൬. ഉപയവഗ്ഗോ

൧. ഉപയസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ഉപയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഉപയോതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ ഉപഗതോ. വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം. ആപജ്ജേയ്യാതി കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതായ വുദ്ധിആദീനി ആപജ്ജേയ്യ. വിഞ്ഞാണുപയന്തി പദസ്സ അഗ്ഗഹണേ കാരണം വുത്തമേവ. വോച്ഛിജ്ജതാരമ്മണന്തി പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതായ അഭാവേന ആരമ്മണം വോച്ഛിജ്ജതി. പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സാതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠാ ന ഹോതി. തദപ്പതിട്ഠിതന്തി തം അപ്പതിട്ഠിതം. അനഭിസങ്ഖച്ച വിമുത്തന്തി പടിസന്ധിം അനഭിസങ്ഖരിത്വാ വിമുത്തം. പഠമം.

൨. ബീജസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ദുതിയേ ബീജജാതാനീതി ബീജാനി. മൂലബീജന്തി വചം വചത്തം ഹലിദ്ദം സിങ്ഗിവേരന്തി ഏവമാദി. ഖന്ധബീജന്തി അസ്സത്ഥോ നിഗ്രോധോതി ഏവമാദി. ഫലുബീജന്തി ഉച്ഛു വേളു നളോതി ഏവമാദി. അഗ്ഗബീജന്തി അജ്ജുകം ഫണിജ്ജകന്തി ഏവമാദി. ബീജബീജന്തി സാലിവീഹിആദി പുബ്ബണ്ണഞ്ചേവ മുഗ്ഗമാസാദി അപരണ്ണഞ്ച. അഖണ്ഡാനീതി അഭിന്നാനി. ഭിന്നകാലതോ പട്ഠായ ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. അപൂതികാനീതി ഉദകതേമനേന അപൂതികാനി. പൂതിബീജഞ്ഹി ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. അവാതാതപഹതാനീതി വാതേന ച ആതപേന ച ന ഹതാനി, നിരോജതം ന പാപിതാനി. നിരോജഞ്ഹി കസടം ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. സാരാദാനീതി ഗഹിതസാരാനി പതിട്ഠിതസാരാനി. നിസ്സാരഞ്ഹി ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. സുഖസയിതാനീതി ചത്താരോ മാസേ കോട്ഠേ പക്ഖിത്തനിയാമേനേവ സുഖം സയിതാനി. പഥവീതി ഹേട്ഠാ പതിട്ഠാനപഥവീ. ആപോതി ഉപരിസ്നേഹനആപോ. ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണഭൂതാ രൂപാദയോ ചത്താരോ ഖന്ധാ. തേ ഹി ആരമ്മണവസേന പതിട്ഠാഭൂതത്താ പഥവീധാതുസദിസാ. നന്ദിരാഗോ സിനേഹനട്ഠേന ആപോധാതുസദിസോ. വിഞ്ഞാണം സാഹാരന്തി സപ്പച്ചയം കമ്മവിഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി ബീജം വിയ പഥവിയം ആരമ്മണപഥവിയം വിരുഹതി. ദുതിയം.

൩. ഉദാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. തതിയേ ഉദാനം ഉദാനേസീതി ബലവസോമനസ്സസമുട്ഠാനം ഉദാനം ഉദാഹരി. കിം നിസ്സായ പനേസ ഭഗവതോ ഉപ്പന്നോതി. സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം. കഥം? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി, ‘‘തയോമേ ഉപനിസ്സയാ – ദാനൂപനിസ്സയോ സീലൂപനിസ്സയോ ഭാവനൂപനിസ്സയോ ചാ’’തി. തേസു ദാനസീലൂപനിസ്സയാ ദുബ്ബലാ, ഭാവനൂപനിസ്സയോ ബലവാ. ദാനസീലൂപനിസ്സയാ ഹി തയോ മഗ്ഗേ ച ഫലാനി ച പാപേന്തി, ഭാവനൂപനിസ്സയോ അരഹത്തം പാപേതി. ഇതി ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ പതിട്ഠിതോ ഭിക്ഖു ഘടേന്തോ വായമന്തോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി ബന്ധനാനി ഛേത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേതി, ‘‘അഹോ സാസനം നിയ്യാനിക’’ന്തി ആവജ്ജേന്തസ്സ അയം ഉദപാദി.

