൪. പഠമദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൧. ചതുത്ഥേ അദ്ദസാതി ഗങ്ഗാതീരേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ അദ്ദസ. വുയ്ഹമാനന്തി ചതുരസ്സം തച്ഛേത്വാ പബ്ബതന്തരേ ഠപിതം വാതാതപേന സുപരിസുക്ഖം പാവുസ്സകേ മേഘേ വസ്സന്തേ ഉദകേന ഉപ്ലവിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേ പതിതം തേന സോതേന വുയ്ഹമാനം. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ‘‘ഇമിനാ ദാരുക്ഖന്ധേന സദിസം കത്വാ മമ സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതം കുലപുത്തം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ധമ്മം ദേസേതുകാമതായ ആമന്തേസി. അമും മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാനന്തി ഇദം പന അട്ഠദോസവിമുത്തത്താ സോതപടിപന്നസ്സ ദാരുക്ഖന്ധസ്സ അപരേ സമുദ്ദപത്തിയാ അന്തരായകരേ അട്ഠ ദോസേ ദസ്സേതും ആരഭി.

തത്രസ്സ ഏവം അട്ഠദോസവിമുത്തതാ വേദിതബ്ബാ – ഏകോ ഹി ഗങ്ഗായ നദിയാ അവിദൂരേ പബ്ബതതലേ ജാതോ നാനാവല്ലീഹി പലിവേഠിതോ പണ്ഡുപലാസതം ആപജ്ജിത്വാ ഉപചികാദീഹി ഖജ്ജമാനോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗച്ഛതി, അയം ദാരുക്ഖന്ധോ ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ വങ്കട്ഠാനേസു വിലാസമാനോ സാഗരം പത്വാ മണിവണ്ണേ ഊമിപിട്ഠേ സോഭിതും ന ലഭതി.

അപരോ ഗങ്ഗാതീരേ ബഹിമൂലോ അന്തോസാഖോ ഹുത്വാ ജാതോ, അയം കിഞ്ചാപി കാലേന കാലം ഓലമ്ബിനീഹി സാഖാഹി ഉദകം ഫുസതി, ബഹിമൂലത്താ പന ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ വങ്കട്ഠാനേസു വിലാസമാനോ സാഗരം പത്വാ മണിവണ്ണേ ഊമിപിട്ഠേ സോഭിതും ന ലഭതി.

അപരോ മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ ജാതോ, ദള്ഹമൂലേന പന സുപ്പതിട്ഠിതോ, ബഹി ചസ്സ ഗതാ വങ്കസാഖാ നാനാവല്ലീഹി ആബദ്ധാ, അയമ്പി ദള്ഹമൂലത്താ ബഹിദ്ധാ വല്ലീഹി ആബദ്ധത്താ ച ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… സോഭിതും ന ലഭതി.

അപരോ പതിതട്ഠാനേയേവ വാലികായ ഓത്ഥടോ പൂതിഭാവം ആപജ്ജതി, അയമ്പി ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… ന ലഭതി.

അപരോ ദ്വിന്നം പാസാണാനം അന്തരേ ജാതത്താ, സുനിഖാതോ വിയ നിച്ചലോ ഠിതോ, ആഗതാഗതം ഉദകം ദ്വിധാ ഫാലേതി, അയം പാസാണന്തരേ സുട്ഠു പതിട്ഠിതത്താ ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… ന ലഭതി.

അപരോ അബ്ഭോകാസട്ഠാനേ നഭം പൂരേത്വാ വല്ലീഹി ആബദ്ധോ ഠിതോ. ഏകം ദ്വേ സംവച്ഛരേ അതിക്കമിത്വാ ആഗതേ മഹോഘേ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തേമേതി, അയമ്പി നഭം പൂരേത്വാ ഠിതതായ ചേവ ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ സംവച്ഛരാനം അച്ചയേന സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തേമനതായ ച ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… ന ലഭതി.

അപരോപി മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ ദീപകേ ജാതോ മുദുക്ഖന്ധസാഖോ ഓഘേ ആഗതേ അനുസോതം നിപജ്ജിത്വാ, ഉദകേ ഗതേ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ, നച്ചന്തോ വിയ തിട്ഠതി. യസ്സത്ഥായ സാഗരോ ഗങ്ഗം ഏവം വിയ വദതി, ‘‘ഭോതി ഗങ്ഗേ ത്വം മയ്ഹം ചന്ദനസാരസലളസാരാദീനി നാനാദാരൂനി ആഹരസി, ദാരുക്ഖന്ധം പന നാഹരസീ’’തി. സുലഭോ ഏസ, ദേവ, പുനവാരേ ജാനിസ്സാമീതി. പുനവാരേ തമ്ബവണ്ണേന ഉദകേന ആലിങ്ഗമാനാ വിയ ആഗച്ഛതി. സോപി തഥേവ അനുസോതം നിപജ്ജിത്വാ, ഉദകേ ഗതേ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ, നച്ചന്തോ വിയ തിട്ഠതി. അയം അത്തനോ മുദുതായ ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… ന ലഭതി.

