൧. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഖന്ധിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭഗ്ഗേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. സുസുമാരഗിരേതി സുസുമാരഗിരനഗരേ. തസ്മിം കിര മാപിയമാനേ സുസുമാരോ സദ്ദമകാസി, തേനസ്സ ‘‘സുസുമാരഗിര’’ന്ത്വേവ നാമം അകംസു. ഭേസകളാവനേതി ഭേസകളായ നാമ യക്ഖിനിയാ അധിവുത്ഥത്താ ഏവംലദ്ധനാമേ വനേ. തദേവ മിഗഗണസ്സ അഭയത്ഥായ ദിന്നത്താ മിഗദായോതി വുച്ചതി. ഭഗവാ തസ്മിം ജനപദേ തം നഗരം നിസ്സായ തസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരതി. നകുലപിതാതി നകുലസ്സ നാമ ദാരകസ്സ പിതാ.

ജിണ്ണോതി ജരാജിണ്ണോ. വുഡ്ഢോതി വയോവുഡ്ഢോ. മഹല്ലകോതി ജാതിമഹല്ലകോ. അദ്ധഗതോതി തിയദ്ധഗതോ. വയോഅനുപ്പത്തോതി തേസു തീസു അദ്ധേസു പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ. ആതുരകായോതി ഗിലാനകായോ. ഇദഞ്ഹി സരീരം സുവണ്ണവണ്ണമ്പി നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേന ആതുരംയേവ നാമ. വിസേസേന പനസ്സ ജരാതുരതാ ബ്യാധാതുരതാ മരണാതുരതാതി തിസ്സോ ആതുരതാ ഹോന്തി. താസു കിഞ്ചാപി ഏസോ മഹല്ലകത്താ ജരാതുരോവ, അഭിണ്ഹരോഗതായ പനസ്സ ബ്യാധാതുരതാ ഇധ അധിപ്പേതാ. അഭിക്ഖണാതങ്കോതി അഭിണ്ഹരോഗോ നിരന്തരരോഗോ. അനിച്ചദസ്സാവീതി തായ ആതുരതായ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ആഗന്തും അസക്കോന്തോ കദാചിദേവ ദട്ഠും ലഭാമി, ന സബ്ബകാലന്തി അത്ഥോ. മനോഭാവനീയാനന്തി മനവഡ്ഢകാനം. യേസു ഹി ദിട്ഠേസു കുസലവസേന ചിത്തം വഡ്ഢതി, തേ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാഥേരാ മനോഭാവനീയാ നാമ. അനുസാസതൂതി പുനപ്പുനം സാസതു. പുരിമഞ്ഹി വചനം ഓവാദോ നാമ, അപരാപരം അനുസാസനീ നാമ. ഓതിണ്ണേ വാ വത്ഥുസ്മിം വചനം ഓവാദോ നാമ, അനോതിണ്ണേ തന്തിവസേന വാ പവേണിവസേന വാ വുത്തം അനുസാസനീ നാമ. അപിച ഓവാദോതി വാ അനുസാസനീതി വാ അത്ഥതോ ഏകമേവ, ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ നാനം.

ആതുരോ ഹായന്തി ആതുരോ ഹി അയം, സുവണ്ണവണ്ണോ പിയങ്ഗുസാമോപി സമാനോ നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേന ആതുരോയേവ. അണ്ഡഭൂതോതി അണ്ഡം വിയ ഭൂതോ ദുബ്ബലോ. യഥാ കുക്കുടണ്ഡം വാ മയൂരണ്ഡം വാ ഗേണ്ഡുകം വിയ ഗഹേത്വാ ഖിപന്തേന വാ പഹരന്തേന വാ ന സക്കാ കീളിതും, താവദേവ ഭിജ്ജതി, ഏവമയമ്പി കായോ കണ്ടകേപി ഖാണുകേപി പക്ഖലിതസ്സ ഭിജ്ജതീതി അണ്ഡം വിയ ഭൂതോതി അണ്ഡഭൂതോ. പരിയോനദ്ധോതി സുഖുമേന ഛവിമത്തേന പരിയോനദ്ധോ. അണ്ഡഞ്ഹി സാരതചേന പരിയോനദ്ധം, തേന ഡംസമകസാദയോ നിലീയിത്വാപി ഛവിം ഛിന്ദിത്വാ യൂസം പഗ്ഘരാപേതും ന സക്കോന്തി. ഇമസ്മിം പന ഛവിം ഛിന്ദിത്വാ യം ഇച്ഛന്തി, തം കരോന്തി. ഏവം സുഖുമായ ഛവിയാ പരിയോനദ്ധോ. കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാതി ബാലഭാവതോ അഞ്ഞം കിമത്ഥി? ബാലോയേവ അയന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ അയം കായോ ഏവരൂപോ, തസ്മാ.