തത്ഥ ‘‘ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠത്വാ ഘടമാനോ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പാപുണാതീ’’തി ഇമസ്സത്ഥസ്സാവിഭാവനത്ഥം മിലകത്ഥേരസ്സ വത്ഥു വേദിതബ്ബം – സോ കിര ഗിഹികാലേ പാണാതിപാതകമ്മേന ജീവികം കപ്പേന്തോ അരഞ്ഞേ പാസസതഞ്ചേവ അദൂഹലസതഞ്ച യോജേസി. അഥേകദിവസം അങ്ഗാരപക്കമംസം ഖാദിത്വാ പാസട്ഠാനേസു വിചരന്തോ പിപാസാഭിഭൂതോ ഏകസ്സ അരഞ്ഞവാസിത്ഥേരസ്സ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ചങ്കമന്തസ്സ അവിദൂരേ ഠിതം പാനീയഘടം വിവരി, ഹത്ഥതേമനമത്തമ്പി ഉദകം നാദ്ദസ. സോ കുജ്ഝിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു തുമ്ഹേ ഗഹപതികേഹി ദിന്നം ഭുഞ്ജിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ സുപഥ, പാനീയഘടേ അഞ്ജലിമത്തമ്പി ഉദകം ന ഠപേഥ, ന യുത്തമേത’’ന്തി. ഥേരോ ‘‘മയാ പാനീയഘടോ പൂരേത്വാ ഠപിതോ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ പരിപുണ്ണഘടം ദിസ്വാ പാനീയസങ്ഖം പൂരേത്വാ അദാസി. സോ ദ്വത്തിസങ്ഖപൂരം പിവിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവം പൂരിതഘടോ നാമ മമ കമ്മം ആഗമ്മ തത്തകപാലോ വിയ ജാതോ. കിം നു ഖോ അനാഗതേ അത്തഭാവേ ഭവിസ്സതീ’’തി? സംവിഗ്ഗചിത്തോ ധനും ഛഡ്ഡേത്വാ, ‘‘പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ തം പബ്ബാജേസി.

തസ്സ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സ ബഹൂനം മിഗസൂകരാനം മാരിതട്ഠാനം പാസഅദൂഹലാനഞ്ച യോജിതട്ഠാനം ഉപട്ഠാതി. തം അനുസ്സരതോ സരീരേ ദാഹോ ഉപ്പജ്ജതി, കൂടഗോണോ വിയ കമ്മട്ഠാനമ്പി വീഥിം ന പടിപജ്ജതി. സോ ‘‘കിം കരിസ്സാമി ഭിക്ഖുഭാവേനാ’’തി? അനഭിരതിയാ പീളിതോ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ന സക്കോമി, ഭന്തേ, സമണധമ്മം കാതു’’ന്തി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ഹത്ഥകമ്മം കരോഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഉദുമ്ബരാദയോ അല്ലരുക്ഖേ ഛിന്ദിത്വാ മഹന്തം രാസിം കത്വാ, ‘‘ഇദാനി കിം കരോമീ’’തി പുച്ഛി? ഝാപേഹി നന്തി. സോ ചതൂസു ദിസാസു അഗ്ഗിം ദത്വാ ഝാപേതും അസക്കോന്തോ, ‘‘ഭന്തേ, ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘തേന ഹി അപേഹീ’’തി പഥവിം ദ്വിധാ കത്വാ അവീചിതോ ഖജ്ജോപനകമത്തം അഗ്ഗിം നീഹരിത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപി. സോ താവ മഹന്തം രാസിം സുക്ഖപണ്ണം വിയ ഖണേന ഝാപേസി. അഥസ്സ ഥേരോ അവീചിം ദസ്സേത്വാ, ‘‘സചേ വിബ്ഭമിസ്സസി, ഏത്ഥ പച്ചിസ്സസീ’’തി സംവേഗം ജനേസി. സോ അവീചിദസ്സനതോ പട്ഠായ പവേധമാനോ ‘‘നിയ്യാനികം, ഭന്തേ, ബുദ്ധസാസന’’ന്തി പുച്ഛി, ആമാവുസോതി. ഭന്തേ, ബുദ്ധസാസനസ്സ നിയ്യാനികത്തേ സതി മിലകോ അത്തമോക്ഖം കരിസ്സതി, മാ ചിന്തയിത്ഥാതി. തതോ പട്ഠായ സമണധമ്മം കരോതി ഘടേതി, തസ്സ വത്തപടിവത്തം പൂരേതി, നിദ്ദായ ബാധയമാനായ തിന്തം പലാലം സീസേ ഠപേത്വാ പാദേ സോണ്ഡിയം ഓതാരേത്വാ നിസീദതി. സോ ഏകദിവസം പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ ഘടം ഊരുമ്ഹി ഠപേത്വാ ഉദകമണികാനം പച്ഛേദം ആഗമയമാനോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ഥേരോ സാമണേരസ്സ ഇമം ഉദ്ദേസം ദേതി –