അപരോ ഗങ്ഗായ നദിയാ തിരിയം പതിതോ വാലികായ ഓത്ഥരിതോ അന്തരസേതു വിയ ബഹൂനം പച്ചയോ ജാതോ, ഉഭോസു തീരേസു വേളുനളകരഞ്ജകകുധാദയോ ഉപ്ലവിത്വാ തത്ഥേവ ലഗ്ഗന്തി. തഥാ നാനാവിധാ ഗച്ഛാ വുയ്ഹമാനാ ഭിന്നമുസലഭിന്നസുപ്പഅഹികുക്കുരഹത്ഥിഅസ്സാദികുണപാനിപി തത്ഥേവ ലഗ്ഗന്തി. മഹാഗങ്ഗാപി നം ആസജ്ജ ഭിജ്ജിത്വാ ദ്വിധാ ഗച്ഛതി, മച്ഛകച്ഛപകുമ്ഭീലമകരാദയോപി തത്ഥേവ വാസം കപ്പേന്തി. അയമ്പി തിരിയം പതിത്വാ മഹാജനസ്സ പച്ചയത്തകതഭാവേന ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ വങ്കട്ഠാനേസു വിലാസമാനോ സാഗരം പത്വാ മണിവണ്ണേ ഊമിപിട്ഠേ സോഭിതും ന ലഭതി.

ഇതി ഭഗവാ ഇമേഹി അട്ഠഹി ദോസേഹി വിമുത്തത്താ സോതപടിപന്നസ്സ ദാരുക്ഖന്ധസ്സ അപരേ സമുദ്ദപത്തിയാ അന്തരായകരേ അട്ഠ ദോസേ ദസ്സേതും അമും മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ന ഥലേ ഉസ്സീദിസ്സതീതി ഥലം നാഭിരുഹിസ്സതി. ന മനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതീതി ‘‘മഹാ വതായം ദാരുക്ഖന്ധോ’’തി ദിസ്വാ, ഉളുമ്പേന തരമാനാ ഗന്ത്വാ, ഗോപാനസീആദീനം അത്ഥായ മനുസ്സാ ന ഗണ്ഹിസ്സന്തി. ന അമനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതീതി ‘‘മഹഗ്ഘോ അയം ചന്ദനസാരോ, വിമാനദ്വാരേ നം ഠപേസ്സാമാ’’തി മഞ്ഞമാനാ ന അമനുസ്സാ ഗണ്ഹിസ്സന്തി.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സദ്ധിം ബാഹിരേഹി അട്ഠഹി ദോസേഹി ഏവം ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം – ഗങ്ഗായ അവിദൂരേ പബ്ബതതലേ ജാതോ തത്ഥേവ ഉപചികാദീഹി ഖജ്ജമാനോ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതദാരുക്ഖന്ധോ വിയ ഹി ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ഹി സാസനസ്സ ദൂരീഭൂതത്താ അരിയമഗ്ഗം ഓരുയ്ഹ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ഗങ്ഗാതീരേ ബഹിമൂലോ അന്തോസാഖോ ഹുത്വാ ജാതോ വിയ അച്ഛിന്നഗിഹിബന്ധനോ സമണകുടിമ്ബികപുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. അയഞ്ഹി ‘‘ചിത്തം നാമേതം അനിബദ്ധം, ‘സമണോമ്ഹീ’തി വദന്തോവ ഗിഹീ ഹോതി, ‘ഗിഹീമ്ഹീ’തി വദന്തോവ സമണോ ഹോതി. കോ ജാനിസ്സതി, കിം ഭവിസ്സതീ’’തി? മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജന്തോപി ഗിഹിബന്ധനം ന വിസ്സജ്ജേതി. മഹല്ലകപബ്ബജിതാനഞ്ച സമ്പത്തി നാമ നത്ഥി. തസ്സ സചേ ചീവരം പാപുണാതി, അന്തച്ഛിന്നകം വാ ജിണ്ണദുബ്ബണ്ണം വാ പാപുണാതി. സേനാസനമ്പി വിഹാരപച്ചന്തേ പണ്ണസാലാ വാ മണ്ഡപോ വാ പാപുണാതി. പിണ്ഡായ ചരന്തേനാപി പുത്തനത്തകാനം ദാരകാനം പച്ഛതോ ചരിതബ്ബം ഹോതി, പരിയന്തേ നിസീദിതബ്ബം ഹോതി. തേന സോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ അസ്സൂനി മുഞ്ചന്തോ, ‘‘അത്ഥി മേ കുലസന്തകം ധനം, കപ്പതി നു ഖോ തം ഖാദന്തേന ജീവിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഏകം വിനയധരം പുച്ഛതി – ‘‘കിം, ഭന്തേ ആചരിയ, അത്തനോ സന്തകം വിചാരേത്വാ ഖാദിതും കപ്പതി, നോ കപ്പതീ’’തി? ‘‘നത്ഥേത്ഥ ദോസോ, കപ്പതേത’’ന്തി. സോ അത്തനോ ഭജമാനകേ കതിപയേ ദുബ്ബചേ ദുരാചാരേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ, സായന്ഹസമയേ അന്തോഗാമം ഗന്ത്വാ, ഗാമമജ്ഝേ ഠിതോ ഗാമികേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അമ്ഹാകം പയോഗതോ ഉട്ഠിതം ആയം കസ്സ ദേഥാ’’തി ആഹ. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ പബ്ബജിതാ, മയം കസ്സ ദസ്സാമാതി? കിം പബ്ബജിതാനം അത്തനോ സന്തകം ന വട്ടതീതി? കുദ്ദാല-പിടകം ഗഹേത്വാ, ഖേത്തമരിയാദബന്ധനാദീനി കരോന്തോ നാനാപ്പകാരം പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണഞ്ചേവ ഫലാഫലേ ച സങ്ഗണ്ഹിത്വാ, ഹേമന്തഗിമ്ഹവസ്സാനേസു യം യം ഇച്ഛതി, തം തം പചാപേത്വാ ഖാദന്തോ സമണകുടുമ്ബികോ ഹുത്വാ ജീവതി. കേവലമസ്സ പഞ്ചചൂളകേന ദാരകേന സദ്ധിം പാദപരിചാരികാവ ഏകാ നത്ഥി. അയം പുഗ്ഗലോ കിഞ്ചാപി ഓലമ്ബിനീഹി സാഖാഹി ഉദകം ഫുസമാനോ അന്തോസാഖോ രുക്ഖോ വിയ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണാദീസു ഭിക്ഖൂനം കായസാമഗ്ഗിം ദേതി, ഗിഹിബന്ധനസ്സ പന അച്ഛിന്നതായ ബഹിമൂലത്താ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ഗങ്ഗായ മജ്ഝേ ജാതോ ബഹിദ്ധാ വല്ലീഹി ആബദ്ധവങ്കസാഖാ വിയ സങ്ഘസന്തകം നിസ്സായ ജീവമാനോ ഭിന്നാജീവപുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏകച്ചോ ഗിഹിബന്ധനം പഹായ പബ്ബജന്തോപി സാരുപ്പട്ഠാനേ പബ്ബജ്ജം ന ലഭതി. പബ്ബജ്ജാ ഹി നാമേസാ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണസദിസാ. യഥാ മനുസ്സാ യത്ഥ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി, തേസംയേവ കുലാനം ആചാരം സിക്ഖന്തി, ഏവം ഭിക്ഖൂപി യേസം സന്തികേ പബ്ബജന്തി, തേസംയേവ ആചാരം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ ഏകച്ചോ അസാരുപ്പട്ഠാനേ പബ്ബജിത്വാ ഓവാദാനുസാസനീഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി പരിബാഹിരോ ഹുത്വാ പാതോവ മുണ്ഡഘടം ഗഹേത്വാ ഉദകതിത്ഥം ഗച്ഛതി, ആചരിയുപജ്ഝായാനം ഭത്തത്ഥായ ഖന്ധേ പത്തം കത്വാ ഭത്തസാലം ഗച്ഛതി, ദുബ്ബചസാമണേരേഹി സദ്ധിം നാനാകീളം കീളതി, ആരാമികദാരകേഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി.

