൫. അത്തദീപവഗ്ഗോ

൧. അത്തദീപസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. അത്തദീപവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അത്തദീപാതി അത്താനം ദീപം താണം ലേണം ഗതിം പരായണം പതിട്ഠം കത്വാ വിഹരഥാതി അത്ഥോ. അത്തസരണാതി ഇദം തസ്സേവ വേവചനം. അനഞ്ഞസരണാതി ഇദം അഞ്ഞസ്സ സരണപടിക്ഖേപവചനം. ന ഹി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ സരണം ഹോതി അഞ്ഞസ്സ വായാമേന അഞ്ഞസ്സ അസിജ്ഝനതോ, വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അത്താ ഹി അത്തനോ നാഥോ,

കോ ഹി നാഥോ പരോ സിയാ’’തി. (ധ. പ. ൧൬൦);

തേനാഹ ‘‘അനഞ്ഞസരണാ’’തി. കോ പനേത്ഥ അത്താ നാമ? ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ. തേനേവാഹ – ‘‘ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ’’തി. യോനീതി കാരണം – ‘‘യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൨൭) വിയ. കിംപഹോതികാതി കിംപഭുതികാ, കുതോ പഭവന്തീതി അത്ഥോ? രൂപസ്സ ത്വേവാതി ഇദം തേസംയേവ സോകാദീനം പഹാനദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. ന പരിതസ്സതീതി ന ഗണ്ഹാതി ന ഗഹതി. തദങ്ഗനിബ്ബുതോതി തേന വിപസ്സനങ്ഗേന കിലേസാനം നിബ്ബുതത്താ തദങ്ഗനിബ്ബുതോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വിപസ്സനാവ കഥിതാ. പഠമം.

൨. പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ദുതിയേ ദുക്ഖസമുദയഗാമിനീ സമനുപസ്സനാതി യസ്മാ സക്കായോ ദുക്ഖം, തസ്സ ച സമുദയഗാമിനീ പടിപദാ നാമ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഏവം ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ വുത്താ, തസ്മാ ദുക്ഖസമുദയഗാമിനീ സമനുപസ്സനാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ഹോതി. ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ സമനുപസ്സനാതി ഏത്ഥ സഹ വിപസ്സനായ ചതുമഗ്ഗഞാണം ‘‘സമനുപസ്സനാ’’തി വുത്തം. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ദുതിയം.

൩. അനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. തതിയേ സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബന്തി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. വിരജ്ജതി വിമുച്ചതീതി മഗ്ഗക്ഖണേ വിരജ്ജതി, ഫലക്ഖണേ വിമുച്ചതി. അനുപാദായ ആസവേഹീതി അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധേഹി ആസവേഹി അഗഹേത്വാ ഇതി വിമുച്ചതി. രൂപധാതുയാതിആദി പച്ചവേക്ഖണദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സഹ ഫലേന പച്ചവേക്ഖണദസ്സനത്ഥന്തിപി വദന്തിയേവ. ഠിതന്തി ഉപരി കത്തബ്ബകിച്ചാഭാവേന ഠിതം. ഠിതത്താ സന്തുസ്സിതന്തി പത്തബ്ബം പത്തഭാവേന സന്തുട്ഠം. പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീതി സയമേവ പരിനിബ്ബായതി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ചതുത്ഥേ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിയോതി പുബ്ബന്തം അനുഗതാ അട്ഠാരസ ദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി. അപരന്താനുദിട്ഠിയോതി അപരന്തം അനുഗതാ ചതുചത്താലീസ ദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി. ഥാമസോ പരാമാസോതി ദിട്ഠിഥാമസോ ചേവ ദിട്ഠിപരാമാസോ ച ന ഹോതി. ഏത്താവതാ പഠമമഗ്ഗോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി സഹ വിപസ്സനായ തയോ മഗ്ഗേ ച ഫലാനി ച ദസ്സേതും രൂപസ്മിന്തിആദി ആരദ്ധം. അഥ വാ ദിട്ഠിയോ നാമ വിപസ്സനായ ഏവ പഹീനാ, ഇദം പന ഉപരി സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോ മഗ്ഗേ ദസ്സേതും ആരദ്ധം. ചതുത്ഥം.

൫. സമനുപസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. പഞ്ചമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ സമനുപസ്സന്തി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരന്തി പരിപുണ്ണഗാഹവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ സമനുപസ്സന്തി, അപരിപുണ്ണഗാഹവസേന ഏതേസം അഞ്ഞതരം. ഇതി അയഞ്ചേവ സമനുപസ്സനാതി ഇതി അയഞ്ച ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ. അസ്മീതി ചസ്സ അവിഗതം ഹോതീതി യസ്സ അയം സമനുപസ്സനാ അത്ഥി, തസ്മിം അസ്മീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിസങ്ഖാതം പപഞ്ചത്തയം അവിഗതമേവ ഹോതി. പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അവക്കന്തി ഹോതീതി തസ്മിം കിലേസജാതേ സതി കമ്മകിലേസപച്ചയാനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നിബ്ബത്തി ഹോതി.

അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മനോതി ഇദം കമ്മമനം സന്ധായ വുത്തം. ധമ്മാതി ആരമ്മണം. അവിജ്ജാധാതൂതി ജവനക്ഖണേ അവിജ്ജാ. അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേനാതി അവിജ്ജാസമ്പയുത്തഫസ്സതോ ജാതേന. അപിച മനോതി ഭവങ്ഗക്ഖണേ വിപാകമനോധാതു, ആവജ്ജനക്ഖണേ കിരിയമനോധാതു. ധമ്മാദയോ വുത്തപ്പകാരാവ. അസ്മീതിപിസ്സ ഹോതീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന അസ്മീതി ഏവമ്പിസ്സ ഹോതി. ഇതോ പരേസു അയമഹമസ്മീതി രൂപാദീസു കിഞ്ചിദേവ ധമ്മം ഗഹേത്വാ ‘‘അയം അഹമസ്മീ’’തി അത്തദിട്ഠിവസേന വുത്തം. ഭവിസ്സന്തി സസ്സതദിട്ഠിവസേന. ന ഭവിസ്സന്തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിവസേന. രൂപീ ഭവിസ്സന്തിആദീനി സബ്ബാനി സസ്സതമേവ ഭജന്തി. അഥേത്ഥാതി അഥ തേനേവാകാരേന ഠിതേസു ഏതേസു ഇന്ദ്രിയേസു. അവിജ്ജാ പഹീയതീതി ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണഭൂതാ അവിജ്ജാ പഹീയതി. വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേത്ഥ അസ്മീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ. കമ്മസ്സ പഞ്ചന്നഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, വിപാകമനം പഞ്ചിന്ദ്രിയപക്ഖികം കത്വാ പഞ്ചന്നഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം കമ്മസ്സ ച അന്തരേ ഏകോ സന്ധീതി. ഇതി തയോ പപഞ്ചാ അതീതോ അദ്ധാ, ഇന്ദ്രിയാദീനി പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ, തത്ഥ കമ്മമനം ആദിം കത്വാ അനാഗതസ്സ പച്ചയോ ദസ്സിതോതി. പഞ്ചമം.

൬. ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. ഛട്ഠേ രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ, ചത്താരോ ഖന്ധാ ചതുഭൂമകാ. സാസവന്തി ആസവാനം ആരമ്മണഭാവേന പച്ചയഭൂതം. ഉപാദാനിയന്തി തഥേവ ച ഉപാദാനാനം പച്ചയഭൂതം. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തേഹി സഹ ആസവേഹീതി സാസവം. ഉപാദാതബ്ബന്തി ഉപാദാനിയം. ഇധാപി രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ, അവസേസാ തേഭൂമകാ വിപസ്സനാചാരവസേന വുത്താ. ഏവമേത്ഥ രൂപം രാസട്ഠേന ഖന്ധേസു പവിട്ഠം, സാസവരാസട്ഠേന ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. വേദനാദയോ സാസവാപി അത്ഥി, അനാസവാപി അത്ഥി. തേ രാസട്ഠേന സബ്ബേപി ഖന്ധേസു പവിട്ഠാ, തേഭൂമകാ പനേത്ഥ സാസവട്ഠേന ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു പവിട്ഠാതി. ഛട്ഠം.

൭-൮. സോണസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൯-൫൦. സത്തമേ സേയ്യോഹമസ്മീതി വിസിട്ഠോ ഉത്തമോ അഹമസ്മി. കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനാതി യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനതോ അഞ്ഞം കിം ഭവേയ്യ? അദസ്സനം അഞ്ഞാണമേവ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇദാനിസ്സ തേ പരിവട്ടം വജിരഭേദദേസനം ആരഭന്തോ തം കിം മഞ്ഞസി സോണോതിആദിമാഹ. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ. സത്തമഅട്ഠമാനി.

൯-൧൦. നന്ദിക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൧-൫൨. നവമദസമേസു നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോതി ഇദം നന്ദീതി വാ രാഗോതി വാ ഇമേസം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണതായ വുത്തം. നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ വാ നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം പജഹതി, വിരാഗാനുപസ്സനായ വിരജ്ജന്തോ രാഗം പജഹതി. ഏത്താവതാ വിപസ്സനം നിട്ഠപേത്വാ ‘‘രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ’’തി ഇധ മഗ്ഗം ദസ്സേത്വാ ‘‘നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി ഫലം ദസ്സിതന്തി. നവമദസമാനി.

അത്തദീപവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

മൂലപണ്ണാസകോ സമത്തോ.