൧൮. സമുദ്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമസമുദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൮. സമുദ്ദവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ സമുദ്ദോതി യദി ദുപ്പൂരണട്ഠേന യദി വാ സമുദ്ദനട്ഠേന സമുദ്ദോ, ചക്ഖുമേവ സമുദ്ദോ. തസ്സ ഹി പഥവിതോ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ നീലാദിആരമ്മണം സമോസരന്തം പരിപുണ്ണഭാവം കാതും ന സക്കോതി, ഏവം ദുപ്പൂരണട്ഠേനപി സമുദ്ദോ. ചക്ഖു ച തേസു തേസു നീലാദീസു ആരമ്മണേസു സമുദ്ദതി, അസംവുതം ഹുത്വാ ഓസരമാനം കിലേസുപ്പത്തിയാ കാരണഭാവേന സദോസഗമനേന ഗച്ഛതീതി സമുദ്ദനട്ഠേനപി സമുദ്ദോ. തസ്സ രൂപമയോ വേഗോതി സമുദ്ദസ്സ അപ്പമാണോ ഊമിമയോ വേഗോ വിയ തസ്സാപി ചക്ഖുസമുദ്ദസ്സ സമോസരന്തസ്സ നീലാദിഭേദസ്സ ആരമ്മണസ്സ വസേന അപ്പമേയ്യോ രൂപമയോ വേഗോ വേദിതബ്ബോ. യോ തം രൂപമയം വേഗം സഹതീതി യോ തം ചക്ഖുസമുദ്ദേ സമോസടം രൂപമയം വേഗം, മനാപേ രൂപേ രാഗം, അമനാപേ ദോസം, അസമപേക്ഖിതേ മോഹന്തി ഏവം രാഗാദികിലേസേ അനുപ്പാദേന്തോ ഉപേക്ഖകഭാവേന സഹതി.

സഊമിന്തിആദീസു കിലേസഊമീഹി സഊമിം. കിലേസാവട്ടേഹി സാവട്ടം. കിലേസഗാഹേഹി സഗാഹം. കിലേസരക്ഖസേഹി സരക്ഖസം. കോധൂപായാസസ്സ ച വസേന സഊമിം. വുതഞ്ഹേതം ‘‘ഊമിഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കോധൂപായാസസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൯; മ. നി. ൨.൧൬൨; അ. നി. ൪.൧൨൨). കാമഗുണവസേന സാവട്ടം. വുതഞ്ഹേതം ‘‘ആവട്ടഗ്ഗാഹോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൪൧). മാതുഗാമവസേന സഗാഹം സരക്ഖസം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഗാഹരക്ഖസോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൯). സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. സഭയം ദുത്തരം അച്ചതരീതി ഊമിഭയേന സഭയം ദുരതിക്കമം അതിക്കമി. ലോകന്തഗൂതി സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം ഗതോ. പാരഗതോതി വുച്ചതീതി നിബ്ബാനം ഗതോതി കഥീയതി.

൨-൩. ദുതിയസമുദ്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൨൯-൨൩൦. ദുതിയേ സമുദ്ദോതി സമുദ്ദനട്ഠേന സമുദ്ദോ, കിലേദനട്ഠേന തേമനട്ഠേനാതി വുത്തം ഹോതി. യേഭുയ്യേനാതി ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ. സമുന്നാതി കിലിന്നാ തിന്താ നിമുഗ്ഗാ. തന്താകുലകജാതാതിആദി ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവ. മച്ചുജഹോതി തയോ മച്ചൂ ജഹിത്വാ ഠിതോ. നിരുപധീതി തീഹി ഉപധീഹി അനുപധി. അപുനബ്ഭവായാതി നിബ്ബാനത്ഥായ. അമോഹയീ മച്ചുരാജന്തി യഥാ തസ്സ ഗതിം ന ജാനാതി, ഏവം മച്ചുരാജാനം മോഹേത്വാ ഗതോ. തതിയം വുത്തനയമേവ.

൪-൬. ഖീരരുക്ഖോപമസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൩൧-൨൩൩. ചതുത്ഥേ അപ്പഹീനട്ഠേന അത്ഥി, തേനേവാഹ സോ അപ്പഹീനോതി. പരിത്താതി, പബ്ബതമത്തമ്പി രൂപം അനിട്ഠം അരജനീയം പരിത്തം നാമ ഹോതി, ഏവരൂപാപിസ്സ രൂപാ ചിത്തം പരിയാദിയന്തീതി ദസ്സേതി. കോ പന വാദോ അധിമത്താനന്തി ഇട്ഠാരമ്മണം പനസ്സ രജനീയം വത്ഥു ചിത്തം പരിയാദിയതീതി ഏത്ഥ കാ കഥാ? ഏത്ഥ ച നഖപിട്ഠിപമാണമ്പി മണിമുത്താദി രജനീയം വത്ഥു അധിമത്താരമ്മണമേവാതി വേദിതബ്ബം. ദഹരോതിആദീനി തീണിപി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ. ആഭിന്ദേയ്യാതി പഹരേയ്യ പദാലേയ്യ വാ. പഞ്ചമേ തദുഭയന്തി തം ഉഭയം. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

൭. ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. സത്തമേ അനേകപരിയായേനാതി അനേകേഹി കാരണേഹി. ഇതിപായന്തി ഇതിപി അയം. ഇമസ്മിം സുത്തേ അനിച്ചേന അനത്തലക്ഖണം കഥിതം.