സോ ദഹരഭിക്ഖുകാലേ അത്തനോ അനുരൂപേഹി ദഹരഭിക്ഖൂഹി ചേവ ആരാമികേഹി ച സദ്ധിം സങ്ഘഭോഗം ഗന്ത്വാ, ‘‘അയം ഖീണാസവേഹി അസുകരഞ്ഞോ സന്തികാ പടിഗ്ഗഹിതസങ്ഘഭോഗോ, തുമ്ഹേ സങ്ഘസ്സ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ന ദേഥ, ന ഹി തുമ്ഹാകം പവത്തിം സുത്വാ രാജാ വാ രാജമഹാമത്താ വാ അത്തമനാ ഭവിസ്സന്തി, ഏഥ ദാനി ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോഥാ’’തി കുദ്ദാല-പിടകാനി ഗാഹാപേത്വാ ഹേട്ഠാ തളാകമാതികാസു കത്തബ്ബകിച്ചാനി കാരാപേത്വാ ബഹും പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണം വിഹാരം പവേസേത്വാ ആരാമികേഹി അത്തനോ ഉപകാരഭാവം സങ്ഘസ്സ ആരോചാപേതി. സങ്ഘോ ‘‘അയം ദഹരോ ബഹൂപകാരോ, ഇമസ്സ സതം വാ ദ്വിസതം വാ ദേഥാ’’തി ദാപേതി. ഇതി സോ ഇതോ ചിതോ ച സങ്ഘസന്തകേനേവ വഡ്ഢന്തോ ബഹിദ്ധാ ഏകവീസതിവിധാഹി അനേസനാഹി ബദ്ധോ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

പതിതട്ഠാനേയേവ വാലികായ ഓത്ഥരിത്വാ പൂതിഭാവം ആപാദിതരുക്ഖോ വിയ ആലസിയമഹഗ്ഘസോ വേദിതബ്ബോ. ഏവരൂപഞ്ഹി പുഗ്ഗലം ആമിസചക്ഖും പച്ചയലോലം വിസ്സട്ഠആചരിയുപജ്ഝായവത്തം ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായോനിസോമനസികാരവജ്ജിതം സന്ധായ പഞ്ച നീവരണാനി അത്ഥതോ ഏവം വദന്തി – ‘‘ഭോ, കസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി? അഥ ഥിനമിദ്ധം ഉട്ഠായ ഏവമാഹ – ‘‘കിം ന പസ്സഥ? ഏസോ അസുകവിഹാരവാസീ കുസീതപുഗ്ഗലോ അസുകം നാമ ഗാമം ഗന്ത്വാ യാഗുമത്ഥകേ യാഗും, പൂവമത്ഥകേ പൂവം, ഭത്തമത്ഥകേ ഭത്തം അജ്ഝോഹരിത്വാ വിഹാരം ആഗമ്മ വിസ്സട്ഠസബ്ബവത്തോ ഉദ്ദേസാദിവിരഹിതോ മഞ്ചം ഉപഗച്ഛന്തോ മയ്ഹം ഓകാസം കരോതീ’’തി.

