയം ഏതം സത്ഥു ആരോചേസ്സാമ, അഥ നോ സത്ഥാ മധുരധമ്മദേസനം ദേസേസ്സതീ’’തി.