൯. ഛന്നവഗ്ഗോ

൧. പലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. ഛന്നവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പലോകധമ്മന്തി ഭിജ്ജനകസഭാവം. ഏവമേത്ഥ അനിച്ചലക്ഖണമേവ കഥിതം.

൨. സുഞ്ഞതലോകസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. ദുതിയേ അത്തനിയേനാതി അത്തനോ സന്തകേന പരിക്ഖാരേന. ഏവമേത്ഥ അനത്തലക്ഖണമേവ കഥിതം.

൩. സംഖിത്തധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. തതിയം ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ആനന്ദോവാദേ (സം. നി. ൩.൮൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪. ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. ചതുത്ഥേ ഛന്നോതി ഏവംനാമകോ ഥേരോ, ന അഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തഥേരോ. പടിസല്ലാനാതി ഫലസമാപത്തിതോ. ഗിലാനപുച്ഛകാതി ഗിലാനുപട്ഠാകാ. ഗിലാനുപട്ഠാനം നാമ ബുദ്ധപസത്ഥം ബുദ്ധവണ്ണിതം, തസ്മാ ഏവമാഹ. സീസവേഠം ദദേയ്യാതി സീസേ വേഠനം സീസവേഠം, തഞ്ച ദദേയ്യ. സത്ഥന്തി ജീവിതഹാരകസത്ഥം. നാവകങ്ഖാമീതി ന ഇച്ഛാമി. പരിചിണ്ണോതി പരിചരിതോ. മനാപേനാതി മനവഡ്ഢനകേന കായകമ്മാദിനാ. ഏത്ഥ ച സത്ത സേഖാ പരിചരന്തി നാമ, അരഹാ പരിചാരീ നാമ, ഭഗവാ പരിചിണ്ണോ നാമ.

ഏതഞ്ഹി, ആവുസോ, സാവകസ്സ പതിരൂപന്തി, ആവുസോ, സാവകസ്സ നാമ ഏതം അനുച്ഛവികം. അനുപവജ്ജന്തി അപ്പവത്തികം അപ്പടിസന്ധികം. പുച്ഛാവുസോ സാരിപുത്ത, സുത്വാ വേദിസ്സാമാതി അയം സാവകപവാരണാ നാമ. ഏതം മമാതിആദീനി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന വുത്താനി. നിരോധം ദിസ്വാതി ഖയവയം ഞത്വാ. നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താതി സമനുപസ്സാമീതി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി സമനുപസ്സാമി. ഏത്തകേസു ഠാനേസു ഛന്നത്ഥേരോ സാരിപുത്തത്ഥേരേന പുച്ഛിതം പഞ്ഹം അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേസി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ പന തസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാപി തം ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി വാ ‘‘ഖീണാസവോ’’തി വാ അവത്വാ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി. ചുന്ദത്ഥേരോ പനസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവം സഞ്ഞാപേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ ഓവാദം അദാസി.

തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ മാരണന്തികം വേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ സത്ഥം ആഹരാമീതി വദതി, തസ്മാ പുഥുജ്ജനോ ആയസ്മാ, തേന ഇദമ്പി മനസികരോഹീതി ദീപേതി. യസ്മാ വാ ഛന്നം ആയതനാനം നിരോധം ദിസ്വാ ചക്ഖാദീനി തിണ്ണം ഗാഹാനം വസേന ന സമനുപസ്സാമീതി വദസി. തസ്മാ ഇദമ്പി തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം ആയസ്മതാ മനസികാതബ്ബന്തിപി പുഥുജ്ജനഭാവമേവ ദീപേന്തോ വദതി. നിച്ചകപ്പന്തി നിച്ചകാലം. നിസ്സിതസ്സാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി നിസ്സിതസ്സ. ചലിതന്തി വിപ്ഫന്ദിതം ഹോതി. യഥയിദം ആയസ്മതോ ഉപ്പന്നം വേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തസ്സ ‘‘അഹം വേദയാമി, മമ വേദനാ’’തി അപ്പഹീനഗ്ഗാഹസ്സ ഇദാനി വിപ്ഫന്ദിതം ഹോതി, ഇമിനാപി നം ‘‘പുഥുജ്ജനോവ ത്വ’’ന്തി വദതി.