തതോ കാമച്ഛന്ദനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘ഭോ, തവ ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി, ഇദാനേവ സോ നിദ്ദായിത്വാ കിലേസാനുരഞ്ജിതോവ പബുജ്ഝിത്വാ കാമവിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’’തി. തതോ ബ്യാപാദനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി. ഇദാനേവ നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതോ ‘വത്തപടിവത്തം കരോഹീ’തി വുച്ചമാനോ, ‘ഭോ, ഇമേ അത്തനോ കമ്മം അകത്വാ അമ്ഹേസു ബ്യാവടാ’തി നാനപ്പകാരം ഫരുസവചനം വദന്തോ അക്ഖീനി നീഹരിത്വാ വിചരിസ്സതീ’’തി. തതോ ഉദ്ധച്ചനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി, കുസീതോ നാമ വാതാഹതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ ഉദ്ധതോ ഹോതീ’’തി. അഥ കുകുച്ചനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി, കുസീതോ നാമ കുക്കുച്ചപകതോവ ഹോതി, അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞം കപ്പിയേ ച അകപ്പിയസഞ്ഞം ഉപ്പാദേതീ’’തി. അഥ വിചികിച്ഛാനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി. ഏവരൂപോ ഹി അട്ഠസു ഠാനേസു മഹാവിചികിച്ഛം ഉപ്പാദേസീ’’തി. ഏവം ആലസിയമഹഗ്ഘസം പഞ്ച നീവരണാനി ചണ്ഡസുനഖാദയോ വിയ സിങ്ഗച്ഛിന്നം ജരഗ്ഗവം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗണ്ഹന്തി. സോപി അരിയമഗ്ഗസോതം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ദ്വിന്നം പാസാണാനം അന്തരേ നിഖാതമൂലാകാരേന ഠിതരുക്ഖോ വിയ ദിട്ഠിം ഉപ്പാദേത്വാ ഠിതോ ദിട്ഠിഗതികോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി ‘‘അരൂപഭവേ രൂപം അത്ഥി, അസഞ്ഞീഭവേ ചിത്തം പവത്തതി, ബഹുചിത്തക്ഖണികോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ, അനുസയോ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ, തേ ച സത്താ സന്ധാവന്തി സംസരന്തീ’’തി വദന്തോ അരിട്ഠോ വിയ കണ്ടകസാമണേരോ വിയ ച വിചരതി. പിസുണവാചോ പന ഹോതി, ഉപജ്ഝായാദയോ സദ്ധിവിഹാരികാദീഹി ഭിന്ദന്തോ വിചരതി. സോപി അരിയമഗ്ഗസോതം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

അബ്ഭോകാസേ നഭം പൂരേത്വാ വല്ലീഹി ആബദ്ധോ ഠിതോ ഏകം ദ്വേ സംവച്ഛരേ അതിക്കമിത്വാ ആഗതേ മഹോഘേ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തേമനരുക്ഖോ വിയ മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജിത്വാ പച്ചന്തേ വസമാനോ ദുല്ലഭസങ്ഘദസ്സനോ ചേവ ദുല്ലഭധമ്മസ്സവനോ ച പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. ഏകച്ചോ ഹി വുഡ്ഢകാലേ പബ്ബജിതോ കതിപാഹേന ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ പഞ്ചവസ്സകാലേ പാതിമോക്ഖം പഗുണം കത്വാ ദസവസ്സകാലേ വിനയധരത്ഥേരസ്സ സന്തികേ വിനയകഥാകാലേ മരിചം വാ ഹരീതകഖണ്ഡം വാ മുഖേ ഠപേത്വാ ബീജനേന മുഖം പിധായ നിദ്ദായന്തോ നിസീദിത്വാ ലേസകപ്പേന കതവിനയോ നാമ ഹുത്വാ പത്തചീവരം ആദായ പച്ചന്തം ഗച്ഛതി. തത്ര നം മനുസ്സാ സക്കരിത്വാ ഭിക്ഖുദസ്സനസ്സ ദുല്ലഭതായ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, വസഥാ’’തി വിഹാരം കാരേത്വാ പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗരുക്ഖേ രോപേത്വാ തത്ഥ വാസേന്തി.

അഥ മഹാവിഹാരസദിസവിഹാരാ ബഹുസ്സുതാ ഭിക്ഖൂ, ‘‘ജനപദേ ചീവരരജനാദീനി കത്വാ ആഗമിസ്സാമാ’’തി തത്ഥ ഗച്ഛന്തി. സോ തേ ദിസ്വാ, ഹട്ഠതുട്ഠോ വത്തപടിവത്തം കത്വാ, പുനദിവസേ ആദായ ഭിക്ഖാചാരഗാമം പവിസിത്വാ, ‘‘അസുകോ ഥേരോ സുത്തന്തികോ, അസുകോ അഭിധമ്മികോ, അസുകോ വിനയധരോ, അസുകോ തേപിടകോ, ഏവരൂപേ ഥേരേ കദാ ലഭിസ്സഥ, ധമ്മസവനം കാരേഥാ’’തി വദതി. ഉപാസകാ ‘‘ധമ്മസ്സവനം കാരേസ്സാമാ’’തി വിഹാരമഗ്ഗം സോധേത്വാ, സപ്പിതേലാദീനി ആദായ, മഹാഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മസ്സവനം കാരേസ്സാമ, ധമ്മകഥികാനം വിചാരേഥാ’’തി വത്വാ പുനദിവസേ ആഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തി.