‘‘ഉട്ഠാനവതോ സതീമതോ,

സുചികമ്മസ്സ നിസമ്മകാരിനോ;

സഞ്ഞതസ്സ ധമ്മജീവിനോ,

അപ്പമത്തസ്സ യസോഭിവഡ്ഢതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൪);

സോ ചതുപ്പദികമ്പി തം ഗാഥം അത്തനിയേവ ഉപനേസി – ‘‘ഉട്ഠാനവതാ നാമ മാദിസേന ഭവിതബ്ബം. സതിമതാപി മാദിസേനേവ…പേ… അപ്പമത്തേനപി മാദിസേനേവ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ഏവം തം ഗാഥം അത്തനി ഉപനേത്വാ തസ്മിംയേവ പദവാരേ ഠിതോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദിത്വാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ ഹട്ഠതുട്ഠോ –

‘‘അല്ലം പലാലപുഞ്ജാഹം, സീസേനാദായ ചങ്കമിം;

പത്തോസ്മി തതിയം ഠാനം, ഏത്ഥ മേ നത്ഥി സംസയോ’’തി. –

ഇമം ഉദാനഗാഥം ആഹ. ഏവം ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠിതോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദിത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീതി ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി.

തത്ഥ നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാതി സചേ അഹം ന ഭവേയ്യം, മമ പരിക്ഖാരോപി ന ഭവേയ്യ. സചേ വാ പന മേ അതീതേ കമ്മാഭിസങ്ഖാരോ നാഭവിസ്സ, ഇദം മേ ഏതരഹി ഖന്ധപഞ്ചകം ന ഭവേയ്യ. നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീതി ഇദാനി പന തഥാ പരക്കമിസ്സാമി, യഥാ മേ ആയതിം ഖന്ധാഭിനിബ്ബത്തകോ കമ്മസങ്ഖാരോ ന ഭവിസ്സതി, തസ്മിം അസതി ആയതിം പടിസന്ധി നാമ ന മേ ഭവിസ്സതി. ഏവം അധിമുച്ചമാനോതി ഏവം അധിമുച്ചന്തോ ഭിക്ഖു ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠിതോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദേയ്യ. ഏവം വുത്തേതി ഏവം സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം ആവജ്ജേന്തേന ഭഗവതാ ഇമസ്മിം ഉദാനേ വുത്തേ. രൂപം വിഭവിസ്സതീതി രൂപം ഭിജ്ജിസ്സതി. രൂപസ്സ വിഭവാതി വിഭവദസ്സനേന സഹവിപസ്സനേന. സഹവിപസ്സനകാ ഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ രൂപാദീനം വിഭവദസ്സനം നാമ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏവം അധിമുച്ചമാനോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യാതി, ഭന്തേ, ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യേവ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി. കസ്മാ ന ഛിന്ദിസ്സതീതി?