പസ്സദ്ധീതി കായചിത്തപസ്സദ്ധി, കിലേസപസ്സദ്ധി നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. നതിയാതി തണ്ഹാനതിയാ. അസതീതി ഭവത്ഥായ ആലയനികന്തിപരിയുട്ഠാനേ അസതി. ആഗതിഗതി ന ഹോതീതി പടിസന്ധിവസേന ആഗതി നാമ, ചുതിവസേന ഗമനം നാമ ന ഹോതി. ചുതൂപപാതോതി ചവനവസേന ചുതി, ഉപപജ്ജനവസേന ഉപപാതോ. നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേനാതി ന ഇധലോകേ ന പരലോകേ ന ഉഭയത്ഥ ഹോതി. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖകിലേസദുക്ഖസ്സ അയമേവ അന്തോ അയം പരിച്ഛേദോ പരിവടുമഭാവോ ഹോതി. അയമേവ ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ. യേ പന ‘‘ഉഭയമന്തരേനാ’’തി വചനം ഗഹേത്വാ അന്തരാഭവം ഇച്ഛന്തി, തേസം വചനം നിരത്ഥകം. അന്തരാഭവസ്സ ഹി ഭാവോ അഭിധമ്മേ പടിക്ഖിത്തോയേവ. ‘‘അന്തരേനാ’’തി വചനം പന വികപ്പന്തരദീപനം. തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – നേവ ഇധ ന ഹുരം, അപരോ വികപ്പോ ന ഉഭയന്തി.

സത്ഥം ആഹരേസീതി ജീവിതഹാരകസത്ഥം ആഹരി, ആഹരിത്വാ കണ്ഠനാളം ഛിന്ദി. അഥസ്സ തസ്മിം ഖണേ മരണഭയം ഓക്കമി, ഗതിനിമിത്തം ഉപട്ഠാസി. സോ അത്തനോ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാ, സംവിഗ്ഗചിത്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ, സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അരഹത്തം പത്വാ, സമസീസീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബുതോ. സമ്മുഖായേവ അനുപവജ്ജതാ ബ്യാകതാതി കിഞ്ചാപി ഇദം ഥേരസ്സ പുഥുജ്ജനകാലേ ബ്യാകരണം ഹോതി; ഏതേന പന ബ്യാകരണേന അനന്തരായമസ്സ പരിനിബ്ബാനം അഹോസി. തസ്മാ ഭഗവാ തദേവ ബ്യാകരണം ഗഹേത്വാ കഥേസി.

ഉപവജ്ജകുലാനീതി ഉപസങ്കമിതബ്ബകുലാനി. ഇമിനാ ഥേരോ, ‘‘ഭന്തേ, ഏവം ഉപട്ഠാകേസു ച ഉപട്ഠായികാസു ച വിജ്ജമാനാസു സോ ഭിക്ഖു തുമ്ഹാകം സാസനേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിയം കുലസംസഗ്ഗദോസം ദസ്സേന്തോ പുച്ഛതി. അഥസ്സ ഭഗവാ കുലേസു സംസഗ്ഗാഭാവം ദീപേന്തോ ഹോന്തി ഹേതേ സാരിപുത്താതിആദിമാഹ. ഇമസ്മിം കിര ഠാനേ ഥേരസ്സ കുലേസു അസംസട്ഠഭാവോ പാകടോ അഹോസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൫-൬. പുണ്ണസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൮-൮൯. പഞ്ചമേ തഞ്ചേതി തം ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപഞ്ച. നന്ദിസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോതി തണ്ഹായ സമോധാനേന പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖസ്സ സമോധാനം ഹോതി. ഇതി ഛസു ദ്വാരേസു ‘‘നന്ദിസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ’’തി ഇമിനാ ദ്വിന്നം സച്ചാനം വസേന വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേസി. ദുതിയനയേ നിരോധോ മഗ്ഗോതി ദ്വിന്നം സച്ചാനം വസേന വിവട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേസി. ഇമിനാ ത്വം പുണ്ണാതി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. ഏവം താവ വട്ടവിവട്ടവസേന ദേസനം അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി പുണ്ണത്ഥേരം സത്തസു ഠാനേസു സീഹനാദം നദാപേതും ഇമിനാ ത്വന്തിആദിമാഹ.