നേവാസികത്ഥേരോ ആഗന്തുകാനം പത്തചീവരാനി പടിസാമേന്തോ അന്തോഗബ്ഭേയേവ ദിവസഭാഗം വീതിനാമേതി. ദിവാകഥികോ ഉട്ഠിതോ സരഭാണകോ ഘടേന ഉദകം വമേന്തോ വിയ സരഭാണം ഭണിത്വാ ഉട്ഠിതോ, തമ്പി സോ ന ജാനാതി. രത്തികഥികോ സാഗരം ഖോഭേന്തോ വിയ രത്തിം കഥേത്വാ ഉട്ഠിതോ, തമ്പി സോ ന ജാനാതി. പച്ചൂസകഥികോ കഥേത്വാ ഉട്ഠാസി, തമ്പി സോ ന ജാനാതി. പാതോവ പന ഉട്ഠായ മുഖം ധോവിത്വാ, ഥേരാനം പത്തചീവരാനി ഉപനാമേത്വാ, ഭിക്ഖാചാരം ഉപഗച്ഛന്തോ മഹാഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ദിവാകഥികോ കതരം ജാതകം നാമ കഥേസി, സരഭാണകോ കതരം സുത്തം നാമ ഭണി, രത്തികഥികോ കതരം ധമ്മകഥം നാമ കഥേസി, പച്ചൂസകഥികോ കതരം ജാതകം നാമ കഥേസി, ഖന്ധാ നാമ കതി, ധാതുയോ നാമ കതി, ആയതനാ നാമ കതീ’’തി. ഏവരൂപോ ഏകം ദ്വേ സംവച്ഛരാനി അതിക്കമിത്വാ ഭിക്ഖുദസ്സനഞ്ചേവ ധമ്മസ്സവനഞ്ച ലഭന്തോപി ഓഘേ ആഗതേ ഉദകേന സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തേമിതരുക്ഖസദിസോ ഹോതി. സോ ഏവം സങ്ഘദസ്സനതോ ച ധമ്മസ്സവനതോ ച പടിക്കമ്മ ദൂരേ വസന്തോ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ ദീപകേ ജാതോ മുദുരുക്ഖോ വിയ മധുരസ്സരഭാണകപുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി അഭിഞ്ഞാതാനി അഭിഞ്ഞാതാനി വേസ്സന്തരാദീനി ജാതകാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, ദുല്ലഭഭിക്ഖുദസ്സനം പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ, തത്ഥ ധമ്മകഥായ പസാദിതഹദയേന ജനേന ഉപട്ഠിയമാനോ അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ കതേ സമ്പന്നപുപ്ഫഫലരുക്ഖേ നന്ദനവനാഭിരാമേ വിഹാരേ വസതി. അഥസ്സ ഭാരഹാരഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം സുത്വാ, ‘‘അസുകോ കിര ഏവം ഉപട്ഠാകേസു പടിബദ്ധചിത്തോ വിഹരതി. പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു പടിബലോ ബുദ്ധവചനം വാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതും, കമ്മട്ഠാനം വാ മനസികാതും, ആനേത്വാ തേന സദ്ധിം അസുകത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമ, അസുകത്ഥേരസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാന’’ന്തി തത്ഥ ഗച്ഛന്തി.

സോ തേസം വത്തം കത്വാ സായന്ഹസമയം വിഹാരചാരികം നിക്ഖന്തേഹി തേഹി ‘‘ഇമം, ആവുസോ, ചേതിയം തയാ കാരിത’’ന്തി പുട്ഠോ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വദതി. ‘‘അയം ബോധി, അയം മണ്ഡപോ, ഇദം ഉപോസഥാഗാരം, ഏസാ അഗ്ഗിസാലാ, അയം ചങ്കമോ തയാ കാരിതോ. ഇമേ രുക്ഖേ രോപാപേത്വാ തയാ നന്ദനവനാഭിരാമോ വിഹാരോ കാരിതോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി, വദതി.

സോ സായം ഥേരുപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പുച്ഛതി – ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, ആഗതത്ഥാ’’തി? ‘‘ആവുസോ, തം ആദായ ഗന്ത്വാ, അസുകത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, അസുകത്ഥേരസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം, അസുകസ്മിം നാമ അരഞ്ഞേ സമഗ്ഗാ സമണധമ്മം കരിസ്സാമാതി ഇമിനാ കാരണേന ആഗതമ്ഹാ’’തി. സാധു, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ നാമ മയ്ഹം അത്ഥായ ആഗതാ, അഹമ്പി ചിരനിവാസേന ഇധ ഉക്കണ്ഠിതോ ഗച്ഛാമി, പത്തചീവരം ഗണ്ഹാമി, ഭന്തേതി. ആവുസോ, സാമണേരദഹരാ മഗ്ഗകിലന്താ, അജ്ജ വസിത്വാ സ്വേ പച്ഛാഭത്തം ഗമിസ്സാമാതി. സാധു, ഭന്തേതി പുനദിവസേ തേഹി സദ്ധിം പിണ്ഡായ പവിസതി. ഗാമവാസിനോ ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യോ ബഹൂ ആഗന്തുകേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ യാഗും പായേത്വാ സുഖനിസിന്നകഥം സുത്വാ ഭത്തം അദംസു. ഥേരാ ‘‘ത്വം, ആവുസോ, അനുമോദനം കത്വാ നിക്ഖമ, മയം ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ ഭത്തകിച്ചം കരിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖന്താ.

