൩. യമകസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. തതിയേ ദിട്ഠിഗതന്തി സചേ ഹിസ്സ ഏവം ഭവേയ്യ ‘‘സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ നിരുജ്ഝന്തി ച, സങ്ഖാരപ്പവത്തമേവ അപ്പവത്തം ഹോതീ’’തി, ദിട്ഠിഗതം നാമ ന ഭവേയ്യ, സാസനാവചരികം ഞാണം ഭവേയ്യ. യസ്മാ പനസ്സ ‘‘സത്തോ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീ’’തി അഹോസി, തസ്മാ ദിട്ഠിഗതം നാമ ജാതം. ഥാമസാ പരാമാസാതി ദിട്ഠിഥാമേന ചേവ ദിട്ഠിപരാമാസേന ച.

യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോതി യഥാ നാമ പച്ചന്തേ കുപിതേ തം വൂപസമേതും അസക്കോന്താ രാജപുരിസാ സേനാപതിസ്സ വാ രഞ്ഞോ വാ സന്തികം ഗച്ഛന്തി, ഏവം ദിട്ഠിഗതവസേന തസ്മിം ഥേരേ കുപിതേ തം വൂപസമേതും അസക്കോന്താ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മസേനാപതി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ, തേനുപസങ്കമിംസു. ഏവംബ്യാഖോതി തേസം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ വിയ ഥേരസ്സ സമ്മുഖാ പഗ്ഗയ്ഹ വത്തും അസക്കോന്തോ ഓലമ്ബന്തേന ഹദയേന ‘‘ഏവംബ്യാഖോ’’തി ആഹ. തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോതി? ഇദം ഥേരോ തസ്സ വചനം സുത്വാ, ‘‘നായം അത്തനോ ലദ്ധിയം ദോസം പസ്സതി, ധമ്മദേസനായ അസ്സ തം പാകടം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തിപരിവട്ടം ദേസനം ദേസേതും ആരഭി.

തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപം തഥാഗതോതി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? അനുയോഗവത്തം ദാപനത്ഥം. തിപരിവട്ടദേസനാവസാനസ്മിഞ്ഹി ഥേരോ സോതാപന്നോ ജാതോ. അഥ നം അനുയോഗവത്തം ദാപേതും ‘‘തം കിം മഞ്ഞസീ’’തിആദിമാഹ? തഥാഗതോതി സത്തോ. രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘തഥാഗതോ’’തി സമനുപസ്സസീതി പുച്ഛതി. ഏത്ഥ ച തേ, ആവുസോതി ഇദം ഥേരസ്സ അനുയോഗേ ഭുമ്മം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏത്ഥ ച തേ ഏത്തകേ ഠാനേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സച്ചതോ ഥിരതോ സത്തേ അനുപലബ്ഭിയമാനേതി. സചേ തം, ആവുസോതി ഇദമേതം അഞ്ഞം ബ്യാകരാപേതുകാമോ പുച്ഛതി. യം ദുക്ഖം തം നിരുദ്ധന്തി യം ദുക്ഖം, തദേവ നിരുദ്ധം, അഞ്ഞോ സത്തോ നിരുജ്ഝനകോ നാമ നത്ഥി, ഏവം ബ്യാകരേയ്യന്തി അത്ഥോ.

ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സാതി ഏതസ്സ പഠമമഗ്ഗസ്സ. ഭിയ്യോസോമത്തായ ഞാണായാതി അതിരേകപ്പമാണസ്സ ഞാണസ്സ അത്ഥായ, സഹവിപസ്സനകാനം ഉപരി ച തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ആവിഭാവത്ഥായാതി അത്ഥോ. ആരക്ഖസമ്പന്നോതി അന്തോആരക്ഖേന ചേവ ബഹിആരക്ഖേന ച സമന്നാഗതോ. അയോഗക്ഖേമകാമോതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമഭാവം അനിച്ഛന്തോ. പസയ്ഹാതി പസയ്ഹിത്വാ അഭിഭവിത്വാ. അനുപഖജ്ജാതി അനുപവിസിത്വാ.