ചണ്ഡാതി ദുട്ഠാ കിബ്ബിസാ. ഫരുസാതി കക്ഖളാ അക്കോസിസ്സന്തീതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസിസ്സന്തി. പരിഭാസിസ്സന്തീതി ‘‘കിം സമണോ നാമ ത്വം, ഇദഞ്ചിദഞ്ച തേ കരിസ്സാമാ’’തി തജ്ജേസ്സന്തി. ഏവമേത്ഥാതി ഏവം മയ്ഹം ഏത്ഥ ഭവിസ്സതി. ദണ്ഡേനാതി ചതുഹത്ഥദണ്ഡേന വാ ഖദിരദണ്ഡേന വാ ഘടികമുഗ്ഗരേന വാ. സത്ഥേനാതി ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേന. സത്ഥഹാരകം പരിയേസന്തീതി ജീവിതഹാരകസത്ഥം പരിയേസന്തി. ഇദം ഥേരോ തതിയപാരാജികവത്ഥുസ്മിം അസുഭകഥം സുത്വാ അത്തഭാവേന ജിഗുച്ഛന്താനം ഭിക്ഖൂനം സത്ഥഹാരകപരിയേസനം സന്ധായാഹ. ദമൂപസമേനാതി ഏത്ഥ ദമോതി ഇന്ദ്രിയസംവരാദീനം ഏതം നാമം.

‘‘സച്ചേന ദന്തോ ദമസാ ഉപേതോ,

വേദന്തഗൂ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൯൫; സു. നി. ൪൬൭) –

ഏത്ഥ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരോ ദമോതി വുത്തോ. ‘‘യദി സച്ചാ ദമാ ചാഗാ, ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോധ വിജ്ജതീ’’തി (സു. നി. ൧൯൧; സം. നി. ൧.൨൪൬) ഏത്ഥ പഞ്ഞാ ദമോതി വുത്താ. ‘‘ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൫; മ. നി. ൨.൨൨൬) ഏത്ഥ ഉപോസഥകമ്മം ദമോതി വുത്തം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഖന്തി ദമോതി വേദിതബ്ബോ. ഉപസമോതി തസ്സേവ വേവചനം.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോതി കോ പനേസ പുണ്ണോ, കസ്മാ ച പനേത്ഥ ഗന്തുകാമോ അഹോസീതി? സുനാപരന്തവാസികോ ഏവ ഏസ, സാവത്ഥിയം പന അസപ്പായവിഹാരം സല്ലക്ഖേത്വാ തത്ഥ ഗന്തുകാമോ അഹോസി.

തത്രായം അനുപ്പുബ്ബികഥാ – സുനാപരന്തരട്ഠേ കിര ഏകസ്മിം വാണിജഗാമേ ഏതേ ദ്വേ ഭാതരോ. തേസു കദാചി ജേട്ഠോ പഞ്ച സകടസതാനി ഗഹേത്വാ ജനപദം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം ആഹരതി, കദാചി കനിട്ഠോ. ഇമസ്മിം പന സമയേ കനിട്ഠം ഘരേ ഠപേത്വാ, ജേട്ഠഭാതികോ പഞ്ച സകടസതാനി ഗഹേത്വാ, ജനപദചാരികം ചരന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ, ജേതവനസ്സ നാതിദൂരേ സകടസത്ഥം നിവേസേത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ പരിജനപരിവുതോ ഫാസുകട്ഠാനേ നിസീദി.

