൧൦. സളവഗ്ഗോ

൧. അദന്തഅഗുത്തവണ്ണനാ

൯൪. സളവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അദന്താതി അദമിതാ. അഗുത്താതി അഗോപിതാ. അരക്ഖിതാതി ന രക്ഖിതാ. അസംവുതാതി അപിഹിതാ. ദുക്ഖാധിവാഹാ ഹോന്തീതി നേരയികാദിഭേദം അധികദുക്ഖം ആവഹനകാ ഹോന്തി. സുഖാധിവാഹാ ഹോന്തീതി ഝാനമഗ്ഗഫലപഭേദം അധികസുഖം ആവഹനകാ ഹോന്തി. അധിവഹാതിപി പാഠോ, ഏസേവത്ഥോ.

സളേവാതി ഛ ഏവ. അസംവുതോ യത്ഥ ദുക്ഖം നിഗച്ഛതീതി യേസു ആയതനേസു സംവരവിരഹിതോ ദുക്ഖം പാപുണാതി. തേസഞ്ച യേ സംവരണം അവേദിസുന്തി യേ തേസം ആയതനാനം സംവരം വിന്ദിംസു പടിലഭിംസു. വിഹരന്താനവസ്സുതാതി വിഹരന്തി അനവസ്സുതാ അതിന്താ.

അസാദിതഞ്ച സാദുന്തി അസ്സാദവന്തഞ്ച മധുരഞ്ച. ഫസ്സദ്വയം സുഖദുക്ഖേ ഉപേക്ഖേതി സുഖഫസ്സഞ്ച ദുക്ഖഫസ്സഞ്ചാതി ഇദം ഫസ്സദ്വയം ഉപേക്ഖേ, ഉപേക്ഖാമേവേത്ഥ ഉപ്പാദേയ്യാതി അത്ഥോ. ഫസ്സദ്വയം സുഖദുക്ഖം ഉപേക്ഖോതി വാ പാഠോ, ഫസ്സഹേതുകം സുഖദുക്ഖം ഉപേക്ഖോ, സുഖേ അനുരോധം ദുക്ഖേ ച വിരോധം അനുപ്പാദേന്തോ ഉപേക്ഖകോ ഭവേയ്യാതിപി അത്ഥോ. അനാനുരുദ്ധോ അവിരുദ്ധോ കേനചീതി കേനചി സദ്ധിം നേവ അനുരുദ്ധോ ന വിരുദ്ധോ ഭവേയ്യ.

പപഞ്ചസഞ്ഞാതി കിലേസസഞ്ഞായ പപഞ്ചസഞ്ഞാ നാമ ഹുത്വാ. ഇതരീതരാ നരാതി ലാമകസത്താ പപഞ്ചയന്താ ഉപയന്തീതി പപഞ്ചയമാനാ വട്ടം ഉപഗച്ഛന്തി. സഞ്ഞിനോതി സസഞ്ഞാ സത്താ. മനോമയം ഗേഹസിതഞ്ച സബ്ബന്തി സബ്ബമേവ പഞ്ചകാമഗുണഗേഹനിസ്സിതം മനോമയം വിതക്കം. പനുജ്ജാതി പനുദിത്വാ നീഹരിത്വാ. നേക്ഖമ്മസിതം ഇരീയതീതി ദബ്ബജാതികോ ഭിക്ഖു നേക്ഖമ്മസിതം ഇരിയേന ഇരീയതി.

ഛസ്സു യദാ സുഭാവിതോതി ഛസു ആരമ്മണേസു യദാ സുട്ഠു ഭാവിതോ. ഫുട്ഠസ്സ ചിത്തം ന വികമ്പതേ ക്വചീതി സുഖഫസ്സേന വാ ദുക്ഖഫസ്സേന വാ ഫുട്ഠസ്സ കിസ്മിഞ്ചി ചിത്തം ന കമ്പതി ന വേധതി. ഭവത്ഥ ജാതിമരണസ്സ പാരഗാതി ജാതിമരണാനം പാരം നിബ്ബാനം ഗമകാ ഹോഥ.

൨. മാലുക്യപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. ദുതിയേ മാലുക്യപുത്തോതി മാലുക്യബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം തവ ഓവാദായാചനേ. ഇമിനാ ഥേരം അപസാദേതിപി ഉസ്സാദേതിപി. കഥം? അയം കിര ദഹരകാലേ രൂപാദീസു പമജ്ജിത്വാ പച്ഛാ മഹല്ലകകാലേ അരഞ്ഞവാസം പത്ഥേന്തോ കമ്മട്ഠാനം യാചതി. അഥ ഭഗവാ ‘‘ഏത്ഥ ദഹരേ കിം വക്ഖാമ? മാലുക്യപുത്തോ വിയ തുമ്ഹേപി തരുണകാലേ പമജ്ജിത്വാ മഹല്ലകകാലേ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കരേയ്യാഥാ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഭണന്തോ ഥേരം അപസാദേതി നാമ.

