൧. അനിച്ചവഗ്ഗോ

൧. അജ്ഝത്താനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧. സളായതനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ചക്ഖുന്തി ദ്വേ ചക്ഖൂനി – ഞാണചക്ഖു ചേവ മംസചക്ഖു ച. തത്ഥ ഞാണചക്ഖു പഞ്ചവിധം – ബുദ്ധചക്ഖു, ധമ്മചക്ഖു, സമന്തചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖൂതി. തേസു ബുദ്ധചക്ഖു നാമ ആസയാനുസയഞാണഞ്ചേവ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണഞ്ച, യം – ‘‘ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ’’തി (മഹാവ. ൯; മ. നി. ൧.൨൮൩; ൨.൩൩൮) ആഗതം. ധമ്മചക്ഖു നാമ ഹേട്ഠിമാ തയോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി, യം – ‘‘വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (മഹാവ. ൧൬; മ. നി. ൨.൩൯൫) ആഗതം. സമന്തചക്ഖു നാമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, യം – ‘‘പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖൂ’’തി (മഹാവ. ൮; മ. നി. ൧.൨൮൨; ൨.൩൩൮) ആഗതം. ദിബ്ബചക്ഖു നാമ ആലോകഫരണേന ഉപ്പന്നം ഞാണം, യം – ‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേനാ’’തി (പാരാ. ൧൩; മ. നി. ൨.൩൪൧) ആഗതം. പഞ്ഞാചക്ഖു നാമ ചതുസച്ചപരിച്ഛേദകഞാണം, യം – ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (സ. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫) ആഗതം.

മംസചക്ഖുപി ദുവിധം – സസമ്ഭാരചക്ഖു, പസാദചക്ഖൂതി. തേസു യ്വായം അക്ഖികൂപകേ അക്ഖിപടലേഹി പരിവാരിതോ മംസപിണ്ഡോ, യത്ഥ ചതസ്സോ ധാതുയോ വണ്ണഗന്ധരസോജാ സമ്ഭവോ ജീവിതം ഭാവോ ചക്ഖുപസാദോ കായപസാദോതി സങ്ഖേപതോ തേരസ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി. വിത്ഥാരതോ പന ചതസ്സോ ധാതുയോ വണ്ണഗന്ധരസോജാ സമ്ഭവോതി ഇമേ നവ ചതുസമുട്ഠാനവസേന ഛത്തിംസ, ജീവിതം ഭാവോ ചക്ഖുപസാദോ കായപസാദോതി ഇമേ കമ്മസമുട്ഠാനാ താവ ചത്താരോതി ചത്താരീസ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി. ഇദം സസമ്ഭാരചക്ഖു നാമ. യം പനേത്ഥ സേതമണ്ഡലപരിച്ഛിന്നേന കണ്ഹമണ്ഡലേന പരിവാരിതേ ദിട്ഠിമണ്ഡലേ സന്നിവിട്ഠം രൂപദസ്സനസമത്ഥം പസാദമത്തം, ഇദം പസാദചക്ഖു നാമ. തസ്സ തതോ പരേസഞ്ച സോതാദീനം വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താവ.

തത്ഥ യദിദം പസാദചക്ഖു, തം ഗഹേത്വാ ഭഗവാ – ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ – ‘‘ചതൂഹി കാരണേഹി അനിച്ചം ഉദയബ്ബയവന്തതായാ’’തിആദിനാ നയേന വിത്ഥാരകഥാ ഹേട്ഠാ പകാസിതായേവ. സോതമ്പി പസാദസോതമേവ അധിപ്പേതം, തഥാ ഘാനജിവ്ഹാകായാ. മനോതി തേഭൂമകസമ്മസനചാരചിത്തം. ഇതി ഇദം സുത്തം ഛസു അജ്ഝത്തികായതനേസു തീണി ലക്ഖണാനി ദസ്സേത്വാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം.

൨-൩. അജ്ഝത്തദുക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൨-൩. ദുതിയം ദ്വേ ലക്ഖണാനി, തതിയം ഏകലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം. സേസാനി പന തേഹി സല്ലക്ഖിതാനി വാ ഏത്തകേനേവ വാ സല്ലക്ഖേസ്സന്തീതി.

൪-൬. ബാഹിരാനിച്ചസുത്താദിവണ്ണനാ

൪-൬. ചതുത്ഥേ രൂപഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാ ചതുസമുട്ഠാനാ, സദ്ദോ ദ്വിസമുട്ഠാനോ, ധമ്മാതി തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണം. ഇദമ്പി ബാഹിരേസു ഛസു ആയതനേസു തിലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം വസേന വുത്തം. പഞ്ചമേ ഛട്ഠേ ച ദുതിയതതിയേസു വുത്തസദിസോവ നയോ.

൭-൧൨. അജ്ഝത്താനിച്ചാതീതാനാഗതസുത്താദിവണ്ണനാ

൭-൧൨. സത്തമാദീനി അതീതാനാഗതേസു ചക്ഖാദീസു അനിച്ചലക്ഖണാദീനി സല്ലക്ഖേത്വാ പച്ചുപ്പന്നേസു ബലവഗാഹേന കിലമന്താനം വസേന വുത്താനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

അനിച്ചവഗ്ഗോ പഠമോ.