തേന ച സമയേന സാവത്ഥിവാസിനോ ഭുത്തപാതരാസാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ ഗന്ധപുപ്ഫാദിഹത്ഥാ യേന ബുദ്ധോ, യേന ധമ്മോ, യേന സങ്ഘോ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ ഹുത്വാ, ദക്ഖിണദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനം ഗച്ഛന്തി. സോ തേ ദിസ്വാ ‘‘കഹം ഇമേ ഗച്ഛന്തീ’’തി ഏകം മനുസ്സം പുച്ഛി. കിം ത്വം, അയ്യോ, ന ജാനാസി? ലോകേ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘരതനാനി നാമ ഉപ്പന്നാനി, ഇച്ചേസോ മഹാജനോ സത്ഥു സന്തികം ധമ്മകഥം സോതും ഗച്ഛതീതി. തസ്സ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനം ഛവിചമ്മാദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസി. സോ അത്തനോ പരിജനപരിവുതോ തായ പരിസായ സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ, സത്ഥു മധുരസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ, ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. അഥ തഥാഗതേന കാലം വിദിത്വാ പരിസായ ഉയ്യോജിതായ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, വന്ദിത്വാ, സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ, ദുതിയദിവസേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ, ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ, ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ, ഭുത്തപാതരാസോ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഭണ്ഡാഗാരികം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ഏത്തകം ധനം വിസ്സജ്ജിതം, ഏത്തകം ധനം ന വിസ്സജ്ജിത’’ന്തി സബ്ബം ആചിക്ഖിത്വാ, ‘‘ഇമം സാപതേയ്യം മയ്ഹം കനിട്ഠസ്സ ദേഹീ’’തി സബ്ബം നിയ്യാതേത്വാ, സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ, കമ്മട്ഠാനപരായണോ അഹോസി.

അഥസ്സ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ന ഉപട്ഠാതി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ജനപദോ മയ്ഹം അസപ്പായോ, യംനൂനാഹം സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സകരട്ഠമേവ ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, സായന്ഹേ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠഹിത്വാ, ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ, സത്ത സീഹനാദേ നദിത്വാ, പക്കാമി. തേന വുത്തം, ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ…പേ… വിഹരതീ’’തി.

കത്ഥ പനായം വിഹാസീതി? ചതൂസു ഠാനേസു വിഹാസി. സുനാപരന്തരട്ഠം താവ പവിസിത്വാ ച അബ്ബുഹത്ഥപബ്ബതം നാമ പത്വാ വാണിജഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ നം കനിട്ഠഭാതാ സഞ്ജാനിത്വാ ഭിക്ഖം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ ഇധേവ വസഥാ’’തി പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ തത്ഥേവ വസാപേസി.

തതോ സമുദ്ദഗിരിവിഹാരം നാമ അഗമാസി. തത്ഥ അയകന്തപാസാണേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കതചങ്കമോ അത്ഥി, കോചി തം ചങ്കമിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തത്ഥ സമുദ്ദവീചിയോ ആഗന്ത്വാ അയകന്തപാസാണേസു പഹരിത്വാ മഹാസദ്ദം കരോന്തി. ഥേരോ ‘‘കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്താനം ഫാസുവിഹാരോ ഹോതൂ’’തി സമുദ്ദം നിസ്സദ്ദം കത്വാ അധിട്ഠാസി.

തതോ മാതുലഗിരിം നാമ അഗമാസി. തത്ഥപി സകുണസങ്ഘോ ഉസ്സന്നോ രത്തിഞ്ച ദിവാ ച സദ്ദോ ഏകാബദ്ധോവ അഹോസി. ഥേരോ ‘‘ഇദം ഠാനം ന ഫാസുക’’ന്തി തതോ മകുലകാരാമവിഹാരം നാമ ഗതോ. സോ വാണിജഗാമസ്സ നാതിദൂരോ നച്ചാസന്നോ ഗമനാഗമനസമ്പന്നോ വിവിത്തോ അപ്പസദ്ദോ. ഥേരോ ‘‘ഇമം ഠാനം ഫാസുക’’ന്തി തത്ഥ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനചങ്കമനാദീനി കാരേത്വാ വസ്സം ഉപഗച്ഛി. ഏവം ചതൂസു ഠാനേസു വിഹാസി.