യസ്മാ പന ഥേരോ മഹല്ലകകാലേപി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കാതുകാമോ, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘ഏത്ഥ ദഹരേ കിം വക്ഖാമ? അയം അമ്ഹാകം മാലുക്യപുത്തോ മഹല്ലകകാലേപി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കത്തുകാമോ കമ്മട്ഠാനം യാചതി, തുമ്ഹേ നാമ തരുണകാലേപി വീരിയം ന കരോഥാ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഭണന്തോ ഥേരം ഉസ്സാദേതി നാമ.

യത്ര ഹി നാമാതി യോ നാമ. കിഞ്ചാപാഹന്തി കിഞ്ചാപി ‘‘അഹം മഹല്ലകോ’’തി ഞാതം. യദി അഹം മഹല്ലകോ, മഹല്ലകോ സമാനോപി സക്ഖിസ്സാമി സമണധമ്മം കാതും, ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാതി അധിപ്പായേന മഹല്ലകഭാവം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഓവാദഞ്ച പസംസന്തോ ഏവമാഹ.

അദിട്ഠാ അദിട്ഠപുബ്ബാതി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അദിട്ഠാ അതീതേപി അദിട്ഠപുബ്ബാ. ന ച പസ്സസീതി ഏതരഹിപി ന പസ്സസി. ന ച തേ ഹോതി പസ്സേയ്യന്തി ഏവം സമന്നാഹാരോപി തേ യത്ഥ നത്ഥി, അപി നു തേ തത്ഥ ഛന്ദാദയോ ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി പുച്ഛതി.

ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തന്തി രൂപായതനേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി രൂപേ രൂപമത്തമേവ പസ്സതി, ന നിച്ചാദിസഭാവം, ഇതി സേസവിഞ്ഞാണേഹിപി മേ ഏത്ഥ ദിട്ഠമത്തമേവ ചിത്തം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ദിട്ഠേ ദിട്ഠം നാമ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, രൂപേ രൂപവിജാനനന്തി അത്ഥോ. മത്താതി പമാണം, ദിട്ഠം മത്താ അസ്സാതി ദിട്ഠമത്തം, ചിത്തം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമത്തമേവ മേ ചിത്തം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ആപാഥഗതരൂപേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന രജ്ജതി ന ദുസ്സതി ന മുയ്ഹതി, ഏവം രാഗാദിവിരഹേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമത്തമേവ ജവനം ഭവിസ്സതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണപമാണേനേവ ജവനം ഠപേസ്സാമീതി. അഥ വാ ദിട്ഠം നാമ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠരൂപം, ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം നാമ തത്ഥേവ ഉപ്പന്നം സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണവോട്ഠബ്ബനസങ്ഖാതം ചിത്തത്തയം. യഥാ തം ന രജ്ജതി, ന ദുസ്സതി, ന മുയ്ഹതി, ഏവം ആപാഥഗതേ രൂപേ തേനേവ സമ്പടിച്ഛനാദിപ്പമാണേന ജവനം ഉപ്പാദേസ്സാമി, നാഹം തം പമാണം അതിക്കമിത്വാ രജ്ജനാദിവസേന ഉപ്പജ്ജിതും ദസ്സാമീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഏസേവ നയോ സുതമുതേസു.

വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തന്തി ഏത്ഥ പന വിഞ്ഞാതം നാമ മനോദ്വാരാവജ്ജനേന വിഞ്ഞാതാരമ്മണം, തസ്മിം വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തന്തി ആവജ്ജനപമാണം. യഥാ ആവജ്ജനേന ന രജ്ജതി ന ദുസ്സതി ന മുയ്ഹതി, ഏവം രജ്ജനാദിവസേന ഉപ്പജ്ജിതും അദത്വാ ആവജ്ജനപമാണേനേവ ചിത്തം ഠപേസ്സാമീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

യതോതി യദാ. തതോതി തദാ. ന തേനാതി തേന രാഗേന വാ രത്തോ, ദോസേന വാ ദുട്ഠോ, മോഹേന വാ മൂള്ഹോ ന ഭവിസ്സതി. തതോ ത്വം മാലുക്യപുത്ത ന തത്ഥാതി യദാ ത്വം തേന രാഗേന വാ ദോസമോഹേഹി വാ രത്തോ വാ ദുട്ഠോ വാ മൂള്ഹോ വാ ന ഭവിസ്സസി, തദാ ത്വം ന തത്ഥ തസ്മിം ദിട്ഠേ വാ സുതമുതവിഞ്ഞാതേ വാ പടിബദ്ധോ അല്ലീനോ പതിട്ഠിതോ നാമ ഭവിസ്സസി. നേവിധാതിആദി വുത്തത്ഥമേവ.

