൧. നകുലപിതുവഗ്ഗോ

൧. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഖന്ധിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭഗ്ഗേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. സുസുമാരഗിരേതി സുസുമാരഗിരനഗരേ. തസ്മിം കിര മാപിയമാനേ സുസുമാരോ സദ്ദമകാസി, തേനസ്സ ‘‘സുസുമാരഗിര’’ന്ത്വേവ നാമം അകംസു. ഭേസകളാവനേതി ഭേസകളായ നാമ യക്ഖിനിയാ അധിവുത്ഥത്താ ഏവംലദ്ധനാമേ വനേ. തദേവ മിഗഗണസ്സ അഭയത്ഥായ ദിന്നത്താ മിഗദായോതി വുച്ചതി. ഭഗവാ തസ്മിം ജനപദേ തം നഗരം നിസ്സായ തസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരതി. നകുലപിതാതി നകുലസ്സ നാമ ദാരകസ്സ പിതാ.

ജിണ്ണോതി ജരാജിണ്ണോ. വുഡ്ഢോതി വയോവുഡ്ഢോ. മഹല്ലകോതി ജാതിമഹല്ലകോ. അദ്ധഗതോതി തിയദ്ധഗതോ. വയോഅനുപ്പത്തോതി തേസു തീസു അദ്ധേസു പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ. ആതുരകായോതി ഗിലാനകായോ. ഇദഞ്ഹി സരീരം സുവണ്ണവണ്ണമ്പി നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേന ആതുരംയേവ നാമ. വിസേസേന പനസ്സ ജരാതുരതാ ബ്യാധാതുരതാ മരണാതുരതാതി തിസ്സോ ആതുരതാ ഹോന്തി. താസു കിഞ്ചാപി ഏസോ മഹല്ലകത്താ ജരാതുരോവ, അഭിണ്ഹരോഗതായ പനസ്സ ബ്യാധാതുരതാ ഇധ അധിപ്പേതാ. അഭിക്ഖണാതങ്കോതി അഭിണ്ഹരോഗോ നിരന്തരരോഗോ. അനിച്ചദസ്സാവീതി തായ ആതുരതായ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ആഗന്തും അസക്കോന്തോ കദാചിദേവ ദട്ഠും ലഭാമി, ന സബ്ബകാലന്തി അത്ഥോ. മനോഭാവനീയാനന്തി മനവഡ്ഢകാനം. യേസു ഹി ദിട്ഠേസു കുസലവസേന ചിത്തം വഡ്ഢതി, തേ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാഥേരാ മനോഭാവനീയാ നാമ. അനുസാസതൂതി പുനപ്പുനം സാസതു. പുരിമഞ്ഹി വചനം ഓവാദോ നാമ, അപരാപരം അനുസാസനീ നാമ. ഓതിണ്ണേ വാ വത്ഥുസ്മിം വചനം ഓവാദോ നാമ, അനോതിണ്ണേ തന്തിവസേന വാ പവേണിവസേന വാ വുത്തം അനുസാസനീ നാമ. അപിച ഓവാദോതി വാ അനുസാസനീതി വാ അത്ഥതോ ഏകമേവ, ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ നാനം.

ആതുരോ ഹായന്തി ആതുരോ ഹി അയം, സുവണ്ണവണ്ണോ പിയങ്ഗുസാമോപി സമാനോ നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേന ആതുരോയേവ. അണ്ഡഭൂതോതി അണ്ഡം വിയ ഭൂതോ ദുബ്ബലോ. യഥാ കുക്കുടണ്ഡം വാ മയൂരണ്ഡം വാ ഗേണ്ഡുകം വിയ ഗഹേത്വാ ഖിപന്തേന വാ പഹരന്തേന വാ ന സക്കാ കീളിതും, താവദേവ ഭിജ്ജതി, ഏവമയമ്പി കായോ കണ്ടകേപി ഖാണുകേപി പക്ഖലിതസ്സ ഭിജ്ജതീതി അണ്ഡം വിയ ഭൂതോതി അണ്ഡഭൂതോ. പരിയോനദ്ധോതി സുഖുമേന ഛവിമത്തേന പരിയോനദ്ധോ. അണ്ഡഞ്ഹി സാരതചേന പരിയോനദ്ധം, തേന ഡംസമകസാദയോ നിലീയിത്വാപി ഛവിം ഛിന്ദിത്വാ യൂസം പഗ്ഘരാപേതും ന സക്കോന്തി. ഇമസ്മിം പന ഛവിം ഛിന്ദിത്വാ യം ഇച്ഛന്തി, തം കരോന്തി. ഏവം സുഖുമായ ഛവിയാ പരിയോനദ്ധോ. കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാതി ബാലഭാവതോ അഞ്ഞം കിമത്ഥി? ബാലോയേവ അയന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ അയം കായോ ഏവരൂപോ, തസ്മാ.