അഥേകദിവസം തസ്മിംയേവ അന്തോവസ്സേ പഞ്ച വാണിജസതാനി ‘‘പരസമുദ്ദം ഗച്ഛാമാ’’തി നാവായ ഭണ്ഡം പക്ഖിപിംസു. നാവാരോഹനദിവസേ ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതാ ഥേരം ഭോജേത്വാ, ഥേരസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദാനി ഗഹേത്വാ, വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സമുദ്ദോ നാമ അസദ്ധേയ്യോ അനേകന്തരായോ, അമ്ഹേ ആവജ്ജേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ നാവം ആരുഹി. നാവാ ഉത്തമജവേന ഗച്ഛമാനാ അഞ്ഞതരം ദീപകം പാപുണി. മനുസ്സാ ‘‘പാതരാസം കരിസ്സാമാ’’തി ദീപകേ ഉത്തിണ്ണാ. തസ്മിം പന ദീപകേ അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, ചന്ദനവനമേവ അഹോസി.

അഥേകോ വാസിയാ രുക്ഖം ആകോടേത്വാ ലോഹിതചന്ദനഭാവം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘ഭോ, മയം ലാഭത്ഥായ പരസമുദ്ദം ഗച്ഛാമ, ഇതോ ച ഉത്തരി ലാഭോ നാമ നത്ഥി, ചതുരങ്ഗുലമത്താ ഘടികാ സതസഹസ്സം അഗ്ഘതി. ഹാരേതബ്ബയുത്തകം ഭണ്ഡം ഹാരേത്വാ ചന്ദനസ്സ പൂരേസ്സാമാ’’തി തേ തഥാ കരിംസു. ചന്ദനവനേ അധിവത്ഥാ അമനുസ്സാ കുജ്ഝിത്വാ, ‘‘ഇമേഹി അമ്ഹാകം ചന്ദനവനം നാസിതം ഘാതേസ്സാമ നേ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഇധേവ ഘാതിതേസു സബ്ബം ഏകകുണപം ഭവിസ്സതി, സമുദ്ദമജ്ഝേ നേസം നാവം ഓസീദേസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. അഥ നേസം നാവം ആരുയ്ഹ മുഹുത്തം ഗതകാലേയേവ ഉപ്പാതികം ഉട്ഠപേത്വാ സയമ്പി തേ അമനുസ്സാ ഭയാനകാനി രൂപാനി ദസ്സയിംസു. ഭീതാ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ ദേവതാനം നമസ്സന്തി. ഥേരസ്സ കനിട്ഠോ ചൂളപുണ്ണകുടുമ്ബികോ ‘‘മയ്ഹം ഭാതാ അവസ്സയോ ഹോതൂ’’തി ഥേരസ്സ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി.

ഥേരോപി കിര തസ്മിംയേവ ഖണേ ആവജ്ജേത്വാ, തേസം ബ്യസനുപ്പത്തിം ഞത്വാ, വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ, അഭിമുഖോ അട്ഠാസി. അമനുസ്സാ ഥേരം ദിസ്വാവ ‘‘അയ്യോ പുണ്ണത്ഥേരോ ഏതീ’’തി അപക്കമിംസു, ഉപ്പാതികം സന്നിസീദി. ഥേരോ ‘‘മാ ഭായഥാ’’തി തേ അസ്സാസേത്വാ ‘‘കഹം ഗന്തുകാമത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ഭന്തേ, അമ്ഹാകം സകട്ഠാനമേവ ഗച്ഛാമാതി. ഥേരോ നാവങ്ഗണേ അക്കമിത്വാ ‘‘ഏതേസം ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗച്ഛതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. വാണിജാ സകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, തം പവത്തിം പുത്തദാരസ്സ ആരോചേത്വാ, ‘‘ഏഥ ഥേരം സരണം ഗച്ഛാമാ’’തി പഞ്ചസതാപി അത്തനോ പഞ്ചഹി മാതുഗാമസതേഹി സദ്ധിം തീസു സരണേസു പതിട്ഠായ ഉപാസകത്തം പടിവേദേസും. തതോ നാവായ ഭണ്ഡം ഓതാരേത്വാ ഥേരസ്സ ഏകം കോട്ഠാസം കത്വാ, ‘‘അയം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം കോട്ഠാസോ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ മയ്ഹം വിസും കോട്ഠാസകിച്ചം നത്ഥി. സത്ഥാ പന തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠപുബ്ബോതി. ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, ഭന്തേതി. തേന ഹി ഇമിനാ സത്ഥു മണ്ഡലമാളം കരോഥ. ഏവം സത്ഥാരം പസ്സിസ്സഥാതി. തേ സാധു, ഭന്തേതി. തേന ച കോട്ഠാസേന അത്തനോ ച കോട്ഠാസേഹി മണ്ഡലമാളം കാതും ആരഭിംസു.