ഗാമവാസിനോ അനുമോദനം സുത്വാ പുച്ഛിംസു, ‘‘കുതോ, ഭന്തേ, ഥേരാ ആഗതാ’’തി? ഏതേ അമ്ഹാകം ആചരിയുപജ്ഝായാ സമാനുപജ്ഝായാ സന്ദിട്ഠാ സമ്ഭത്താതി. കസ്മാ ആഗതാതി? മം ഗഹേത്വാ ഗന്തുകാമതായാതി. തുമ്ഹേ പന ഗന്തുകാമാതി? ആമാവുസോതി. കിം വദേഥ, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി കസ്സ ഉപോസഥാഗാരം കാരിതം, കസ്സ ഭോജനസാലാ, കസ്സ അഗ്ഗിസാലാദയോ കാരിതാ, മയം മങ്ഗലാമങ്ഗലേസു കസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമാതി? മഹാഉപാസികായോപി തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ അസ്സൂനി പവത്തയിംസു. ദഹരോ ‘‘തുമ്ഹേസു ഏവം ദുക്ഖിതേസു അഹം ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമി? ഥേരേ ഉയ്യോജേസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗതോ.

ഥേരാപി കതഭത്തകിച്ചാ പത്തചീവരാനി ഗഹേത്വാ നിസിന്നാ തം ദിസ്വാവ, ‘‘കിം, ആവുസോ, ചിരായസി, ദിവാ ഹോതി, ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. ആമ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ സുഖിതാ, അസുകഗേഹസ്സ ഇട്ഠകാമൂലം ഠിതസണ്ഠാനേനേവ ഠിതം, അസുകഗേഹാദീനം ചിത്തകമ്മമൂലാദീനി അത്ഥി, ഗതസ്സാപി മേ ചിത്തവിക്ഖേപോ ഭവിസ്സതി, തുമ്ഹേ പുരതോ ഗന്ത്വാ അസുകവിഹാരേ ചീവരധോവനരജനാദീനി കരോഥ, അഹം തത്ഥ സമ്പാപുണിസ്സാമീതി. തേ തസ്സ ഓസക്കിതുകാമതം ഞത്വാ ത്വം പച്ഛാ ആഗച്ഛേയ്യാസീതി പക്കമിംസു.

സോ ഥേരേ അനുഗന്ത്വാ നിവത്തോ വിഹാരമേവ ആഗന്ത്വാ ഭോജനസാലാദീനി ഓലോകേന്തോ വിഹാരം രാമണേയ്യകം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സാധു വതമ്ഹി ന ഗതോ. സചേ അഗമിസ്സം, കോചി, ദേവ, ധമ്മകഥികോ ആഗന്ത്വാ, സബ്ബേസം മനം ഭിന്ദിത്വാ, വിഹാരം അത്തനോ നികായസന്തകം കരേയ്യ, അഥ മയാ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഏതസ്സ പച്ഛതോ ലദ്ധപിണ്ഡം ഭുഞ്ജന്തേന ചരിതബ്ബം ഭവിസ്സതീ’’തി.

സോ അപരേന സമയേന സുണാതി, ‘‘തേ കിര ഭിക്ഖൂ ഗതട്ഠാനേ ഏകനികായദ്വേനികായഏകപിടകദ്വേപിടകാദിവസേന ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അട്ഠകഥാചരിയാ ജാതാ വിനയധരാ ജാതാ സതപരിവാരാപി സഹസ്സപരിവാരാപി ചരന്തി. യേ പനേത്ഥ സമണധമ്മം കാതും ഗതാ, തേ ഘടേന്താ വായമന്താ സോതാപന്നാ ജാതാ, സകദാഗാമിനോ അനാഗാമിനോ അരഹന്തോ ജാതാ, മഹാസക്കാരേന പരിനിബ്ബുതാ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അഹമ്പി അഗമിസ്സം, മയ്ഹമ്പേസാ സമ്പത്തി അഭവിസ്സ, ഇമം പന ഠാനം മുഞ്ചിതും അസക്കോന്തോ അതിവിയ പരിഹീനമ്ഹീ’’തി. അയം പുഗ്ഗലോ അത്തനോ മുദുതായ തം ഠാനം അമുഞ്ചന്തോ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ഗങ്ഗായ നദിയാ തിരിയം പതിത്വാ, വാലികായ ഓത്ഥടഭാവേന അന്തരസേതു വിയ ഹുത്വാ, ബഹൂനം പച്ചയോ ജാതരുക്ഖോ വിയ രഥവിനീതമഹാഅരിയവംസചന്ദോപമാദിപടിപദാസു അഞ്ഞതരം പടിപദം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതോ ഓലീനവുത്തികോ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി തം പടിപത്തിനിസ്സിതം ധമ്മം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പകതിയാ മഞ്ജുസ്സരോ ചിത്തലപബ്ബതാദിസദിസം മഹന്തം ഠാനം ഗന്ത്വാ ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനി കരോതി. അഥ നം ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം പത്തം ആഗന്തുകാ ദഹരാ ‘‘ധമ്മം കഥേഹീ’’തി വദന്തി. സോ സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതം ധമ്മം പടിപദം ദീപേത്വാ കഥേതി. അഥസ്സ പംസുകൂലികപിണ്ഡപാതികാദയോ സബ്ബേ ഥേരനവമജ്ഝിമാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അഹോ സപ്പുരിസോ’’തി അത്തമനാ ഭവന്തി.