ഇദാനി ഉപരി മഗ്ഗഫലം പുച്ഛന്തോ കഥം പന, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനന്തരാതി ദ്വേ അനന്തരാനി ആസന്നാനന്തരഞ്ച ദൂരാനന്തരഞ്ച. വിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ ആസന്നാനന്തരം നാമ, ഫലസ്സ ദൂരാനന്തരം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, ജാനതോ കഥം പസ്സതോ വിപസ്സനാനന്തരാ ‘ആസവാനം ഖയോ’തി സങ്ഖം ഗതം അരഹത്തഫലം ഹോതീ’’തി പുച്ഛതി. അതസിതായേതി അതസിതബ്ബേ അഭായിതബ്ബേ ഠാനമ്ഹി. താസം ആപജ്ജതീതി ഭയം ആപജ്ജതി. താസോ ഹേസോതി യാ ഏസാ ‘‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ’’തി ഏവം പവത്താ ദുബ്ബലവിപസ്സനാ, സാ യസ്മാ അത്തസിനേഹം പരിയാദാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ താസോ നാമ ഹോതി. സോ ഹി ‘‘ഇദാനാഹം ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമി, ന ദാനി കിഞ്ചി ഭവിസ്സാമീ’’തി അത്താനം പപാതേ പതന്തം വിയ പസ്സതി അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ വിയ. ലോഹപാസാദസ്സ കിര ഹേട്ഠാ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ തിലക്ഖണാഹതം ധമ്മം പരിവത്തേതി. അഥ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏകമന്തേ ഠത്വാ ധമ്മം സുണന്തസ്സ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹിംസു. സോ പപാതേ പതന്തോ വിയ ഹുത്വാ വിവടദ്വാരേന തതോ പലായിത്വാ ഗേഹം പവിസിത്വാ, പുത്തം ഉരേ സയാപേത്വാ, ‘‘താത, സക്യസമയം ആവജ്ജേന്തോ മനമ്ഹി നട്ഠോ’’തി ആഹ. ന ഹേസോ ഭിക്ഖു താസോതി ഏസാ ഏവം പവത്താ ബലവവിപസ്സനാ സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ന താസോ നാമ ഹോതി. ന ഹി തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘അഹം ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘വിനസ്സിസ്സാമീ’’തി വാതി. ഏവം പന ഹോതി ‘‘സങ്ഖാരാവ ഉപ്പജ്ജന്തി, സങ്ഖാരാവ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. തതിയം.

൪. ഉപാദാനപരിപവത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ചതുത്ഥേ ചതുപരിവട്ടന്തി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ ചതുന്നം പരിവട്ടനവസേന. രൂപം അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി രൂപം ദുക്ഖസച്ചന്തി അഭിഞ്ഞാസിം. ഏവം സബ്ബപദേസു ചതുസച്ചവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആഹാരസമുദയാതി ഏത്ഥ സച്ഛന്ദരാഗോ കബളീകാരാഹാരോ ആഹാരോ നാമ. പടിപന്നാതി സീലതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പടിപന്നാ ഹോന്തി. ഗാധന്തീതി പതിട്ഠഹന്തി. ഏത്താവതാ സേക്ഖഭൂമിം കഥേത്വാ ഇദാനി അസേക്ഖഭൂമിം കഥേന്തോ യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. സുവിമുത്താതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്താ. കേവലിനോതി സകലിനോ കതസബ്ബകിച്ചാ. വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായാതി യേന തേ അവസിട്ഠേന വട്ടേന പഞ്ഞാപേയ്യും, തം നേസം വട്ടം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ. അഥ വാ വട്ടന്തി കാരണം, പഞ്ഞാപനായ കാരണം നത്ഥീതി. ഏത്താവതാ അസേക്ഖഭൂമിവാരോ കഥിതോ. ചതുത്ഥം.

൫. സത്തട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. പഞ്ചമേ സത്തട്ഠാനകുസലോതി സത്തസു ഓകാസേസു ഛേകോ. വുസിതവാതി വുസിതവാസോ. ഉത്തമപുരിസോതി സേട്ഠപുരിസോ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇദം പന സുത്തം ഉസ്സദനന്ദിയഞ്ചേവ പലോഭനീയഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. യഥാ ഹി രാജാ വിജിതസങ്ഗാമോ സങ്ഗാമേ വിജയിനോ യോധേ ഉച്ചട്ഠാനേ ഠപേത്വാ തേസം സക്കാരം കരോതി. കിം കാരണാ? ഏതേസം സക്കാരം ദിസ്വാ സേസാപി സൂരാ ഭവിതും മഞ്ഞിസ്സന്തീതി, ഏവമേവ ഭഗവാ അപ്പമേയ്യം കാലം പാരമിയോ പൂരേത്വാ മഹാബോധിമണ്ഡേ കിലേസമാരവിജയം കത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ സാവത്ഥിയം ജേതവനമഹാവിഹാരേ നിസീദിത്വാ ഇമം സുത്തം ദേസേന്തോ ഖീണാസവേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഥോമേസി വണ്ണേസി. കിം കാരണാ? ഏവം അവസേസാ സേക്ഖപുഗ്ഗലാ അരഹത്തഫലം പത്തബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീതി. ഏവമേതം സുത്തം ഖീണാസവാനം ഉക്ഖിപിത്വാ പസംസിതത്താ ഉസ്സദനന്ദിയം, സേക്ഖാനം പലോഭിതത്താ പലോഭനീയന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്തട്ഠാനകുസലോ ഹോതീതി ഏത്താവതാ ചേത്ഥ മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണവസേന ദേസനം നിട്ഠപേത്വാപി പുന കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിവിധൂപപരിക്ഖീ ഹോതീതി ഇദം ‘‘ഖീണാസവോ യസ്മിം ആരമ്മണേ സതതവിഹാരേന വിഹരതി, തം സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ ന ഹോതി, ധാതുആദിമത്തമേവ പന ഹോതീ’’തി ഏവം ഖീണാസവസ്സ സതതവിഹാരഞ്ച, ‘‘ഇമേസു ധമ്മേസു കമ്മം കത്വാ അയം ആഗതോ’’തി ആഗമനീയപടിപദഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ധാതുസോ ഉപപരിക്ഖതീതി ധാതുസഭാവേന പസ്സതി ഓലോകേതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചമം.

