൪. നതുമ്ഹാകവഗ്ഗോ

൧. നതുമ്ഹാകസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. നതുമ്ഹാകവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പജഹഥാതി ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹഥ. തിണാദീസു തിണം നാമ അന്തോഫേഗ്ഗു ബഹിസാരം താലനാളികേരാദി. കട്ഠം നാമ അന്തോസാരം ബഹിഫേഗ്ഗു ഖദിരസാലസാകപനസാദി. സാഖാ നാമ രുക്ഖസ്സ ബാഹാ വിയ നിക്ഖന്താ. പലാസം നാമ താലനാളികേരപണ്ണാദി. പഠമം.

൨. ദുതിയനതുമ്ഹാകസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ദുതിയം വിനാ ഉപമായ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം. ദുതിയം.

൩. അഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. തതിയേ രൂപഞ്ചേ, ഭന്തേ, അനുസേതീതി യദി രൂപം അനുസേതി. തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി കാമരാഗാദീസു യേന അനുസയേന തം രൂപം അനുസേതി, തേനേവ അനുസയേന ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ’’തി പണ്ണത്തിം ഗച്ഛതി. ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി തേന അഭൂതേന അനുസയേന ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ’’തി സങ്ഖം ന ഗച്ഛതീതി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ചതുത്ഥേ തം അനുമീയതീതി തം അനുസയിതം രൂപം മരന്തേന അനുസയേന അനുമരതി. ന ഹി ആരമ്മണേ ഭിജ്ജമാനേ തദാരമ്മണാ ധമ്മാ തിട്ഠന്തി. യം അനുമീയതീതി യം രൂപം യേന അനുസയേന അനുമരതി. തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി തേന അനുസയേന ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. അഥ വാ യന്തി കരണവചനമേതം, യേന അനുസയേന അനുമീയതി, തേന ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥം.

൫-൬. ആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൭-൩൮. പഞ്ചമേ ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി ധരമാനസ്സ ജീവമാനസ്സ ജരാ പഞ്ഞായതി. ഠിതീതി ഹി ജീവിതിന്ദ്രിയസങ്ഖാതായ അനുപാലനായ നാമം. അഞ്ഞഥത്തന്തി ജരായ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഉപ്പാദോ ജാതി അക്ഖാതോ, ഭങ്ഗോ വുത്തോ വയോതി ച;

അഞ്ഞഥത്തം ജരാ വുത്താ, ഠിതീ ച അനുപാലനാ’’തി.

ഏവം ഏകേകസ്സ ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗസങ്ഖാതാനി തീണി ലക്ഖണാനി ഹോന്തി യാനി സന്ധായ വുത്തം ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൭).

തത്ഥ സങ്ഖതം നാമ പച്ചയനിബ്ബത്തോ യോ കോചി സങ്ഖാരോ. സങ്ഖാരോ ച ന ലക്ഖണം, ലക്ഖണം ന സങ്ഖാരോ, ന ച സങ്ഖാരേന വിനാ ലക്ഖണം പഞ്ഞാപേതും സക്കാ, നാപി ലക്ഖണം വിനാ സങ്ഖാരോ, ലക്ഖണേന പന സങ്ഖാരോ പാകടോ ഹോതി. യഥാ ഹി ന ച ഗാവീയേവ ലക്ഖണം, ലക്ഖണമേവ ന ഗാവീ, നാപി ഗാവിം മുഞ്ചിത്വാ ലക്ഖണം പഞ്ഞാപേതും സക്കാ, നാപി ലക്ഖണം മുഞ്ചിത്വാ ഗാവിം, ലക്ഖണേന പന ഗാവീ പാകടാ ഹോതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ സങ്ഖാരോപി ഉപ്പാദലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി. ‘‘ഉപ്പാദോപീ’’തി വുത്തേ സങ്ഖാരോപി ജരാലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി. ഭങ്ഗക്ഖണേ സങ്ഖാരോപി തംലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി. അപരേ പന വദന്തി ‘‘അരൂപധമ്മാനം ജരാഖണോ നാമ ന സക്കാ പഞ്ഞാപേതും, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ച ‘വേദനായ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതായ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’തി വദന്തോ അരൂപധമ്മാനമ്പി തീണി ലക്ഖണാനി പഞ്ഞാപേതി, താനി അത്ഥിക്ഖണം ഉപാദായ ലബ്ഭന്തീ’’തി വത്വാ –

‘‘അത്ഥിതാ സബ്ബധമ്മാനം, ഠിതി നാമ പവുച്ചതി;

തസ്സേവ ഭേദോ മരണം, സബ്ബദാ സബ്ബപാണിന’’ന്തി. –

ഇമായ ആചരിയഗാഥായ തമത്ഥം സാധേന്തി. അഥ വാ സന്തതിവസേന ഠാനം ഠിതീതി വേദിതബ്ബന്തി ച വദന്തി. യസ്മാ പന സുത്തേ അയം വിസേസോ നത്ഥി, തസ്മാ ആചരിയമതിയാ സുത്തം അപടിബാഹേത്വാ സുത്തമേവ പമാണം കത്തബ്ബം. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ. പഞ്ചമഛട്ഠാനി.

൭-൧൦. അനുധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൯-൪൨. സത്തമേ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നസ്സാതി നവന്നം ലോകുത്തരധമ്മാനം അനുലോമധമ്മം പുബ്ബഭാഗപടിപദം പടിപന്നസ്സ. അയമനുധമ്മോതി അയം അനുലോമധമ്മോ ഹോതി. നിബ്ബിദാബഹുലോതി ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ ഹുത്വാ. പരിജാനാതീതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനാതി. പരിമുച്ചതീതി മഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നായ പഹാനപരിഞ്ഞായ പരിമുച്ചതി. ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ മഗ്ഗോവ കഥിതോ ഹോതി, തഥാ ഇതോ പരേസു തീസു. ഇധ പന അനുപസ്സനാ അനിയമിതാ, തേസു നിയമിതാ. തസ്മാ ഇധാപി സാ തത്ഥ നിയമിതവസേനേവ നിയമേതബ്ബാ. ന ഹി സക്കാ തീസു അഞ്ഞതരം അനുപസ്സനം വിനാ നിബ്ബിന്ദിതും പരിജാനിതും വാതി. സത്തമാദീനി.

നതുമ്ഹാകവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.