സോ കസ്സചി നിദാനമത്തം, കസ്സചി ഉപഡ്ഢഗാഥം, കസ്സചി ഗാഥം ഉപട്ഠാപേന്തോ അയപട്ടകേന ആബന്ധന്തോ വിയ ദഹരസാമണേരേ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ മഹാഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അയം പോരാണകവിഹാരോ അത്ഥി, ഏത്ഥ കോചി തത്രുപ്പാദോ’’തി?, പുച്ഛതി. ഥേരാ – ‘‘കിം വദേസി, ആവുസോ, ചതുവീസതി കരീസസഹസ്സാനി തത്രുപ്പാദോ’’തി. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഏവം വദേഥ, ഉദ്ധനേ പന അഗ്ഗിപി ന ജലതീതി. ആവുസോ, മഹാവിഹാരവാസീഹി ലദ്ധാ നാമ ഏവമേവ നസ്സന്തി, ന കോചി സണ്ഠപേതീതി. ഭന്തേ, പോരാണകരാജൂഹി ദിന്നം ഖീണാസവേഹി പടിഗ്ഗഹിതം കസ്മാ ഏതേ നാസേന്തീതി? ആവുസോ, താദിസേന ധമ്മകഥികേന സക്കാ ഭവേയ്യ ലദ്ധുന്തി. ഭന്തേ, മാ ഏവം വദേഥ, അമ്ഹേ പടിപത്തിദീപകധമ്മകഥികാ നാമ, തുമ്ഹേ മം ‘‘സങ്ഘകുടുമ്ബികോ വിഹാരുപട്ഠാകോ’’തി മഞ്ഞമാനാ കാതുകാമാതി. കിം നു ഖോ, ആവുസോ, അകപ്പിയമേതം, തുമ്ഹാദിസേഹി പന കഥിതേ അമ്ഹാകം ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി? തേന ഹി, ഭന്തേ, ആരാമികേസു ആഗതേസു അമ്ഹാകം ഭാരം കരോഥ, ഏകം കപ്പിയദ്വാരം കഥേസ്സാമാതി.

സോ പാതോവ ഗന്ത്വാ, സന്നിപാതസാലായം ഠത്വാ, ആരാമികേസു ആഗതേസു ‘‘ഉപാസകാ അസുകഖേത്തേ ഭാഗോ കുഹിം, അസുകഖേത്തേ കഹാപണം കുഹി’’ന്തിആദീനി വത്വാ, അഞ്ഞസ്സ ഖേത്തം ഗഹേത്വാ, അഞ്ഞസ്സ ദേതി. ഏവം അനുക്കമേന തം തം പടിസേധേന്തോ തസ്സ തസ്സ ദേന്തോ തഥാ അകാസി, യഥാ യാഗുഹത്ഥാ പൂവഹത്ഥാ ഭത്തഹത്ഥാ തേലമധുഫാണിതഘതാദിഹത്ഥാ ച അത്തനോവ സന്തികം ആഗച്ഛന്തി. സകലവിഹാരോ ഏകകോലാഹലോ ഹോതി, പേസലാ ഭിക്ഖൂ നിബ്ബിജ്ജ അപക്കമിംസു.

സോപി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി വിസ്സട്ഠകാനം ബഹൂനം ദുബ്ബചപുഗ്ഗലാനം ഉപജ്ഝം ദേന്തോ വിഹാരം പൂരേതി. ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ വിഹാരദ്വാരേ ഠത്വാവ ‘‘വിഹാരേ കേ വസന്തീ’’തി, പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഏവരൂപാ നാമ ഭിക്ഖൂ’’തി സുത്വാ ബാഹിരേനേവ പക്കമന്തി. അയം പുഗ്ഗലോ സാസനേ തിരിയം നിപന്നതായ മഹാജനസ്സ പച്ചയഭാവം ഉപഗതോ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി ‘‘നിബ്ബാനപബ്ഭാരാ’’തി പദേന ഓസാപിതം ധമ്മദേസനം ഞത്വാ അനുസന്ധികുസലതായ ഏതം ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. തഥാഗതോപി ഹി ഇമിസ്സം പരിസതി നിസിന്നോ ‘‘അനുസന്ധികുസലോ ഭിക്ഖു അത്ഥി, സോ മം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതീ’’തി തസ്സേവ ഓകാസകരണത്ഥായ ഇമസ്മിം ഠാനേ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

ഇദാനി ഓരിമം തീരന്തിആദിനാ നയേന വുത്തേസു അജ്ഝത്തികായതനാദീസു ഏവം ഉപഗമനാനുപഗമനാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ‘‘മയ്ഹം ചക്ഖു-പസന്നം, അഹം അപ്പമത്തകമ്പി രൂപാരമ്മണം പടിവിജ്ഝിതും സക്കോമീ’’തി ഏതം നിസ്സായ ചക്ഖും അസ്സാദേന്തോപി തിമിരകവാതാദീഹി ഉപഹതപസാദോ ‘‘അമനാപം മയ്ഹം ചക്ഖു, മഹന്തമ്പി രൂപാരമ്മണം വിഭാവേതും ന സക്കോമീ’’തി ദോമനസ്സം ആപജ്ജന്തോപി ചക്ഖായതനം ഉപഗച്ഛതി നാമ. അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി തിണ്ണം ലക്ഖണാനം വസേന വിപസ്സന്തോ പന ന ഉപഗച്ഛതി നാമ. സോതാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

മനായതനേ പന ‘‘മനാപം വത മേ മനോ, കിഞ്ചി വാമതോ അഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബം ദക്ഖിണതോവ ഗണ്ഹാതീ’’തി വാ ‘‘മനേന മേ ചിന്തിതചിന്തിതസ്സ അലാഭോ നാമ നത്ഥീ’’തി വാ ഏവം അസ്സാദേന്തോപി, ‘‘ദുചിന്തിതചിന്തിതസ്സ മേ മനോ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ’’തി ഏവം ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേന്തോപി മനായതനം ഉപഗച്ഛതി നാമ. ഇട്ഠേ പന രൂപേ രാഗം, അനിട്ഠേ പടിഘം ഉപ്പാദേന്തോ രൂപായതനം ഉപഗച്ഛതി നാമ. സദ്ദായതനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി മജ്ഝേ സംസീദിത്വാ ഥലം പത്തം ദാരുക്ഖന്ധം സണ്ഹഥൂലവാലികാ പിദഹതി, സോ പുന സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോതി, ഏവം നന്ദീരാഗേന ആബദ്ധോ പുഗ്ഗലോ ചതൂസു മഹാഅപായേസു പതിതോ മഹാദുക്ഖേന പിധീയതി, സോ അനേകേഹിപി വസ്സസഹസ്സേഹി പുന സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോതി. തേന വുത്തം ‘‘നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി.