സത്ഥാപി കിര തം ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ പരിഭോഗം അകാസി. ആരക്ഖമനുസ്സാ രത്തിം ഓഭാസം ദിസ്വാ, ‘‘മഹേസക്ഖാ ദേവതാ അത്ഥീ’’തി സഞ്ഞം കരിംസു. ഉപാസകാ മണ്ഡലമാളഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സേനാസനാനി നിട്ഠാപേത്വാ ദാനസമ്ഭാരം സജ്ജേത്വാ, ‘‘കതം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി അത്തനോ കിച്ചം, സത്ഥാരം പക്കോസഥാ’’തി ഥേരസ്സ ആരോചേസും. ഥേരോ സായന്ഹസമയേ ഇദ്ധിയാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, വാണിജഗാമവാസിനോ തുമ്ഹേ ദട്ഠുകാമാ, തേസം അനുകമ്പം കരോഥാ’’തി ഭഗവന്തം യാചി. ഭഗവാ അധിവാസേസി. ഥേരോ സകട്ഠാനമേവ പച്ചാഗതോ.

ഭഗവാപി ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി, ‘‘ആനന്ദ, സ്വേ സുനാപരന്തേ വാണിജഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമ, ത്വം ഏകൂനപഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം സലാകം ദേഹീ’’തി. ഥേരോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ, ‘‘ആകാസചാരീ ഭിക്ഖൂ സലാകം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആഹ. തംദിവസം കുണ്ഡധാനത്ഥേരോ പഠമം സലാകം അഗ്ഗഹേസി. വാണിജഗാമവാസിനോപി ‘‘സ്വേ കിര സത്ഥാ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഗാമമജ്ഝേ മണ്ഡപം കത്വാ ദാനഗ്ഗം സജ്ജയിംസു. ഭഗവാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ, ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ, ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ, നിസീദി. സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹം അഹോസി. സോ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ആവജ്ജേത്വാ സത്ഥു സുനാപരന്തഗമനം ദിസ്വാ, വിസ്സകമ്മം ആമന്തേസി, ‘‘താത, അജ്ജ ഭഗവാ തിംസമത്താനി യോജനസതാനി പിണ്ഡചാരം ഗമിസ്സതി. പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി മാപേത്വാ ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകമത്ഥകേ ഗമനസജ്ജാനി കത്വാ ഠപേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. ഭഗവതോ കൂടാഗാരം ചതുമുഖം അഹോസി, ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം ദ്വിമുഖാനി, സേസാനി ഏകമുഖാനി, സത്ഥാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ പടിപാടിയാ ഠപിതകൂടാഗാരേസു ധുരകൂടാഗാരം പാവിസി. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ആദിം കത്വാ ഏകൂനപഞ്ചഭിക്ഖുസതാനിപി കൂടാഗാരഗതാനി അഹേസും. ഏകം തുച്ഛം കൂടാഗാരം അഹോസി, പഞ്ചപി കൂടാഗാരസതാനി ആകാസേ ഉപ്പത്തിംസു.

