൩. ഉദാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. തതിയേ ഉദാനം ഉദാനേസീതി ബലവസോമനസ്സസമുട്ഠാനം ഉദാനം ഉദാഹരി. കിം നിസ്സായ പനേസ ഭഗവതോ ഉപ്പന്നോതി. സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം. കഥം? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി, ‘‘തയോമേ ഉപനിസ്സയാ – ദാനൂപനിസ്സയോ സീലൂപനിസ്സയോ ഭാവനൂപനിസ്സയോ ചാ’’തി. തേസു ദാനസീലൂപനിസ്സയാ ദുബ്ബലാ, ഭാവനൂപനിസ്സയോ ബലവാ. ദാനസീലൂപനിസ്സയാ ഹി തയോ മഗ്ഗേ ച ഫലാനി ച പാപേന്തി, ഭാവനൂപനിസ്സയോ അരഹത്തം പാപേതി. ഇതി ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ പതിട്ഠിതോ ഭിക്ഖു ഘടേന്തോ വായമന്തോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി ബന്ധനാനി ഛേത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേതി, ‘‘അഹോ സാസനം നിയ്യാനിക’’ന്തി ആവജ്ജേന്തസ്സ അയം ഉദപാദി.

തത്ഥ ‘‘ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠത്വാ ഘടമാനോ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പാപുണാതീ’’തി ഇമസ്സത്ഥസ്സാവിഭാവനത്ഥം മിലകത്ഥേരസ്സ വത്ഥു വേദിതബ്ബം – സോ കിര ഗിഹികാലേ പാണാതിപാതകമ്മേന ജീവികം കപ്പേന്തോ അരഞ്ഞേ പാസസതഞ്ചേവ അദൂഹലസതഞ്ച യോജേസി. അഥേകദിവസം അങ്ഗാരപക്കമംസം ഖാദിത്വാ പാസട്ഠാനേസു വിചരന്തോ പിപാസാഭിഭൂതോ ഏകസ്സ അരഞ്ഞവാസിത്ഥേരസ്സ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ചങ്കമന്തസ്സ അവിദൂരേ ഠിതം പാനീയഘടം വിവരി, ഹത്ഥതേമനമത്തമ്പി ഉദകം നാദ്ദസ. സോ കുജ്ഝിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു തുമ്ഹേ ഗഹപതികേഹി ദിന്നം ഭുഞ്ജിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ സുപഥ, പാനീയഘടേ അഞ്ജലിമത്തമ്പി ഉദകം ന ഠപേഥ, ന യുത്തമേത’’ന്തി. ഥേരോ ‘‘മയാ പാനീയഘടോ പൂരേത്വാ ഠപിതോ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ പരിപുണ്ണഘടം ദിസ്വാ പാനീയസങ്ഖം പൂരേത്വാ അദാസി. സോ ദ്വത്തിസങ്ഖപൂരം പിവിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവം പൂരിതഘടോ നാമ മമ കമ്മം ആഗമ്മ തത്തകപാലോ വിയ ജാതോ. കിം നു ഖോ അനാഗതേ അത്തഭാവേ ഭവിസ്സതീ’’തി? സംവിഗ്ഗചിത്തോ ധനും ഛഡ്ഡേത്വാ, ‘‘പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ തം പബ്ബാജേസി.

തസ്സ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സ ബഹൂനം മിഗസൂകരാനം മാരിതട്ഠാനം പാസഅദൂഹലാനഞ്ച യോജിതട്ഠാനം ഉപട്ഠാതി. തം അനുസ്സരതോ സരീരേ ദാഹോ ഉപ്പജ്ജതി, കൂടഗോണോ വിയ കമ്മട്ഠാനമ്പി വീഥിം ന പടിപജ്ജതി. സോ ‘‘കിം കരിസ്സാമി ഭിക്ഖുഭാവേനാ’’തി? അനഭിരതിയാ പീളിതോ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ന സക്കോമി, ഭന്തേ, സമണധമ്മം കാതു’’ന്തി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ഹത്ഥകമ്മം കരോഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഉദുമ്ബരാദയോ അല്ലരുക്ഖേ ഛിന്ദിത്വാ മഹന്തം രാസിം കത്വാ, ‘‘ഇദാനി കിം കരോമീ’’തി പുച്ഛി? ഝാപേഹി നന്തി. സോ ചതൂസു ദിസാസു അഗ്ഗിം ദത്വാ ഝാപേതും അസക്കോന്തോ, ‘‘ഭന്തേ, ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘തേന ഹി അപേഹീ’’തി പഥവിം ദ്വിധാ കത്വാ അവീചിതോ ഖജ്ജോപനകമത്തം അഗ്ഗിം നീഹരിത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപി. സോ താവ മഹന്തം രാസിം സുക്ഖപണ്ണം വിയ ഖണേന ഝാപേസി. അഥസ്സ ഥേരോ അവീചിം ദസ്സേത്വാ, ‘‘സചേ വിബ്ഭമിസ്സസി, ഏത്ഥ പച്ചിസ്സസീ’’തി സംവേഗം ജനേസി. സോ അവീചിദസ്സനതോ പട്ഠായ പവേധമാനോ ‘‘നിയ്യാനികം, ഭന്തേ, ബുദ്ധസാസന’’ന്തി പുച്ഛി, ആമാവുസോതി. ഭന്തേ, ബുദ്ധസാസനസ്സ നിയ്യാനികത്തേ സതി മിലകോ അത്തമോക്ഖം കരിസ്സതി, മാ ചിന്തയിത്ഥാതി. തതോ പട്ഠായ സമണധമ്മം കരോതി ഘടേതി, തസ്സ വത്തപടിവത്തം പൂരേതി, നിദ്ദായ ബാധയമാനായ തിന്തം പലാലം സീസേ ഠപേത്വാ പാദേ സോണ്ഡിയം ഓതാരേത്വാ നിസീദതി. സോ ഏകദിവസം പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ ഘടം ഊരുമ്ഹി ഠപേത്വാ ഉദകമണികാനം പച്ഛേദം ആഗമയമാനോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ഥേരോ സാമണേരസ്സ ഇമം ഉദ്ദേസം ദേതി –