അസ്മിമാനസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ഥലേ ആരുള്ഹോ ദാരുക്ഖന്ധോ ഹേട്ഠാ ഗങ്ഗോദകേന ചേവ ഉപരി വസ്സേന ച തേമേന്തോ അനുക്കമേന സേവാലപരിയോനദ്ധോ ‘‘പാസാണോ നു ഖോ ഏസ ഖാണുകോ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, ഏവമേവ അസ്മിമാനേന ഉന്നതോ പുഗ്ഗലോ പംസുകൂലികട്ഠാനേ പംസുകൂലികോ ഹോതി, ധമ്മകഥികട്ഠാനേ ധമ്മകഥികോ, ഭണ്ഡനകാരകട്ഠാനേ ഭണ്ഡനകാരകോ, വേജ്ജട്ഠാനേ വേജ്ജോ, പിസുണട്ഠാനേ പിസുണോ. സോ നാനപ്പകാരം അനേസനം ആപജ്ജന്തോ താഹി താഹി ആപത്തീഹി പലിവേഠിതോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ അസ്സ അബ്ഭന്തരേ കിഞ്ചി സീലം, ഉദാഹു നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘അസ്മിമാനസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി.

പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ആവട്ടേ പതിതദാരുഖന്ധോ അന്തോയേവ പാസാണാദീസു ആഹതസമബ്ഭാഹതോ ഭിജ്ജിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹോതി, ഏവം പഞ്ചകാമഗുണാവട്ടേ പതിതപുഗ്ഗലോ ചതൂസു അപായേസു കമ്മകാരണഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖേഹി ആഹതസമബ്ഭാഹതോ ദീഘരത്തം ചുണ്ണവിചുണ്ണതം ആപജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചന’’ന്തി.

ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. അസുചീതി ന സുചി. സങ്കസ്സരസമാചാരോതി ‘‘ഇമസ്സ മഞ്ഞേ ഇമസ്സ മഞ്ഞേ ഇദം കമ്മ’’ന്തി ഏവം പരേഹി സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരോ. സങ്കായ വാ പരേസം സമാചാരം സരതീതിപി സങ്കസ്സരസമാചാരോ. തസ്സ ഹി ദ്വേ തയോ ജനേ കഥേന്തേ ദിസ്വാ, ‘‘മമ ദോസം മഞ്ഞേ കഥേന്തീ’’തി തേസം സമാചാരം സങ്കസ്സരതി ധാവതീതി സങ്കസ്സരസമാചാരോ.

സമണപടിഞ്ഞോതി സലാകഗ്ഗഹണാദീസു ‘‘കിത്തകാ വിഹാരേ സമണാ’’തി ഗണനായ ആരദ്ധായ ‘‘അഹമ്പി സമണോ, അഹമ്പി സമണോ’’തി പടിഞ്ഞം ദേതി, സലാകഗ്ഗഹണാദീനി കരോതി. ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോതി ഉപോസഥപവാരണാദീസു ‘‘അഹമ്പി ബ്രഹ്മചാരീ’’തി പടിഞ്ഞായ താനി കമ്മാനി പവിസതി. അന്തോപൂതീതി വക്കഹദയാദീസു അപൂതികസ്സപി ഗുണാനം പൂതിഭാവേന, അന്തോപൂതി. അവസ്സുതോതി രാഗേന തിന്തോ. കസമ്ബുജാതോതി രാഗാദീഹി കിലേസേഹി കചവരജാതോ.

ഏതദവോചാതി ഗോഗണം ഗങ്ഗാതീരാഭിമുഖം കത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ, ‘‘സത്ഥാ ഓരിമതീരാദീനം അനുപഗച്ഛന്താദിവസേന സക്കാ പടിപത്തിം പൂരേതുന്തി വദതി. യദി ഏവം പൂരേതും സക്കാ, അഹം പബ്ബജിത്വാ പൂരേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച.

വച്ഛഗിദ്ധിനിയോതി വച്ഛേസു സസ്നേഹാ ഥനേഹി ഖീരം പഗ്ഘരന്തേഹി വച്ഛകസ്നേഹേന സയമേവ ഗമിസ്സന്തീതി. നിയ്യാതേഹേവാതി നിയ്യാതേഹിയേവ. ഗാവീസു ഹി അനിയ്യാതിതാസു ഗോസാമികാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഏകാ ഗാവീ ന ദിസ്സതി, ഏകോ ഗോണോ, ഏകോ വച്ഛകോ ന ദിസ്സതീ’’തി തുയ്ഹം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ വിചരിസ്സന്തി, ഇതി തേ അഫാസുകം ഭവിസ്സതി. പബ്ബജ്ജാ ച നാമേസാ സഇണസ്സ ന രുഹതി, അണണാ പബ്ബജ്ജാ ച ബുദ്ധാദീഹി സംവണ്ണിതാതി ദസ്സനത്ഥം ഏവമാഹ. നിയ്യാതാതി നിയ്യാതിതാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.