സത്ഥാ സച്ചബന്ധപബ്ബതം നാമ പത്വാ കൂടാഗാരം ആകാസേ ഠപേസി. തസ്മിം പബ്ബതേ സച്ചബന്ധോ നാമ മിച്ഛാദിട്ഠികതാപസോ മഹാജനം മിച്ഛാദിട്ഠിം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ വസതി, അബ്ഭന്തരേ ചസ്സ അന്തോചാടിയം പദീപോ വിയ അരഹത്തഫലസ്സ ഉപനിസ്സയോ ജലതി. തം ദിസ്വാ ‘‘ധമ്മമസ്സ കഥേസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. താപസോ ദേസനാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പാപുണി. മഗ്ഗേനേവസ്സ അഭിഞ്ഞാ ആഗതാ. സോ ഏഹിഭിക്ഖു ഹുത്വാ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരോ തുച്ഛകൂടാഗാരം പാവിസി.

ഭഗവാ കൂടാഗാരഗതേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വാണിജഗാമം ഗന്ത്വാ, കൂടാഗാരാനി അദിസ്സമാനകാനി കത്വാ, വാണിജഗാമം പാവിസി. വാണിജാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സത്ഥാരം മകുലകാരാമം നയിംസു. സത്ഥാ മണ്ഡലമാളം പാവിസി. മഹാജനോ യാവ സത്ഥാ ഭത്തദരഥം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതി, താവ പാതരാസം കത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദായ ബഹും ഗന്ധഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച ആദായ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആരാമം പച്ചാഗമാസി. സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. മഹാജനസ്സ ബന്ധനമോക്ഖോ ജാതോ, മഹന്തം ബുദ്ധകോലാഹലം അഹോസി.

സത്ഥാ മഹാജനസ്സ സങ്ഗഹത്ഥായ സത്താഹം തത്ഥേവ വസി, അരുണം പന മഹാഗന്ധകുടിയംയേവ ഉട്ഠപേസി. സത്താഹമ്പി ധമ്മദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തത്ഥ സത്താഹം വസിത്വാ, വാണിജഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, ‘‘ത്വം ഇധേവ വസാഹീ’’തി പുണ്ണത്ഥേരം നിവത്തേത്വാ അന്തരേ നമ്മദാനദീ നാമ അത്ഥി, തസ്സാ തീരം അഗമാസി. നമ്മദാ നാഗരാജാ സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ, നാഗഭവനം പവേസേത്വാ, തിണ്ണം രതനാനം സക്കാരം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ ധമ്മം കഥേത്വാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമി. സോ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, പരിചരിതബ്ബം ദേഥാ’’തി യാചി. ഭഗവാ നമ്മദാനദീതീരേ പദചേതിയം ദസ്സേസി. തം വീചീസു ആഗതാസു പിധീയതി, ഗതാസു വിവരീയതി. മഹാസക്കാരപത്തം അഹോസി. സത്ഥാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ സച്ചബന്ധപബ്ബതം ഗന്ത്വാ സച്ചബന്ധം ആഹ – ‘‘തയാ മഹാജനോ അപായമഗ്ഗേ ഓതാരിതോ. ത്വം ഇധേവ വസിത്വാ, ഏതേസം ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ, നിബ്ബാനമഗ്ഗേ പതിട്ഠാപേഹീ’’തി. സോപി പരിചരിതബ്ബം യാചി. സത്ഥാ ഘനപിട്ഠിപാസാണേ അല്ലമത്തികപിണ്ഡമ്ഹി ലഞ്ഛനം വിയ പദചേതിയം ദസ്സേസി. തതോ ജേതവനമേവ ഗതോ. ഏതമത്ഥം സന്ധായ തേനേവ അന്തരവസ്സേനാതിആദി വുത്തം.