തേനുപസങ്കമീതി രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അനന്തരം പരിണായകരതനസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ രാജപുരിസോ വിയ, സദ്ധമ്മചക്കവത്തിസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, അനന്തരം ധമ്മസേനാപതിസ്സ അപചിതിം കാതുകാമോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ, തേനുപസങ്കമി. വിപ്പസന്നാനീതി സുട്ഠു പസന്നാനി. ഇന്ദ്രിയാനീതി മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി. പരിസുദ്ധോതി നിദ്ദോസോ. പരിയോദാതോതി തസ്സേവ വേവചനം. നിരുപക്കിലേസതായേവ ഹി ഏസ പരിയോദാതോതി വുത്തോ, ന സേതഭാവേന. ഏതസ്സ ച പരിയോദാതതം ദിസ്വാവ ഇന്ദ്രിയാനം വിപ്പസന്നതം അഞ്ഞാസി. നയഗ്ഗാഹപഞ്ഞാ കിരേസാ ഥേരസ്സ.

കഥഞ്ഹി നോ സിയാതി കേന കാരണേന ന ലദ്ധാ ഭവിസ്സതി? ലദ്ധായേവാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കിം ദീപേതി? സത്ഥുവിസ്സാസികഭാവം. അയം കിര സത്ഥു ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പിതിപേമം, ഉപാസികാ ചസ്സ മാതിപേമം പടിലഭതി. ഉഭോപി ‘‘മമ പുത്തോ’’തി സത്ഥാരം വദന്തി. ഭവന്തരഗതോ ഹി നേസം സിനേഹോ. സാ കിര ഉപാസികാ പഞ്ച ജാതിസതാനി തഥാഗതസ്സ മാതാവ, സോ ച, ഗഹപതി, പിതാവ അഹോസി. പുന പഞ്ച ജാതിസതാനി ഉപാസികാ മഹാമാതാ, ഉപാസകോ മഹാപിതാ, തഥാ ചൂളാമാതാ ചൂളപിതാതി. ഏവം സത്ഥാ ദിയഡ്ഢഅത്തഭാവസഹസ്സം തേസംയേവ ഹത്ഥേ വഡ്ഢിതോ. തേനേവ തേ യം നേവ പുത്തസ്സ, ന പിതു സന്തികേ കഥേതും സക്കാ, തം സത്ഥു സന്തികേ നിസിന്നാ കഥേന്തി. ഇമിനായേവ ച കാരണേന ഭഗവാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഉപാസകാനം വിസ്സാസികാനം യദിദം നകുലപിതാ ഗഹപതി, യദിദം നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൫൭) തേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. ഇതി സോ ഇമം വിസ്സാസികഭാവം പകാസേന്തോ കഥഞ്ഹി നോ സിയാതി ആഹ. അമതേന അഭിസിത്തോതി നസ്സിധ അഞ്ഞം കിഞ്ചി ഝാനം വാ വിപസ്സനാ വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ ‘‘അമതാഭിസേകോ’’തി ദട്ഠബ്ബോ, മധുരധമ്മദേസനായേവ പന ‘‘അമതാഭിസേകോ’’തി വേദിതബ്ബോ. ദൂരതോപീതി തിരോരട്ഠാപി തിരോജനപദാപി.

അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോതി ഇദം വുത്തത്ഥമേവ. അരിയാനം അദസ്സാവീതിആദീസു അരിയാതി ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന അരണീയതോ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വുച്ചന്തി. ബുദ്ധാ ഏവ വാ ഇധ അരിയാ. യഥാഹ – ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… തഥാഗതോ അരിയോ’’തി വുച്ചതീതി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮). സപ്പുരിസാനന്തി ഏത്ഥ പന പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച സപ്പുരിസാതി വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ലോകുത്തരഗുണയോഗേന സോഭനാ പുരിസാതി സപ്പുരിസാ. സബ്ബേവ വാ ഏതേ ദ്വേധാപി വുത്താ. ബുദ്ധാപി ഹി അരിയാ ച സപ്പുരിസാ ച, പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധസാവകാപി. യഥാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ,

കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതി;

ദുഖിതസ്സ സക്കച്ച കരോതി കിച്ചം,

തഥാവിധം സപ്പുരിസം വദന്തീ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൮);

‘‘കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതീ’’തി ഏത്താവതാ ഹി ബുദ്ധസാവകോ വുത്തോ, കതഞ്ഞുതാദീഹി പച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധാതി. ഇദാനി യോ തേസം അരിയാനം അദസ്സനസീലോ, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരീ, സോ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ. സോ ച ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീ, ഞാണേന അദസ്സാവീതി ദുവിധോ. തേസു ഞാണേന അദസ്സാവീ ഇധ അധിപ്പേതോ. മംസചക്ഖുനാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അരിയാ ദിട്ഠാപി അദിട്ഠാവ ഹോന്തി തേസം ചക്ഖൂനം വണ്ണമത്തഗ്ഗഹണതോ ന അരിയഭാവഗോചരതോ. സോണസിങ്ഗാലാദയോപി ചക്ഖുനാ അരിയേ പസ്സന്തി, ന ചേതേ അരിയാനം ദസ്സാവിനോ നാമ.