൮. ആദിത്തപരിയായസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൫. അട്ഠമേ അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി ‘‘ഹത്ഥാ സോഭനാ പാദാ സോഭനാ’’തി ഏവം അനുബ്യഞ്ജനവസേന നിമിത്തഗ്ഗാഹോ. നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി ഹി സംസന്ദേത്വാ ഗഹണം, അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹോതി വിഭത്തിഗഹണം. നിമിത്തഗ്ഗാഹോ കുമ്ഭീലസദിസോ സബ്ബമേവ ഗണ്ഹാതി, അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹോ രത്തപാസദിസോ വിഭജിത്വാ ഹത്ഥപാദാദീസു തം തം കോട്ഠാസം. ഇമേ പന ദ്വേ ഗാഹാ ഏകജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തി, നാനാജവനവാരേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

നിമിത്തസ്സാദഗഥിതന്തി നിമിത്തസ്സാദേന ഗന്ഥിതം ബദ്ധം. വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം. തസ്മിം ചേ സമയേ കാലം കരേയ്യാതി ന കോചി സംകിലിട്ഠേന ചിത്തേന കാലം കരോന്തോ നാമ അത്ഥി. സബ്ബസത്താനഞ്ഹി ഭവങ്ഗേനേവ കാലകിരിയാ ഹോതി. കിലേസഭയം പന ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. സമയവസേന വാ ഏവം വുത്തം. ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹി ആപാഥഗതേ ആരമ്മണേ രത്തചിത്തം വാ ദുട്ഠചിത്തം വാ മൂള്ഹചിത്തം വാ ആരമ്മണരസം അനുഭവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി, ഭവങ്ഗേ ഠത്വാ കാലകിരിയം കരോതി. തസ്മിം സമയേ കാലം കരോന്തസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ പാടികങ്ഖാ, ഇമസ്സ സമയസ്സ വസേനേതം വുത്തം.

ഇമം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവന്തി ഇമം അനേകാനി വസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ അനുഭവിതബ്ബം ദുക്ഖം സമ്പസ്സമാനോ ഏവം വദാമി തത്തായ അയോസലാകായ അക്ഖീനി അഞ്ജാപേതുകാമോതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയോസങ്കുനാതി അയസൂലേന. സമ്പലിമട്ഠന്തി ദ്വേപി കണ്ണച്ഛിദ്ദാനി വിനിവിജ്ഝിത്വാ പഥവിയം ആകോടനവസേന സമ്പലിമട്ഠം.

തതിയവാരേ സമ്പലിമട്ഠന്തി നഖച്ഛേദനം പവേസേത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ സഹധുനട്ഠേന ഛിന്ദിത്വാ പാതനവസേന സമ്പലിമട്ഠം. ചതുത്ഥവാരേ സമ്പലിമട്ഠന്തി ബന്ധനമൂലം ഛേത്വാ പാതനവസേന സമ്പലിമട്ഠം. പഞ്ചമവാരേ സമ്പലിമട്ഠന്തി തിഖിണായ സത്തിയാ കായപസാദം ഉപ്പാടേത്വാ പതനവസേന സമ്പലിമട്ഠം. സത്തിയാതി ഏത്ഥ മഹതീ ദണ്ഡകവാസി വേദിതബ്ബാ. സോത്തന്തി നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദോക്കമനം. യഥാരൂപാനം വിതക്കാനം വസം ഗതോ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യാതി ഇമിനാ വിതക്കാനം യാവ സങ്ഘഭേദാ പാപകമ്മാവഹനതാ ദസ്സിതാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൯-൧൦. പഠമഹത്ഥപാദോപമസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൩൬-൨൩൭. നവമേ ഹത്ഥേസു, ഭിക്ഖവേ, സതീതി ഹത്ഥേസു വിജ്ജമാനേസു. ദസമേ ന ഹോതീതി വുച്ചമാനേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന വുത്തം. ദ്വീസുപി ചേതേസു വിപാകസുഖദുക്ഖമേവ ദസ്സേത്വാ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

സമുദ്ദവഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.