‘‘ഉട്ഠാനവതോ സതീമതോ,

സുചികമ്മസ്സ നിസമ്മകാരിനോ;

സഞ്ഞതസ്സ ധമ്മജീവിനോ,

അപ്പമത്തസ്സ യസോഭിവഡ്ഢതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൪);

സോ ചതുപ്പദികമ്പി തം ഗാഥം അത്തനിയേവ ഉപനേസി – ‘‘ഉട്ഠാനവതാ നാമ മാദിസേന ഭവിതബ്ബം. സതിമതാപി മാദിസേനേവ…പേ… അപ്പമത്തേനപി മാദിസേനേവ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ഏവം തം ഗാഥം അത്തനി ഉപനേത്വാ തസ്മിംയേവ പദവാരേ ഠിതോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദിത്വാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ ഹട്ഠതുട്ഠോ –

‘‘അല്ലം പലാലപുഞ്ജാഹം, സീസേനാദായ ചങ്കമിം;

പത്തോസ്മി തതിയം ഠാനം, ഏത്ഥ മേ നത്ഥി സംസയോ’’തി. –

ഇമം ഉദാനഗാഥം ആഹ. ഏവം ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠിതോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദിത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീതി ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി.

തത്ഥ നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാതി സചേ അഹം ന ഭവേയ്യം, മമ പരിക്ഖാരോപി ന ഭവേയ്യ. സചേ വാ പന മേ അതീതേ കമ്മാഭിസങ്ഖാരോ നാഭവിസ്സ, ഇദം മേ ഏതരഹി ഖന്ധപഞ്ചകം ന ഭവേയ്യ. നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീതി ഇദാനി പന തഥാ പരക്കമിസ്സാമി, യഥാ മേ ആയതിം ഖന്ധാഭിനിബ്ബത്തകോ കമ്മസങ്ഖാരോ ന ഭവിസ്സതി, തസ്മിം അസതി ആയതിം പടിസന്ധി നാമ ന മേ ഭവിസ്സതി. ഏവം അധിമുച്ചമാനോതി ഏവം അധിമുച്ചന്തോ ഭിക്ഖു ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠിതോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദേയ്യ. ഏവം വുത്തേതി ഏവം സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം ആവജ്ജേന്തേന ഭഗവതാ ഇമസ്മിം ഉദാനേ വുത്തേ. രൂപം വിഭവിസ്സതീതി രൂപം ഭിജ്ജിസ്സതി. രൂപസ്സ വിഭവാതി വിഭവദസ്സനേന സഹവിപസ്സനേന. സഹവിപസ്സനകാ ഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ രൂപാദീനം വിഭവദസ്സനം നാമ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏവം അധിമുച്ചമാനോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യാതി, ഭന്തേ, ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യേവ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി. കസ്മാ ന ഛിന്ദിസ്സതീതി?

ഇദാനി ഉപരി മഗ്ഗഫലം പുച്ഛന്തോ കഥം പന, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനന്തരാതി ദ്വേ അനന്തരാനി ആസന്നാനന്തരഞ്ച ദൂരാനന്തരഞ്ച. വിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ ആസന്നാനന്തരം നാമ, ഫലസ്സ ദൂരാനന്തരം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, ജാനതോ കഥം പസ്സതോ വിപസ്സനാനന്തരാ ‘ആസവാനം ഖയോ’തി സങ്ഖം ഗതം അരഹത്തഫലം ഹോതീ’’തി പുച്ഛതി. അതസിതായേതി അതസിതബ്ബേ അഭായിതബ്ബേ ഠാനമ്ഹി. താസം ആപജ്ജതീതി ഭയം ആപജ്ജതി. താസോ ഹേസോതി യാ ഏസാ ‘‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ’’തി ഏവം പവത്താ ദുബ്ബലവിപസ്സനാ, സാ യസ്മാ അത്തസിനേഹം പരിയാദാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ താസോ നാമ ഹോതി. സോ ഹി ‘‘ഇദാനാഹം ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമി, ന ദാനി കിഞ്ചി ഭവിസ്സാമീ’’തി അത്താനം പപാതേ പതന്തം വിയ പസ്സതി അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ വിയ. ലോഹപാസാദസ്സ കിര ഹേട്ഠാ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ തിലക്ഖണാഹതം ധമ്മം പരിവത്തേതി. അഥ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏകമന്തേ ഠത്വാ ധമ്മം സുണന്തസ്സ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹിംസു. സോ പപാതേ പതന്തോ വിയ ഹുത്വാ വിവടദ്വാരേന തതോ പലായിത്വാ ഗേഹം പവിസിത്വാ, പുത്തം ഉരേ സയാപേത്വാ, ‘‘താത, സക്യസമയം ആവജ്ജേന്തോ മനമ്ഹി നട്ഠോ’’തി ആഹ. ന ഹേസോ ഭിക്ഖു താസോതി ഏസാ ഏവം പവത്താ ബലവവിപസ്സനാ സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ന താസോ നാമ ഹോതി. ന ഹി തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘അഹം ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘വിനസ്സിസ്സാമീ’’തി വാതി. ഏവം പന ഹോതി ‘‘സങ്ഖാരാവ ഉപ്പജ്ജന്തി, സങ്ഖാരാവ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. തതിയം.