തത്രിദം വത്ഥു – ചിത്തലപബ്ബതവാസിനോ കിര ഖീണാസവത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ ഏകദിവസം ഥേരേന സദ്ധിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, ഥേരസ്സ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ, പിട്ഠിതോ ആഗച്ഛന്തോ ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘അരിയാ നാമ, ഭന്തേ, കീദിസാ’’തി? ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ മഹല്ലകോ അരിയാനം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വത്തപടിവത്തം കത്വാ സഹചരന്തോപി നേവ അരിയേ ജാനാതി, ഏവം ദുജ്ജാനാവുസോ, അരിയാ’’തി. ഏവം വുത്തേപി സോ നേവ അഞ്ഞാസി. തസ്മാ ന ചക്ഖുനാ ദസ്സനം ദസ്സനം, ഞാണേന ദസ്സനമേവ ദസ്സനം. യഥാഹ – ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന? യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതി. യോ മം പസ്സതി, സോ ധമ്മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭). തസ്മാ ചക്ഖുനാ പസ്സന്തോപി ഞാണേന അരിയേഹി ദിട്ഠം അനിച്ചാദിലക്ഖണം അപസ്സന്തോ, അരിയാധിഗതഞ്ച ധമ്മം അനധിഗച്ഛന്തോ അരിയകരധമ്മാനം അരിയഭാവസ്സ ച അദിട്ഠത്താ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോതി, സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ അരിയധമ്മേ അകുസലോ. അരിയധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥ പന –

‘‘ദുവിധോ വിനയോ നാമ, ഏകമേകേത്ഥ പഞ്ചധാ;

അഭാവതോ തസ്സ അയം, അവിനീതോതി വുച്ചതി’’.

അയഞ്ഹി സംവരവിനയോ പഹാനവിനയോതി ദുവിധോ വിനയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധേപി വിനയേ ഏകമേകോ വിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. സംവരവിനയോപി ഹി സീലസംവരോ സതിസംവരോ ഞാണസംവരോ ഖന്തിസംവരോ വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോ. പഹാനവിനയോപി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചവിധോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) അയം സീലസംവരോ. ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി അയം (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി,

പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ.൪) –

അയം ഞാണസംവരോ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം വീരിയസംവരോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ ‘‘സംവരോ’’ വിനയനതോ ‘‘വിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം താവ സംവരവിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

തഥാ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസു പടിപക്ഖഭാവതോ ദീപാലോകേനേവ തമസ്സ, തേന തേന വിപസ്സനാഞാണേന തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസ്സ പഹാനം. സേയ്യഥിദം – നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിയാ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം, തസ്സേവ അപരഭാഗേന കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥീഭാവസ്സ, കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗാഹസ്സ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേ അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുച്ചിതുകാമതായ. ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവസ്സ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഗാഹസ്സ പഹാനം, ഏതം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ.

യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ പവത്തിഭാവനിവാരണതോ ഘടപ്പഹാരേനേവ ഉദകപിട്ഠേ സേവാലസ്സ, തേസം തേസം നീവരണാദിധമ്മാനം പഹാനം, ഏതം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം നാമ. യം ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ നയേന (ധ. സ. ൨൭൭; വിഭ. ൬൨൮) വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗണസ്സ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന പഹാനം, ഇദം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം, ഏതം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നാമ.