പരിനിബ്ബായീതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. മഹാജനോ ഥേരസ്സ സത്ത ദിവസാനി സരീരപൂജം കത്വാ, ബഹൂനി ഗന്ധകട്ഠാനി സമോധാനേത്വാ, സരീരം ഝാപേത്വാ ധാതുയോ ആദായ ചേതിയം അകാസി. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂതി ഥേരസ്സ ആളാഹനട്ഠാനേ ഠിതഭിക്ഖൂ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

൭-൮. പഠമഏജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൦-൯൧. സത്തമേ ഏജാതി തണ്ഹാ. സാ ഹി ചലനട്ഠേന ഏജാതി വുച്ചതി. സാവ ആബാധനട്ഠേന രോഗോ, അന്തോ ദുസ്സനട്ഠേന ഗണ്ഡോ, നികന്തനട്ഠേന സല്ലം. തസ്മാതി യസ്മാ ഏജാ രോഗോ ചേവ ഗണ്ഡോ ച സല്ലഞ്ച, തസ്മാ. ചക്ഖും ന മഞ്ഞേയ്യാതിആദി വുത്തനയമേവ, ഇധാപി സബ്ബം ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ സംകഡ്ഢിത്വാ ദസ്സിതം. അട്ഠമം വുത്തനയമേവ.

൯-൧൦. പഠമദ്വയസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൨-൯൩. നവമേ ദ്വയന്തി ദ്വേ ദ്വേ കോട്ഠാസേ. ദസമേ ഇത്ഥേതം ദ്വയന്തി ഏവമേതം ദ്വയം. ചലഞ്ചേവ ബ്യഥഞ്ചാതി അത്തനോ സഭാവേന അസണ്ഠഹനതോ ചലതി ചേവ ബ്യഥതി ച. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥാരമ്മണം ഹേതു ചേവ പച്ചയോ ച. കുതോ നിച്ചം ഭവിസ്സതീതി കേന കാരണേന നിച്ചം ഭവിസ്സതി. യഥാ പന ദാസസ്സ ദാസിയാ കുച്ഛിസ്മിം ജാതോ പുത്തോ പരോവ ദാസോ ഹോതി, ഏവം അനിച്ചമേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. സങ്ഗതീതി സഹഗതി. സന്നിപാതോതി ഏകതോ സന്നിപതനം. സമവായോതി ഏകതോ സമാഗമോ. അയം വുച്ചതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ഇമിനാ സങ്ഗതിസന്നിപാതസമവായസങ്ഖാതേന പച്ചയേന ഉപ്പന്നത്താ പച്ചയനാമേനേവ സങ്ഗതി സന്നിപാതോ സമവായോതി അയം വുച്ചതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ.

സോപി ഹേതൂതി ഫസ്സസ്സ വത്ഥു ആരമ്മണം സഹജാതാ തയോ ഖന്ധാതി അയം ഹേതു. ഫുട്ഠോതി ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തം, ഫസ്സേന ഫുട്ഠമേവ ഗോചരം വേദനാ വേദേതി, ചേതനാ ചേതേതി, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനാതീതി അത്ഥോ. ഫുട്ഠോതി വാ ഫസ്സസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ, ഫസ്സേന ഫുട്ഠാരമ്മണമേവ വേദനാദീഹി വേദേതി ചേതേതി സഞ്ജാനാതീതിപി വുത്തം ഹോതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സമതിംസക്ഖന്ധാ കഥിതാ ഹോന്തി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരേ താവ വത്ഥു ചേവ ആരമ്മണഞ്ച രൂപക്ഖന്ധോ, ഫുട്ഠോ വേദേതീതി വേദനാക്ഖന്ധോ, ചേതേതീതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, സഞ്ജാനാതീതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. മനോദ്വാരേപി ഹി വത്ഥുരൂപം ഏകന്തതോ രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപേ പന ആരമ്മണേ സതി ആരമ്മണമ്പി രൂപക്ഖന്ധോതി ഛ പഞ്ചകാതിംസ ഹോന്തി. സങ്ഖേപേന പനേതേ ഛസുപി ദ്വാരേസു പഞ്ചേവ ഖന്ധാതി സപച്ചയേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ അനിച്ചാതി വിത്ഥാരേത്വാ വുച്ചമാനേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന ഇദം സുത്തം ദേസിതന്തി.

ഛന്നവഗ്ഗോ നവമോ.