൧൪. ദേവദഹവഗ്ഗോ

൧. ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ദേവദഹവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ദേവദഹന്തി നപുംസകലിങ്ഗേന ലദ്ധനാമോ നിഗമോ. മനോരമാതി മനം രമയന്താ, മനാപാതി അത്ഥോ. അമനോരമാതി അമനാപാ.

൨. ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൫. ദുതിയേ ഛഫസ്സായതനികാ നാമാതി വിസും ഛഫസ്സായതനികാ നാമ നിരയാ നത്ഥി. സബ്ബേസുപി ഹി ഏകതിംസമഹാനിരയേസു ഛദ്വാരഫസ്സായതനപഞ്ഞത്തി ഹോതിയേവ. ഇദം പന അവീചിമഹാനിരയം സന്ധായ വുത്തം. സഗ്ഗാതി ഇധാപി താവതിംസപുരമേവ അധിപ്പേതം. കാമാവചരദേവലോകേ പന ഏകസ്മിമ്പി ഛഫസ്സായതനപഞ്ഞത്തിയാ അഭാവോ നാമ നത്ഥി. ഇമിനാ കിം ദീപേതി? നിരയേ ഏകന്തദുക്ഖസമപ്പിതഭാവേന, ദേവലോകേ ച ഏകന്തസുഖസമപ്പിതത്താ ഏകന്തഖിഡ്ഡാരതിവസേന ഉപ്പന്നപമാദേന മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം വസിതും ന സക്കാ. മനുസ്സലോകോ പന വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖോ, ഇധേവ അപായോപി സഗ്ഗോപി പഞ്ഞായതി. അയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ കമ്മഭൂമി നാമ, സാ തുമ്ഹേഹി ലദ്ധാ. തസ്മാ യേ വോ ഇമേ മാനുസ്സകാ ഖന്ധാ ലദ്ധാ, തേ വോ ലാഭാ. യഞ്ച വോ ഇദം മനുസ്സത്തം ലദ്ധം, പടിലദ്ധോ വോ ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ ഖണോ സമയോതി. വുത്തമ്പി ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘അയം കമ്മഭൂമി ഇധ മഗ്ഗഭാവനാ,

ഠാനാനി സംവേജനിയാ ബഹൂ ഇധ;

സംവേഗസംവേജനിയേസു വത്ഥുസു,

സംവേഗജാതോവ പയുഞ്ച യോനിസോ’’തി.

൩. പഠമരൂപാരാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൬. തതിയേ രൂപസമ്മുദിതാതി രൂപേ സമ്മുദിതാ പമോദിതാ. ദുക്ഖാതി ദുക്ഖിതാ. സുഖോതി നിബ്ബാനസുഖേന സുഖിതോ. കേവലാതി സകലാ. യാവതത്ഥീതി വുച്ചതീതി യത്തകാ അത്ഥീതി വുച്ചതി. ഏതേ വോതി ഏത്ഥ വോ-കാരോ നിപാതമത്തം. പച്ചനീകമിദം ഹോതി, സബ്ബലോകേന പസ്സതന്തി യം ഇദം പസ്സന്താനം പണ്ഡിതാനം ദസ്സനം, തം സബ്ബലോകേന പച്ചനീകം ഹോതി വിരുദ്ധം. ലോകോ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധേ നിച്ചാ സുഖാ അത്താ സുഭാതി മഞ്ഞതി, പണ്ഡിതാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ അസുഭാതി. സുഖതോ ആഹൂതി സുഖന്തി കഥേന്തി. സുഖതോ വിദൂതി സുഖന്തി ജാനന്തി. സബ്ബമേതം നിബ്ബാനമേവ സന്ധായ വുത്തം.

സമ്മൂള്ഹേത്ഥാതി ഏത്ഥ നിബ്ബാനേ സമ്മൂള്ഹാ. അവിദ്ദസൂതി ബാലാ. സബ്ബേപി ഹി ഛന്നവുതിപാസണ്ഡിനോ ‘‘നിബ്ബാനം പാപുണിസ്സാമാ’’തി സഞ്ഞിനോ ഹോന്തി, തേ പന ‘‘നിബ്ബാനം നാമ ഇദ’’ന്തിപി ന ജാനന്തി. നിവുതാനന്തി കിലേസനീവരണേന നിവുതാനം പരിയോനദ്ധാനം. അന്ധകാരോ അപസ്സതന്തി അപസ്സന്താനം അന്ധകാരോ ഹോതി. കിം തം ഏവം ഹോതി? നിബ്ബാനം വാ നിബ്ബാനദസ്സനം വാ അപസ്സന്താനഞ്ഹി ബാലാനം നിബ്ബാനമ്പി നിബ്ബാനദസ്സനമ്പി കാളമേഘഅവച്ഛാദിതം വിയ ചന്ദമണ്ഡലം കടാഹേന പടികുജ്ജിതപത്തോ വിയ ച നിച്ചകാലം തമോ ചേവ അന്ധകാരോ ച സമ്പജ്ജതി.

സതഞ്ച വിവടം ഹോതി, ആലോകോ പസ്സതാമിവാതി സതഞ്ച സപ്പുരിസാനം പഞ്ഞാദസ്സനേന പസ്സന്താനം നിബ്ബാനം ആലോകോ വിയ വിവടം ഹോതി. സന്തികേ ന വിജാനന്തി, മഗാ ധമ്മസ്സ അകോവിദാതി യം അത്തനോ സരീരേ കേസേ വാ ലോമാദീസു വാ അഞ്ഞതരകോട്ഠാസം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനന്തരമേവ അധിഗന്തബ്ബതോ അത്തനോ വാ ഖന്ധാനം നിരോധമഗ്ഗതോ സന്തികേ നിബ്ബാനം. തം ഏവം സന്തികേ സമാനമ്പി മഗ്ഗഭൂതാ ജനാ മഗ്ഗാമഗ്ഗധമ്മസ്സ ചതുസച്ചധമ്മസ്സ വാ അകോവിദാ ന ജാനന്തി.

മാരധേയ്യാനുപന്നേഹീതി തേഭൂമകവട്ടം മാരസ്സ നിവാസട്ഠാനം അനുപന്നേഹി. കോ നു അഞ്ഞത്ര അരിയേഭീതി ഠപേത്വാ അരിയേ കോ നു അഞ്ഞോ നിബ്ബാനപദം ജാനിതും അരഹതി. സമ്മദഞ്ഞായ പരിനിബ്ബന്തീതി അരഹത്തപഞ്ഞായ സമ്മാ ജാനിത്വാ അനന്തരമേവ അനാസവാ ഹുത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബന്തി. അഥ വാ സമ്മദഞ്ഞായ അനാസവാ ഹുത്വാ അന്തേ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായന്തി.

൪-൧൨. ദുതിയരൂപാരാമസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൭-൧൪൫. ചതുത്ഥം സുദ്ധികം കത്വാ ദേസിയമാനേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം. പഞ്ചമാദീനി തഥാ തഥാ ബുജ്ഝന്താനം അജ്ഝാസയേന വുത്താനി. അത്ഥോ പന തേസം പാകടോയേവാതി.

ദേവദഹവഗ്ഗോ ചുദ്ദസമോ.