യം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടത്താ പഹീനസബ്ബസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, ഏതം നിസ്സരണപ്പഹാനം നാമ. സബ്ബമ്പി ചേതം പഹാനം യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. തംതംപഹാനവതോ വാ തസ്സ തസ്സ വിനയസ്സ സമ്ഭവതോപേതം ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം പഹാനവിനയോപി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമയം സങ്ഖേപതോ ദുവിധോ, ഭേദതോ ച ദസവിധോ വിനയോ ഭിന്നസംവരത്താ പഹാതബ്ബസ്സ ച അപ്പഹീനത്താ യസ്മാ ഏതസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ നത്ഥി, തസ്മാ അഭാവതോ തസ്സ അയം ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതീതി. ഏസ നയോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥാപി. നിന്നാനാകരണഞ്ഹി ഏതം അത്ഥതോ. യഥാഹ –

‘‘യേവ തേ അരിയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസാ. യേവ തേ സപ്പുരിസാ, തേവ തേ അരിയാ. യോ ഏവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ, സോ ഏവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ. യോ ഏവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ, സോ ഏവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ. യേവ തേ അരിയവിനയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ. യേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ, തേവ തേ അരിയവിനയാ. അരിയേതി വാ സപ്പുരിസേതി വാ, അരിയധമ്മേതി വാ സപ്പുരിസധമ്മേതി വാ, അരിയവിനയേതി വാ സപ്പുരിസവിനയേതി വാ ഏസേസേ ഏകേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ‘‘യം രൂപം, സോ അഹം, യോ അഹം, തം രൂപ’’ന്തി രൂപഞ്ച അത്തഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ യാ അച്ചി, സോ വണ്ണോ. യോ വണ്ണോ, സാ അച്ചീതി അച്ചിഞ്ച വണ്ണഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി, ഏവമേവ ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… അദ്വയം സമനുപസ്സതീതി ഏവം രൂപം ‘‘അത്താ’’തി ദിട്ഠിപസ്സനായ പസ്സതി. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തി അരൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ ഛായാവന്തം രുക്ഖം വിയ തം രൂപവന്തം സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ പുപ്ഫസ്മിം ഗന്ധം വിയ അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ കരണ്ഡകേ മണിം വിയ തം അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി. പരിയുട്ഠട്ഠായീതി പരിയുട്ഠാനാകാരേന അഭിഭവനാകാരേന ഠിതോ, ‘‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’’ന്തി ഏവം തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗണ്ഹനകോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. തസ്സ തം രൂപന്തി തസ്സ തം ഏവം ഗഹിതം രൂപം. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി സുദ്ധരൂപമേവ അത്താതി കഥിതം. ‘‘രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം, വേദനം അത്തതോ…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു അരൂപം അത്താതി കഥിതം. ‘‘വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താന’’ന്തി ഏവം ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ. തത്ഥ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ, അവസേസേസു സസ്സതദിട്ഠീതി ഏവമേത്ഥ പന്നരസ ഭവദിട്ഠിയോ പഞ്ച വിഭവദിട്ഠിയോ ഹോന്തി, താ സബ്ബാപി മഗ്ഗാവരണാ, ന സഗ്ഗാവരണാ, പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി ആതുരചിത്തോ ചാതി കായോ നാമ ബുദ്ധാനമ്പി ആതുരോയേവ. ചിത്തം പന രാഗദോസമോഹാനുഗതം ആതുരം നാമ, തം ഇധ ദസ്സിതം. നോ ച ആതുരചിത്തോതി ഇധ നിക്കിലേസതായ ചിത്തസ്സ അനാതുരഭാവോ ദസ്സിതോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ലോകിയമഹാജനോ ആതുരകായോ ചേവ ആതുരചിത്തോ ചാതി ദസ്സിതോ, ഖീണാസവാ ആതുരകായാ അനാതുരചിത്താ, സത്ത സേഖാ നേവ ആതുരചിത്താ, ന അനാതുരചിത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഭജമാനാ പന അനാതുരചിത്തതംയേവ ഭജന്തീതി. പഠമം.

൨. ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ ദേവദഹന്തി ദേവാ വുച്ചന്തി രാജാനോ, തേസം മങ്ഗലദഹോ, സയംജാതോ വാ സോ ദഹോതി, തസ്മാ ‘‘ദേവദഹോ’’തി വുത്തോ. തസ്സ അവിദൂരേ നിഗമോ ദേവദഹന്ത്വേവ നപുംസകലിങ്ഗവസേന സങ്ഖം ഗതോ. പച്ഛാഭൂമഗമികാതി പച്ഛാഭൂമം അപരദിസായം നിവിട്ഠം ജനപദം ഗന്തുകാമാ. നിവാസന്തി തേമാസം വസ്സാവാസം. അപലോകിതോതി ആപുച്ഛിതോ. അപലോകേഥാതി ആപുച്ഛഥ. കസ്മാ ഥേരം ആപുച്ഛാപേതി? തേ സഭാരേ കാതുകാമതായ. യോ ഹി ഏകവിഹാരേ വസന്തോപി സന്തികം ന ഗച്ഛതി പക്കമന്തോ അനാപുച്ഛാ പക്കമതി, അയം നിബ്ഭാരോ നാമ. യോ ഏകവിഹാരേ വസന്തോപി ആഗന്ത്വാ പസ്സതി, പക്കമന്തോ ആപുച്ഛതി, അയം സഭാരോ നാമ. ഇമേപി ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ‘‘ഏവമിമേ സീലാദീഹി വഡ്ഢിസ്സന്തീ’’തി സഭാരേ കാതുകാമോ ആപുച്ഛാപേതി.