പുബ്ബുട്ഠായീതിആദീസു ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ആസനതോ പഠമതരം വുട്ഠാതീതി പുബ്ബുട്ഠായീ. തസ്സ ആസനം ദത്വാ തസ്മിം നിസിന്നേ പച്ഛാ നിപതതി നിസീദതീതി, പച്ഛാനിപാതീ. പാതോവ വുട്ഠായ ‘‘ഏത്തകാ കസിതും ഗച്ഛഥ, ഏത്തകാ വപിതു’’ന്തി വാ സബ്ബപഠമം വുട്ഠാതീതി പുബ്ബുട്ഠായീ. സായം സബ്ബേസു അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗതേസു ഗേഹസ്സ സമന്തതോ ആരക്ഖം സംവിധായ ദ്വാരാനി ഥകേത്വാ സബ്ബപച്ഛാ നിപജ്ജനതോപി പച്ഛാനിപാതീ. ‘‘കിം കരോമി, അയ്യപുത്ത? കിം കരോമി അയ്യപുത്താ’’തി? മുഖം ഓലോകേന്തോ കിംകാരം പടിസാവേതീതി കിംകാരപടിസ്സാവീ. മനാപം ചരതീതി മനാപചാരീ. പിയം വദതീതി പിയവാദീ. മിത്തതോപി നം സദ്ദഹേയ്യാതി മിത്തോ മേ അയന്തി സദ്ദഹേയ്യ. വിസ്സാസം ആപജ്ജേയ്യാതി ഏകതോ പാനഭോജനാദിം കരോന്തോ വിസ്സാസികോ ഭവേയ്യ. സംവിസ്സത്ഥോതി സുട്ഠു വിസ്സത്ഥോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ബാലഗഹപതിപുത്തോ വിയ ഹി വട്ടസന്നിസ്സിതകാലേ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ, വധകപച്ചാമിത്തോ വിയ അബലദുബ്ബലാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, വധകപച്ചാമിത്തസ്സ ‘‘ബാലഗഹപതിപുത്തം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഉപഗതകാലോ വിയ പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപഗതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, തസ്സ ഹി ‘‘ന മേ അയം സഹായോ, വധകപച്ചത്ഥികോ അയ’’ന്തി അജാനനകാലോ വിയ വട്ടനിസ്സിതപുഥുജ്ജനസ്സ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ‘‘ന ഇമേ മയ്ഹ’’ന്തി അഗഹേത്വാ ‘‘മമ രൂപം, മമ വേദനാ, മമ സഞ്ഞാ, മമ സങ്ഖാരാ, മമ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഗഹിതകാലോ, വധകപച്ചത്ഥികസ്സ ‘‘മിത്തോ മേ അയ’’ന്തി ഗഹേത്വാ സക്കാരകരണകാലോ വിയ ‘‘മമ ഇമേ’’തി ഗഹേത്വാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ന്ഹാപനഭോജനാദീഹി സക്കാരകരണകാലോ, ‘‘അതിവിസ്സത്ഥോ മേ അയ’’ന്തി ഞത്വാ സക്കാരം കരോന്തസ്സേവ അസിനാ സീസച്ഛിന്ദനം വിയ വിസ്സത്ഥസ്സ ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ തിഖിണേഹി ഭിജ്ജമാനേഹി ഖന്ധേഹി ജീവിതപരിയാദാനം വേദിതബ്ബം.

ഉപേതീതി ഉപഗച്ഛതി. ഉപാദിയതീതി ഗണ്ഹാതി. അധിട്ഠാതീതി അധിതിട്ഠതി. അത്താ മേതി അയം മേ അത്താതി. സുതവാ ച ഖോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോതി യഥാ പന പണ്ഡിതോ ഗഹപതിപുത്തോ ഏവം ഉപഗതം പച്ചത്ഥികം ‘‘പച്ചത്ഥികോ മേ അയ’’ന്തി ഞത്വാ അപ്പമത്തോ താനി താനി കമ്മാനി കാരേത്വാ അനത്ഥം പരിഹരതി, അത്ഥം പാപുണാതി, ഏവം സുതവാ അരിയസാവകോപി ‘‘ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അഗഹേത്വാ, ‘‘പച്ചത്ഥികാ മേ ഏതേ’’തി ഞത്വാ രൂപസത്തകഅരൂപസത്തകാദിവസേന വിപസ്സനായ യോജേത്വാവ തതോനിദാനം ദുക്ഖം പരിവജ്ജേത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണാതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. തതിയം.