൬. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. ഛട്ഠേ കോ അധിപ്പയാസോതി കോ അധികപയോഗോ. അനുപ്പന്നസ്സാതി ഇമഞ്ഹി മഗ്ഗം കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പാദേസി, അന്തരാ അഞ്ഞോ സത്ഥാ ഉപ്പാദേതും നാസക്ഖി, ഇതി ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ നാമ. നഗരോപമസ്മിഞ്ഹി അവളഞ്ജനട്ഠാനേസു പുരാണമഗ്ഗോ ജാതോ, ഇധ അവത്തമാനട്ഠേന അനുപ്പന്നമഗ്ഗോ നാമ. അസഞ്ജാതസ്സാതി തസ്സേവ വേവചനം. അനക്ഖാതസ്സാതി അകഥിതസ്സ. മഗ്ഗം ജാനാതീതി മഗ്ഗഞ്ഞൂ. മഗ്ഗം വിദിതം പാകടം അകാസീതി മഗ്ഗവിദൂ. മഗ്ഗേ ച അമഗ്ഗേ ച കോവിദോതി മഗ്ഗകോവിദോ. മഗ്ഗാനുഗാതി മഗ്ഗം അനുഗച്ഛന്താ. പച്ഛാ സമന്നാഗതാതി അഹം പഠമം ഗതോ, സാവകാ പച്ഛാ സമന്നാഗതാ. ഛട്ഠം.

൭. അനത്തലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. സത്തമേ പഞ്ചവഗ്ഗിയേതി അഞ്ഞാസി കോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരാദികേ പഞ്ച ജനേ പുരാണുപട്ഠാകേ. ആമന്തേസീതി ആസാള്ഹിപുണ്ണമദിവസേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനതോ പട്ഠായ അനുക്കമേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതേ ‘‘ഇദാനി നേസം ആസവക്ഖയായ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി പഞ്ചമിയം പക്ഖസ്സ ആമന്തേസി. ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ’’തിആദിനയപ്പവത്തം അനത്തലക്ഖണസുത്തം അവോച. തത്ഥ അനത്താതി പുബ്ബേ വുത്തേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി അനത്താ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേതി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? ഏത്തകേന ഠാനേന അനത്തലക്ഖണമേവ കഥിതം, ന അനിച്ചദുക്ഖലക്ഖണാനി, ഇദാനി താനി ദസ്സേത്വാ സമോധാനേത്വാ തീണിപി ലക്ഖണാനി ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്മാതി യസ്മാ ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ, തസ്മാ. യംകിഞ്ചി രൂപന്തിആദീസു വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പഞ്ഞാഭാവനാധികാരേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്താവ. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ അനത്തലക്ഖണമേവ കഥിതന്തി. സത്തമം.

൮. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. അട്ഠമേ ഏകന്തദുക്ഖന്തിആദീനി ധാതുസംയുത്തേ വുത്തനയാനേവ. അട്ഠമം.

൯. ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. നവമേ ആദിത്തന്തി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തം പജ്ജലിതം. ഇതി ദ്വീസുപി ഇമേസു സുത്തേസു ദുക്ഖലക്ഖണമേവ കഥിതം. നവമം.