തേനുപസങ്കമീതി രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അനന്തരം പരിണായകരതനസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ രാജപുരിസോ വിയ, സദ്ധമ്മചക്കവത്തിസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, അനന്തരം ധമ്മസേനാപതിസ്സ അപചിതിം കാതുകാമോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ, തേനുപസങ്കമി. വിപ്പസന്നാനീതി സുട്ഠു പസന്നാനി. ഇന്ദ്രിയാനീതി മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി. പരിസുദ്ധോതി നിദ്ദോസോ. പരിയോദാതോതി തസ്സേവ വേവചനം. നിരുപക്കിലേസതായേവ ഹി ഏസ പരിയോദാതോതി വുത്തോ, ന സേതഭാവേന. ഏതസ്സ ച പരിയോദാതതം ദിസ്വാവ ഇന്ദ്രിയാനം വിപ്പസന്നതം അഞ്ഞാസി. നയഗ്ഗാഹപഞ്ഞാ കിരേസാ ഥേരസ്സ.

കഥഞ്ഹി നോ സിയാതി കേന കാരണേന ന ലദ്ധാ ഭവിസ്സതി? ലദ്ധായേവാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കിം ദീപേതി? സത്ഥുവിസ്സാസികഭാവം. അയം കിര സത്ഥു ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പിതിപേമം, ഉപാസികാ ചസ്സ മാതിപേമം പടിലഭതി. ഉഭോപി ‘‘മമ പുത്തോ’’തി സത്ഥാരം വദന്തി. ഭവന്തരഗതോ ഹി നേസം സിനേഹോ. സാ കിര ഉപാസികാ പഞ്ച ജാതിസതാനി തഥാഗതസ്സ മാതാവ, സോ ച, ഗഹപതി, പിതാവ അഹോസി. പുന പഞ്ച ജാതിസതാനി ഉപാസികാ മഹാമാതാ, ഉപാസകോ മഹാപിതാ, തഥാ ചൂളാമാതാ ചൂളപിതാതി. ഏവം സത്ഥാ ദിയഡ്ഢഅത്തഭാവസഹസ്സം തേസംയേവ ഹത്ഥേ വഡ്ഢിതോ. തേനേവ തേ യം നേവ പുത്തസ്സ, ന പിതു സന്തികേ കഥേതും സക്കാ, തം സത്ഥു സന്തികേ നിസിന്നാ കഥേന്തി. ഇമിനായേവ ച കാരണേന ഭഗവാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഉപാസകാനം വിസ്സാസികാനം യദിദം നകുലപിതാ ഗഹപതി, യദിദം നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൫൭) തേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. ഇതി സോ ഇമം വിസ്സാസികഭാവം പകാസേന്തോ കഥഞ്ഹി നോ സിയാതി ആഹ. അമതേന അഭിസിത്തോതി നസ്സിധ അഞ്ഞം കിഞ്ചി ഝാനം വാ വിപസ്സനാ വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ ‘‘അമതാഭിസേകോ’’തി ദട്ഠബ്ബോ, മധുരധമ്മദേസനായേവ പന ‘‘അമതാഭിസേകോ’’തി വേദിതബ്ബോ. ദൂരതോപീതി തിരോരട്ഠാപി തിരോജനപദാപി.

അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോതി ഇദം വുത്തത്ഥമേവ. അരിയാനം അദസ്സാവീതിആദീസു അരിയാതി ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന അരണീയതോ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വുച്ചന്തി. ബുദ്ധാ ഏവ വാ ഇധ അരിയാ. യഥാഹ – ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… തഥാഗതോ അരിയോ’’തി വുച്ചതീതി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮). സപ്പുരിസാനന്തി ഏത്ഥ പന പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച സപ്പുരിസാതി വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ലോകുത്തരഗുണയോഗേന സോഭനാ പുരിസാതി സപ്പുരിസാ. സബ്ബേവ വാ ഏതേ ദ്വേധാപി വുത്താ. ബുദ്ധാപി ഹി അരിയാ ച സപ്പുരിസാ ച, പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധസാവകാപി. യഥാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ,

കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതി;

ദുഖിതസ്സ സക്കച്ച കരോതി കിച്ചം,

തഥാവിധം സപ്പുരിസം വദന്തീ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൮);

‘‘കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതീ’’തി ഏത്താവതാ ഹി ബുദ്ധസാവകോ വുത്തോ, കതഞ്ഞുതാദീഹി പച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധാതി. ഇദാനി യോ തേസം അരിയാനം അദസ്സനസീലോ, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരീ, സോ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ. സോ ച ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീ, ഞാണേന അദസ്സാവീതി ദുവിധോ. തേസു ഞാണേന അദസ്സാവീ ഇധ അധിപ്പേതോ. മംസചക്ഖുനാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അരിയാ ദിട്ഠാപി അദിട്ഠാവ ഹോന്തി തേസം ചക്ഖൂനം വണ്ണമത്തഗ്ഗഹണതോ ന അരിയഭാവഗോചരതോ. സോണസിങ്ഗാലാദയോപി ചക്ഖുനാ അരിയേ പസ്സന്തി, ന ചേതേ അരിയാനം ദസ്സാവിനോ നാമ.

തത്രിദം വത്ഥു – ചിത്തലപബ്ബതവാസിനോ കിര ഖീണാസവത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ ഏകദിവസം ഥേരേന സദ്ധിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, ഥേരസ്സ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ, പിട്ഠിതോ ആഗച്ഛന്തോ ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘അരിയാ നാമ, ഭന്തേ, കീദിസാ’’തി? ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ മഹല്ലകോ അരിയാനം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വത്തപടിവത്തം കത്വാ സഹചരന്തോപി നേവ അരിയേ ജാനാതി, ഏവം ദുജ്ജാനാവുസോ, അരിയാ’’തി. ഏവം വുത്തേപി സോ നേവ അഞ്ഞാസി. തസ്മാ ന ചക്ഖുനാ ദസ്സനം ദസ്സനം, ഞാണേന ദസ്സനമേവ ദസ്സനം. യഥാഹ – ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന? യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതി. യോ മം പസ്സതി, സോ ധമ്മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭). തസ്മാ ചക്ഖുനാ പസ്സന്തോപി ഞാണേന അരിയേഹി ദിട്ഠം അനിച്ചാദിലക്ഖണം അപസ്സന്തോ, അരിയാധിഗതഞ്ച ധമ്മം അനധിഗച്ഛന്തോ അരിയകരധമ്മാനം അരിയഭാവസ്സ ച അദിട്ഠത്താ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോതി, സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ അരിയധമ്മേ അകുസലോ. അരിയധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥ പന –

‘‘ദുവിധോ വിനയോ നാമ, ഏകമേകേത്ഥ പഞ്ചധാ;

അഭാവതോ തസ്സ അയം, അവിനീതോതി വുച്ചതി’’.

അയഞ്ഹി സംവരവിനയോ പഹാനവിനയോതി ദുവിധോ വിനയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധേപി വിനയേ ഏകമേകോ വിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. സംവരവിനയോപി ഹി സീലസംവരോ സതിസംവരോ ഞാണസംവരോ ഖന്തിസംവരോ വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോ. പഹാനവിനയോപി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചവിധോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) അയം സീലസംവരോ. ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി അയം (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി,

പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ.൪) –

അയം ഞാണസംവരോ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം വീരിയസംവരോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ ‘‘സംവരോ’’ വിനയനതോ ‘‘വിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം താവ സംവരവിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

തഥാ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസു പടിപക്ഖഭാവതോ ദീപാലോകേനേവ തമസ്സ, തേന തേന വിപസ്സനാഞാണേന തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസ്സ പഹാനം. സേയ്യഥിദം – നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിയാ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം, തസ്സേവ അപരഭാഗേന കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥീഭാവസ്സ, കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗാഹസ്സ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേ അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുച്ചിതുകാമതായ. ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവസ്സ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഗാഹസ്സ പഹാനം, ഏതം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ.

യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ പവത്തിഭാവനിവാരണതോ ഘടപ്പഹാരേനേവ ഉദകപിട്ഠേ സേവാലസ്സ, തേസം തേസം നീവരണാദിധമ്മാനം പഹാനം, ഏതം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം നാമ. യം ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ നയേന (ധ. സ. ൨൭൭; വിഭ. ൬൨൮) വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗണസ്സ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന പഹാനം, ഇദം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം, ഏതം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നാമ.

യം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടത്താ പഹീനസബ്ബസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, ഏതം നിസ്സരണപ്പഹാനം നാമ. സബ്ബമ്പി ചേതം പഹാനം യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. തംതംപഹാനവതോ വാ തസ്സ തസ്സ വിനയസ്സ സമ്ഭവതോപേതം ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം പഹാനവിനയോപി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമയം സങ്ഖേപതോ ദുവിധോ, ഭേദതോ ച ദസവിധോ വിനയോ ഭിന്നസംവരത്താ പഹാതബ്ബസ്സ ച അപ്പഹീനത്താ യസ്മാ ഏതസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ നത്ഥി, തസ്മാ അഭാവതോ തസ്സ അയം ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതീതി. ഏസ നയോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥാപി. നിന്നാനാകരണഞ്ഹി ഏതം അത്ഥതോ. യഥാഹ –

‘‘യേവ തേ അരിയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസാ. യേവ തേ സപ്പുരിസാ, തേവ തേ അരിയാ. യോ ഏവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ, സോ ഏവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ. യോ ഏവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ, സോ ഏവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ. യേവ തേ അരിയവിനയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ. യേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ, തേവ തേ അരിയവിനയാ. അരിയേതി വാ സപ്പുരിസേതി വാ, അരിയധമ്മേതി വാ സപ്പുരിസധമ്മേതി വാ, അരിയവിനയേതി വാ സപ്പുരിസവിനയേതി വാ ഏസേസേ ഏകേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ‘‘യം രൂപം, സോ അഹം, യോ അഹം, തം രൂപ’’ന്തി രൂപഞ്ച അത്തഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ യാ അച്ചി, സോ വണ്ണോ. യോ വണ്ണോ, സാ അച്ചീതി അച്ചിഞ്ച വണ്ണഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി, ഏവമേവ ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… അദ്വയം സമനുപസ്സതീതി ഏവം രൂപം ‘‘അത്താ’’തി ദിട്ഠിപസ്സനായ പസ്സതി. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തി അരൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ ഛായാവന്തം രുക്ഖം വിയ തം രൂപവന്തം സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ പുപ്ഫസ്മിം ഗന്ധം വിയ അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ കരണ്ഡകേ മണിം വിയ തം അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി. പരിയുട്ഠട്ഠായീതി പരിയുട്ഠാനാകാരേന അഭിഭവനാകാരേന ഠിതോ, ‘‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’’ന്തി ഏവം തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗണ്ഹനകോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. തസ്സ തം രൂപന്തി തസ്സ തം ഏവം ഗഹിതം രൂപം. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി സുദ്ധരൂപമേവ അത്താതി കഥിതം. ‘‘രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം, വേദനം അത്തതോ…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു അരൂപം അത്താതി കഥിതം. ‘‘വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താന’’ന്തി ഏവം ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ. തത്ഥ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ, അവസേസേസു സസ്സതദിട്ഠീതി ഏവമേത്ഥ പന്നരസ ഭവദിട്ഠിയോ പഞ്ച വിഭവദിട്ഠിയോ ഹോന്തി, താ സബ്ബാപി മഗ്ഗാവരണാ, ന സഗ്ഗാവരണാ, പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി ആതുരചിത്തോ ചാതി കായോ നാമ ബുദ്ധാനമ്പി ആതുരോയേവ. ചിത്തം പന രാഗദോസമോഹാനുഗതം ആതുരം നാമ, തം ഇധ ദസ്സിതം. നോ ച ആതുരചിത്തോതി ഇധ നിക്കിലേസതായ ചിത്തസ്സ അനാതുരഭാവോ ദസ്സിതോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ലോകിയമഹാജനോ ആതുരകായോ ചേവ ആതുരചിത്തോ ചാതി ദസ്സിതോ, ഖീണാസവാ ആതുരകായാ അനാതുരചിത്താ, സത്ത സേഖാ നേവ ആതുരചിത്താ, ന അനാതുരചിത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഭജമാനാ പന അനാതുരചിത്തതംയേവ ഭജന്തീതി. പഠമം.