സതി മുട്ഠാതി സതി നട്ഠാ. തഞ്ച അജ്ഝോസാതി തം ആരമ്മണം ഗിലിത്വാ. അഭിജ്ഝാ ച വിഹേസാ ചാതി അഭിജ്ഝായ ച വിഹിംസായ ച. അഥ വാ ‘‘തസ്സ വഡ്ഢന്തീ’’തി പദേനാപി സദ്ധിം യോജേതബ്ബം, അഭിജ്ഝാ ച വിഹേസാ ചാതി ഇമേപി ദ്വേ ധമ്മാ തസ്സ വഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ.

ചിത്തമസ്സൂപഹഞ്ഞതീതി അഭിജ്ഝാവിഹേസാഹി അസ്സ ചിത്തം ഉപഹഞ്ഞതി. ആചിനതോതി ആചിനന്തസ്സ. ആരാ നിബ്ബാന വുച്ചതീതി ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിബ്ബാനം നാമ ദൂരേ പവുച്ചതി. ഘത്വാതി ഘായിത്വാ. ഭോത്വാതി ഭുത്വാ സായിത്വാ ലേഹിത്വാ. ഫുസ്സാതി ഫുസിത്വാ. പടിസ്സതോതി പടിസ്സതിസങ്ഖാതായ സതിയാ യുത്തോ. സേവതോ ചാപി വേദനന്തി ചതുമഗ്ഗസമ്പയുത്തം നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരവേദനം സേവന്തസ്സ. ഖീയതീതി ഖയം ഗച്ഛതി. കിം തം? ദുക്ഖമ്പി കിലേസജാതമ്പി. അഞ്ഞതരോതി അസീതിയാ മഹാസാവകാനം അബ്ഭന്തരോ ഏകോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഗാഥാഹിപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൩. പരിഹാനധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. തതിയേ പരിഹാനധമ്മന്തി പരിഹാനസഭാവം. അഭിഭായതനാനീതി അഭിഭവിതാനി ആയതനാനി. സരസങ്കപ്പാതി ഏത്ഥ സരന്തീതി സരാ, ധാവന്തീതി അത്ഥോ. സരാ ച തേ സങ്കപ്പാ ച സരസങ്കപ്പാ. സംയോജനിയാതി ബന്ധനിയാ ബന്ധനസ്സ പച്ചയഭൂതാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖൂതി തം ഏവം ഉപ്പന്നം കിലേസജാതം, തം വാ ആരമ്മണം. അധിവാസേതീതി ചിത്തേ ആരോപേത്വാ വാസേതി. നപ്പജഹതീതി ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ന പജഹതി. ഏവം സബ്ബപദേഹി യോജേതബ്ബം. അഭിഭായതനഞ്ഹേതം വുത്തം ഭഗവതാതി ഏതം ബുദ്ധേന ഭഗവതാ അഭിഭവിതം ആയതനന്തി കഥിതം. ഇധ ധമ്മം പുച്ഛിത്വാ വിഭജന്തേന പുഗ്ഗലേന ധമ്മോ ദസ്സിതോ.

൪. പമാദവിഹാരീസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. ചതുത്ഥേ അസംവുതസ്സാതി അപിഹിതസ്സ ന പിദഹിത്വാ സഞ്ഛാദിത്വാ ഠപിതസ്സ. ബ്യാസിഞ്ചതീതി വിആസിഞ്ചതി, കിലേസതിന്തം ഹുത്വാ വത്തതി. പാമോജ്ജന്തി ദുബ്ബലപീതി. പീതീതി ബലവപീതി. പസ്സദ്ധീതി ദരഥപസ്സദ്ധി. ധമ്മാ ന പാതുഭവന്തീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇമസ്മിം സുത്തേ പുഗ്ഗലം പുച്ഛിത്വാ വിഭജന്തേന ധമ്മേന പുഗ്ഗലോ ദസ്സിതോ.