൧൦. നിരുത്തിപഥസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദസമേ നിരുത്തിയോവ നിരുത്തിപഥാ, അഥ വാ നിരുത്തിയോ ച താ നിരുത്തിവസേന വിഞ്ഞാതബ്ബാനം അത്ഥാനം പഥത്താ പഥാ ചാതി നിരുത്തിപഥാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തീണിപി ചേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവാതി വേദിതബ്ബാനി. അസംകിണ്ണാതി അവിജഹിതാ, ‘‘കോ ഇമേഹി അത്ഥോ’’തി വത്വാ അഛഡ്ഡിതാ. അസംകിണ്ണപുബ്ബാതി അതീതേപി ന ജഹിതപുബ്ബാ. ന സംകീയന്തീതി ഏതരഹിപി ‘‘കിമേതേഹീ’’തി ന ഛഡ്ഡീയന്തി. ന സംകീയിസ്സന്തീതി അനാഗതേപി ന ഛഡ്ഡീയിസ്സന്തി. അപ്പടികുട്ഠാതി അപ്പടിബാഹിതാ. അതീതന്തി അത്തനോ സഭാവം ഭങ്ഗമേവ വാ അതിക്കന്തം. നിരുദ്ധന്തി ദേസന്തരം അസങ്കമിത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം വൂപസന്തം. വിപരിണതന്തി വിപരിണാമം ഗതം നട്ഠം. അജാതന്തി അനുപ്പന്നം. അപാതുഭൂതന്തി അപാകടീഭൂതം.

ഉക്കലാതി ഉക്കലജനപദവാസിനോ. വസ്സഭഞ്ഞാതി വസ്സോ ച ഭഞ്ഞോ ച. ദ്വേപി ഹി തേ മൂലദിട്ഠിഗതികാ. അഹേതുകവാദാതിആദീസു ‘‘നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ’’തി ഗഹിതത്താ അഹേതുകവാദാ. ‘‘കരോതോ ന കരീയതി പാപ’’ന്തി ഗഹിതത്താ അകിരിയവാദാ. ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിഗഹണതോ നത്ഥികവാദാ. തത്ഥ ഇമേ ദ്വേ ജനാ, തിസ്സോ ദിട്ഠിയോ, കിം ഏകേകസ്സ ദിയഡ്ഢാ ഹോതീതി? ന തഥാ, യഥാ പന ഏകോ ഭിക്ഖു പടിപാടിയാ ചത്താരിപി ഝാനാനി നിബ്ബത്തേതി, ഏവമേത്ഥ ഏകേകോ തിസ്സോപി ദിട്ഠിയോ നിബ്ബത്തേസീതി വേദിതബ്ബോ. ‘‘നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ’’തി പുനപ്പുനം ആവജ്ജേന്തസ്സ ആഹരന്തസ്സ അഭിനന്ദന്തസ്സ അസ്സാദേന്തസ്സ മഗ്ഗദസ്സനം വിയ ഹോതി. സോ മിച്ഛത്തനിയാമം ഓക്കമതി, സോ ഏകന്തകാളകോതി വുച്ചതി. യഥാ പന അഹേതുകദിട്ഠിയം, ഏവം ‘‘കരോതോ ന കരീയതി പാപം, നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി ഇമേസുപി ഠാനേസു മിച്ഛത്തനിയാമം ഓക്കമതി.

ന ഗരഹിതബ്ബം നപ്പടിക്കോസിതബ്ബം അമഞ്ഞിംസൂതി ഏത്ഥ ‘‘യദേതം അതീതം നാമ, നയിദം അതീതം, ഇദമസ്സ അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ’’തി വദന്തോ ഗരഹതി നാമ. തത്ഥ ദോസം ദസ്സേത്വാ ‘‘കിം ഇമിനാ ഗരഹിതേനാ’’തി? വദന്തോ പടിക്കോസതി നാമ. ഇമേ പന നിരുത്തിപഥേ തേപി അച്ചന്തകാളകാ ദിട്ഠിഗതികാ ന ഗരഹിതബ്ബേ ന പടിക്കോസിതബ്ബേ മഞ്ഞിംസു. അതീതം പന അതീതമേവ, അനാഗതം അനാഗതമേവ, പച്ചുപ്പന്നം പച്ചുപ്പന്നമേവ കഥയിംസു. നിന്ദാഘട്ടനബ്യാരോസഉപാരമ്ഭഭയാതി വിഞ്ഞൂനം സന്തികാ നിന്ദാഭയേന ച ഘട്ടനഭയേന ച ദോസാരോപനഭയേന ച ഉപാരമ്ഭഭയേന ച. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതുഭൂമികഖന്ധാനം പണ്ണത്തി കഥിതാതി. ദസമം.

ഉപയവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.