പണ്ഡിതോതി ധാതുകോസല്ലാദിനാ ചതുബ്ബിധേന പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. അനുഗ്ഗാഹകോതി ആമിസാനുഗ്ഗഹേന ച ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ചാതി ദ്വീഹിപി അനുഗ്ഗഹേഹി അനുഗ്ഗാഹകോ. ഥേരോ കിര അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ വിയ പാതോവ പിണ്ഡായ അഗന്ത്വാ സബ്ബഭിക്ഖൂസു ഗതേസു സകലം സങ്ഘാരാമം അനുവിചരന്തോ അസമ്മട്ഠട്ഠാനം സമ്മജ്ജതി, അഛഡ്ഡിതം കചവരം ഛഡ്ഡേതി, സങ്ഘാരാമേ ദുന്നിക്ഖിത്താനി മഞ്ചപീഠദാരുഭണ്ഡമത്തികാഭണ്ഡാനി പടിസാമേതി. കിം കാരണാ? ‘‘മാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ വിഹാരം പവിട്ഠാ ദിസ്വാ പരിഭവം അകംസൂ’’തി. തതോ ഗിലാനസാലം ഗന്ത്വാ ഗിലാനേ അസ്സാസേത്വാ ‘‘കേനത്ഥോ’’തി പുച്ഛിത്വാ യേന അത്ഥോ ഹോതി, തദത്ഥം തേസം ദഹരസാമണേരേ ആദായ ഭിക്ഖാചാരവത്തേന വാ സഭാഗട്ഠാനേ വാ ഭേസജ്ജം പരിയേസിത്വാ തേസം ദത്വാ, ‘‘ഗിലാനുപട്ഠാനം നാമ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധേഹി വണ്ണിതം, ഗച്ഛഥ സപ്പുരിസാ അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി തേ പേസേത്വാ സയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഉപട്ഠാകകുലേ വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം ഗച്ഛതി. ഇദം താവസ്സ നിബദ്ധവാസട്ഠാനേ ആചിണ്ണം.

ഭഗവതി പന ചാരികം ചരമാനേ ‘‘അഹം അഗ്ഗസാവകോ’’തി ഉപാഹനം ആരുയ്ഹ ഛത്തം ഗഹേത്വാ പുരതോ പുരതോ ന ഗച്ഛതി. യേ പന തത്ഥ മഹല്ലകാ വാ ആബാധികാ വാ അതിദഹരാ വാ, തേസം രുജ്ജനട്ഠാനാനി തേലേന മക്ഖാപേത്വാ പത്തചീവരം അത്തനോ ദഹരസാമണേരേഹി ഗാഹാപേത്വാ തംദിവസം വാ ദുതിയദിവസം വാ തേ ഗണ്ഹിത്വാവ ഗച്ഛതി. ഏകദിവസഞ്ഹി തഞ്ഞേവ ആയസ്മന്തം അതിവികാലേ സമ്പത്തത്താ സേനാസനം അലഭിത്വാ, ചീവരകുടിയം നിസിന്നം ദിസ്വാ, സത്ഥാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ, ഹത്ഥിവാനരതിത്തിരവത്ഥും കഥേത്വാ, ‘‘യഥാവുഡ്ഢം സേനാസനം ദാതബ്ബ’’ന്തി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി. ഏവം താവേസ ആമിസാനുഗ്ഗഹേന അനുഗ്ഗണ്ഹാതി. ഓവദന്തോ പനേസ സതവാരമ്പി സഹസ്സവാരമ്പി താവ ഓവദതി, യാവ സോ പുഗ്ഗലോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാതി, അഥ നം വിസ്സജ്ജേത്വാ അഞ്ഞം ഓവദതി. ഇമിനാ നയേന ഓവദതോ ചസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ അരഹത്തം പത്താ ഗണനപഥം അതിക്കന്താ. ഏവം ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന അനുഗ്ഗണ്ഹാതി.