൫. സംവരസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. പഞ്ചമേ കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോതി ഇദം മഗ്ഗകുസലസ്സ വാമം മുഞ്ചിത്വാ ദക്ഖിണം ഗണ്ഹേയ്യാസീതി പഠമം പഹാതബ്ബമഗ്ഗക്ഖാനം വിയ ഉദ്ദേസക്കമേന അവത്വാ ദേസനാകുസലതായ പഠമം പഹാതബ്ബധമ്മക്ഖാനവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇധ ധമ്മം പുച്ഛിത്വാ ധമ്മോവ വിഭത്തോ.

൬. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. ഛട്ഠേ സമാധിന്തി ചിത്തേകഗ്ഗതം. ഇദഞ്ഹി സുത്തം ചിത്തേകഗ്ഗതായ പരിഹായമാനേ ദിസ്വാ, ‘‘ഇമേസം ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭന്താനം കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ കഥിതം.

൭. പടിസല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. സത്തമേ പടിസല്ലാനന്തി കായവിവേകം. ഇദഞ്ഹി സുത്തം കായവിവേകേന പരിഹായമാനേ ദിസ്വാ, ‘‘ഇമേസം കായവിവേകം ലഭന്താനം കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ കഥിതം.

൮-൯. പഠമനതുമ്ഹാകംസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൧-൧൦൨. അട്ഠമം ഉപമായ പരിവാരേത്വാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം, നവമം സുദ്ധികവസേനേവ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന വുത്തം. അത്ഥോ പന ഉഭയത്ഥാപി ഖന്ധിയവഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൧൦. ഉദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩. ദസമേ ഉദകോ സുദന്തി ഏത്ഥ സുദന്തി നിപാതമത്തം. ഉദകോതി തസ്സ നാമം. ഇദം ജാതു വേദഗൂതി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം. അഥ വാ ഇദം മമ വചനം സുണാഥാതി ദീപേന്തോ ഏവമാഹ. ജാതു വേദഗൂതി അഹം ഏകംസേനേവ വേദഗൂ, വേദസങ്ഖാതേന ഞാണേന നേയ്യേസു ഗതോ, വേദം വാ ഗതോ അധിഗതോ, പണ്ഡിതോഹമസ്മീതി അത്ഥോ. സബ്ബജീതി ഏകംസേന സബ്ബവട്ടം ജിനിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ഠിതോസ്മീതി വദതി. അപലിഖതം ഗണ്ഡമൂലന്തി അപലിഖതം ദുക്ഖമൂലം. പലിഖണിന്തി പലിഖതം മയാ, ഖനിത്വാ ഠിതോസ്മീതി ദീപേതി.

മാതാപേത്തികസമ്ഭവസ്സാതി മാതിതോ ച പിതിതോ ച നിബ്ബത്തേന മാതാപേത്തികേന സുക്കസോണിതേന സമ്ഭൂതസ്സ. ഓദനകുമ്മാസൂപചയസ്സാതി ഓദനേന ചേവ കുമ്മാസേന ച ഉപചിതസ്സ വഡ്ഢിതസ്സ. അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മസ്സാതി ഏത്ഥ അയം കായോ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചധമ്മോ, ദുഗ്ഗന്ധവിഘാതത്ഥായ തനുവിലേപനേന ഉച്ഛാദനധമ്മോ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗാബാധവിനോദനത്ഥായ ഖുദ്ദകസമ്ബാഹനേന പരിമദ്ദനധമ്മോ, ദഹരകാലേ വാ ഊരൂസു സയാപേത്വാ ഗബ്ഭവാസേന ദുസ്സണ്ഠിതാനം തേസം തേസം അങ്ഗാനം സണ്ഠാനസമ്പാദനത്ഥം അഞ്ഛനപീളനാദീനം വസേന പരിമദ്ദനധമ്മോ, ഏവം പരിഹരിതോപി ച ഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ ഭിജ്ജതി ചേവ വികിരതി ച, ഏവം സഭാവോതി അത്ഥോ.

തത്ഥ മാതാപേത്തികസമ്ഭവഓദനകുമ്മാസൂപചയപരിമദ്ദനപദേഹി വഡ്ഢി കഥിതാ, അനിച്ചഭേദനവിദ്ധംസനപദേഹി പരിഹാനി. പുരിമേഹി വാ തീഹി സമുദയോ, പച്ഛിമേഹി അത്ഥങ്ഗമോതി. ഏവം ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ വഡ്ഢിപരിഹാനിനിബ്ബത്തിഭേദാ ദസ്സിതാ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സളവഗ്ഗോ ദസമോ.

ദുതിയോ പണ്ണാസകോ.