പച്ചസ്സോസുന്തി തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘അമ്ഹാകം നേവ ഉപജ്ഝായോ, ന ആചരിയോ ന സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തോ. കിം തസ്സ സന്തികേ കരിസ്സാമാ’’തി? തുണ്ഹീഭാവം അനാപജ്ജിത്വാ ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിംസു. ഏളഗലാഗുമ്ബേതി ഗച്ഛമണ്ഡപകേ. സോ കിര ഏളഗലാഗുമ്ബോ ധുവസലിലട്ഠാനേ ജാതോ. അഥേത്ഥ ചതൂഹി പാദേഹി മണ്ഡപം കത്വാ തസ്സ ഉപരി തം ഗുമ്ബം ആരോപേസും, സോ തം മണ്ഡപം ഛാദേസി. അഥസ്സ ഹേട്ഠാ ഇട്ഠകാഹി പരിചിനിത്വാ വാലികം ഓകിരിത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപയിംസു. സീതലം ദിവാട്ഠാനം ഉദകവാതോ വായതി. ഥേരോ തസ്മിം നിസീദി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഏളഗലാഗുമ്ബേ’’തി.

നാനാവേരജ്ജഗതന്തി ഏകസ്സ രഞ്ഞോ രജ്ജതോ നാനാവിധം രജ്ജഗതം. വിരജ്ജന്തി അഞ്ഞം രജ്ജം. യഥാ ഹി സദേസതോ അഞ്ഞോ വിദേസോ, ഏവം നിവുത്ഥരജ്ജതോ അഞ്ഞം രജ്ജം വിരജ്ജം നാമ, തം വേരജ്ജന്തി വുത്തം. ഖത്തിയപണ്ഡിതാതി ബിമ്ബിസാരകോസലരാജാദയോ പണ്ഡിതരാജാനോ. ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാതി ചങ്കീതാരുക്ഖാദയോ പണ്ഡിതബ്രാഹ്മണാ. ഗഹപതിപണ്ഡിതാതി ചിത്തസുദത്താദയോ പണ്ഡിതഗഹപതയോ. സമണപണ്ഡിതാതി സഭിയപിലോതികാദയോ പണ്ഡിതപരിബ്ബാജകാ. വീമംസകാതി അത്ഥഗവേസിനോ. കിംവാദീതി കിം അത്തനോ ദസ്സനം വദതി, കിം ലദ്ധികോതി അത്ഥോ. കിമക്ഖായീതി കിം സാവകാനം ഓവാദാനുസാസനിം ആചിക്ഖതി? ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മന്തി ഭഗവതാ വുത്തബ്യാകരണസ്സ അനുബ്യാകരണം. സഹധമ്മികോതി സകാരണോ. വാദാനുവാദോതി ഭഗവതാ വുത്തവാദസ്സ അനുവാദോ. ‘‘വാദാനുപാതോ’’തിപി പാഠോ, സത്ഥു വാദസ്സ അനുപാതോ അനുപതനം, അനുഗമനന്തി അത്ഥോ. ഇമിനാപി വാദം അനുഗതോ വാദോയേവ ദീപിതോ ഹോതി.

അവിഗതരാഗസ്സാതിആദീസു തണ്ഹാവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തണ്ഹാ ഹി രജ്ജനതോ രാഗോ, ഛന്ദിയനതോ ഛന്ദോ, പിയായനട്ഠേന പേമം, പിവിതുകാമട്ഠേന പിപാസാ, അനുദഹനട്ഠേന പരിളാഹോതി വുച്ചതി. അകുസലേ ചാവുസോ, ധമ്മേതിആദി കസ്മാ ആരദ്ധം? പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അവീതരാഗസ്സ ആദീനവം, വീതരാഗസ്സ ച ആനിസംസം ദസ്സേതും. തത്ര അവിഘാതോതി നിദ്ദുക്ഖോ. അനുപായാസോതി നിരുപതാപോ. അപരിളാഹോതി നിദ്ദാഹോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയം.

൩. ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ അവന്തീസൂതി അവന്തിദക്ഖിണാപഥസങ്ഖാതേ അവന്തിരട്ഠേ. കുരരഘരേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. പപാതേതി ഏകതോ പപാതേ. തസ്സ കിര പബ്ബതസ്സ ഏകം പസ്സം ഛിന്ദിത്വാ പാതിതം വിയ അഹോസി. ‘‘പവത്തേ’’തിപി പാഠോ, നാനാതിത്ഥിയാനം ലദ്ധിപവത്തട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ഇതി ഥേരോ തസ്മിം രട്ഠേ തം നഗരം നിസ്സായ തസ്മിം പബ്ബതേ വിഹരതി. ഹാലിദ്ദികാനീതി ഏവംനാമകോ. അട്ഠകവഗ്ഗിയേ മാഗണ്ഡിയപഞ്ഹേതി അട്ഠകവഗ്ഗികമ്ഹി മാഗണ്ഡിയപഞ്ഹോ നാമ അത്ഥി, തസ്മിം പഞ്ഹേ. രൂപധാതൂതി രൂപക്ഖന്ധോ അധിപ്പേതോ. രൂപധാതുരാഗവിനിബദ്ധന്തി രൂപധാതുമ്ഹി രാഗേന വിനിബദ്ധം. വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം. ഓകസാരീതി ഗേഹസാരീ ആലയസാരീ.

കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു ഖോ, ഗഹപതീ’’തി ന വുത്തന്തി? സമ്മോഹവിഘാതത്ഥം. ‘‘ഓകോ’’തി ഹി അത്ഥതോ പച്ചയോ വുച്ചതി, പുരേജാതഞ്ച കമ്മവിഞ്ഞാണം പച്ഛാജാതസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സപി വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സപി വിപാകവിഞ്ഞാണഞ്ച വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സപി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സപി പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കതരം നു ഖോ ഇധ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി? സമ്മോഹോ ഭവേയ്യ, തസ്സ വിഘാതത്ഥം തം അഗഹേത്വാ അസമ്ഭിന്നാവ ദേസനാ കതാ. അപിച ആരമ്മണവസേന ചതസ്സോ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ വുത്താതി താ ദസ്സേതുമ്പി ഇധ വിഞ്ഞാണം ന ഗഹിതം.

ഉപയുപാദാനാതി തണ്ഹൂപയദിട്ഠൂപയവസേന ദ്വേ ഉപയാ, കാമുപാദാനാദീനി ചത്താരി ഉപാദാനാനി ച. ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാതി അകുസലചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനഭൂതാ ചേവ അഭിനിവേസഭൂതാ ച അനുസയഭൂതാ ച. തഥാഗതസ്സാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. സബ്ബേസമ്പി ഹി ഖീണാസവാനം ഏതേ പഹീനാവ, സത്ഥു പന ഖീണാസവഭാവോ ലോകേ അതിപാകടോതി ഉപരിമകോടിയാ ഏവം വുത്തം. വിഞ്ഞാണധാതുയാതി ഇധ വിഞ്ഞാണം കസ്മാ ഗഹിതം? കിലേസപ്പഹാനദസ്സനത്ഥം. കിലേസാ ഹി ന കേവലം ചതൂസുയേവ ഖന്ധേസു പഹീനാ പഹീയന്തി, പഞ്ചസുപി പഹീയന്തിയേവാതി കിലേസപ്പഹാനദസ്സനത്ഥം ഗഹിതം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, അനോകസാരീ ഹോതീതി ഏവം കമ്മവിഞ്ഞാണേന ഓകം അസരന്തേന അനോകസാരീ നാമ ഹോതി.

രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാതി രൂപമേവ കിലേസാനം പച്ചയട്ഠേന നിമിത്തം, ആരമ്മണകിരിയസങ്ഖാതനിവാസനട്ഠാനട്ഠേന നികേതന്തി രൂപനിമിത്തനികേതം. വിസാരോ ച വിനിബന്ധോ ച വിസാരവിനിബന്ധാ. ഉഭയേനപി ഹി കിലേസാനം പത്ഥടഭാവോ ച വിനിബന്ധനഭാവോ ച വുത്തോ, രൂപനിമിത്തനികേതേ വിസാരവിനിബന്ധാതി രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ, തസ്മാ രൂപനിമിത്തനികേതമ്ഹി ഉപ്പന്നേന കിലേസവിസാരേന ചേവ കിലേസബന്ധനേന ചാതി അത്ഥോ. നികേതസാരീതി വുച്ചതീതി ആരമ്മണകരണവസേന നിവാസനട്ഠാനം സാരീതി വുച്ചതി. പഹീനാതി തേ രൂപനിമിത്തനികേതകിലേസവിസാരവിനിബന്ധാ പഹീനാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ‘‘ഓകാ’’തി വുത്താ, ഛ ആരമ്മണാനി ‘‘നികേത’’ന്തി? ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവദുബ്ബലതായ. സമാനേപി ഹി ഏതേസം ആലയട്ഠേന വിസയഭാവേ ഓകോതി നിച്ചനിവാസനട്ഠാനഗേഹമേവ വുച്ചതി, നികേതന്തി ‘‘അജ്ജ അസുകട്ഠാനേ കീളിസ്സാമാ’’തി കതസങ്കേതട്ഠാനം നിവാസട്ഠാനം ഉയ്യാനാദി. തത്ഥ യഥാ പുത്തദാരധനധഞ്ഞപുണ്ണഗേഹേ ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതി, ഏവം അജ്ഝത്തികേസു ഖന്ധേസു. യഥാ പന ഉയ്യാനട്ഠാനാദീസു തതോ ദുബ്ബലതരോ ഹോതി, ഏവം ബാഹിരേസു ഛസു ആരമ്മണേസൂതി ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവദുബ്ബലതായ ഏവം ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബോ.

സുഖിതേസു സുഖിതോതി ഉപട്ഠാകേസു ധനധഞ്ഞലാഭാദിവസേന സുഖിതേസു ‘‘ഇദാനാഹം മനാപം ഭോജനം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഗേഹസിതസുഖേന സുഖിതോ ഹോതി, തേഹി പത്തസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ വിയ ചരതി. ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോതി തേസം കേനചിദേവ കാരണേന ദുക്ഖേ ഉപ്പന്നേ സയം ദ്വിഗുണേന ദുക്ഖേന ദുക്ഖിതോ ഹോതി. കിച്ചകരണീയേസൂതി കിച്ചസങ്ഖാതേസു കരണീയേസു. തേസു യോഗം ആപജ്ജതീതി ഉപയോഗം സയം തേസം കിച്ചാനം കത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, കാമേഹി അരിത്തോ ഹോതീതി ഏവം കിലേസകാമേഹി അരിത്തോ ഹോതി അന്തോ കാമാനം ഭാവേന അതുച്ഛോ. സുക്കപക്ഖോ തേസം അഭാവേന രിത്തോ തുച്ഛോതി വേദിതബ്ബോ.

പുരക്ഖരാനോതി വട്ടം പുരതോ കുരുമാനോ. ഏവംരൂപോ സിയന്തിആദീസു ദീഘരസ്സകാളോദാതാദീസു രൂപേസു ‘‘ഏവംരൂപോ നാമ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥേതി. സുഖാദീസു വേദനാസു ഏവംവേദനോ നാമ; നീലസഞ്ഞാദീസു സഞ്ഞാസു ഏവം സഞ്ഞോ നാമ; പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീസു സങ്ഖാരേസു ഏവംസങ്ഖാരോ നാമ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു വിഞ്ഞാണേസു ‘‘ഏവം വിഞ്ഞാണോ നാമ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥേതി.

അപുരക്ഖരാനോതി വട്ടം പുരതോ അകുരുമാനോ. സഹിതം മേ, അസഹിതം തേതി തുയ്ഹം വചനം അസഹിതം അസിലിട്ഠം, മയ്ഹം സഹിതം സിലിട്ഠം മധുരപാനസദിസം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തുയ്ഹം ദീഘേന കാലേന പരിചിതം സുപ്പഗുണം, തം മമ വാദം ആഗമ്മ സബ്ബം ഖണേന വിപരാവത്തം നിവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോതി തുയ്ഹം ദോസോ മയാ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി തം തം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ഉത്തരി പരിയേസന്തോ ഇമസ്സ വാദസ്സ മോക്ഖായ ചര ആഹിണ്ഡാഹി. നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി അഥ സയമേവ പഹോസി, ഇധേവ നിബ്ബേഠേഹീതി. തതിയം.

൪. ദുതിയഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ സക്കപഞ്ഹേതി ചൂളസക്കപഞ്ഹേ, മഹാസക്കപഞ്ഹേപേതം വുത്തമേവ. തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്താതി തണ്ഹാസങ്ഖയേ നിബ്ബാനേ തദാരമ്മണായ ഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്താ. അച്ചന്തനിട്ഠാതി അന്തം അതിക്കന്തനിട്ഠാ സതതനിട്ഠാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥം.

൫. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ സമാധിന്തി ഇദം ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ചിത്തേകഗ്ഗതായ പരിഹായന്തേ ദിസ്വാ, ‘‘ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭന്താനം ഇമേസം കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ആഹ. അഭിനന്ദതീതി പത്ഥേതി. അഭിവദതീതി തായ അഭിനന്ദനായ ‘‘അഹോ പിയം ഇട്ഠം കന്തം മനാപ’’ന്തി വദതി. വാചം അഭിനന്ദന്തോപി ച തം ആരമ്മണം നിസ്സായ ഏവം ലോഭം ഉപ്പാദേന്തോ അഭിവദതിയേവ നാമ. അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീതി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗണ്ഹാതി. യാ രൂപേ നന്ദീതി യാ സാ രൂപേ ബലവപത്ഥനാസങ്ഖാതാ നന്ദീ. തദുപാദാനന്തി തം ഗഹണട്ഠേന ഉപാദാനം. നാഭിനന്ദതീതി ന പത്ഥേതി. നാഭിവദതീതി പത്ഥനാവസേന ന ‘‘ഇട്ഠം കന്ത’’ന്തി വദതി. വിപസ്സനാചിത്തേന ചേതസാ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖ’’ന്തി വചീഭേദം കരോന്തോപി നാഭിവദതിയേവ. പഞ്ചമം.

൬. പടിസല്ലാണസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ പടിസല്ലാണേതി ഇദം ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ കായവിവേകേന പരിഹായന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കായവിവേകം ലഭന്താനം ഇമേസം കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ആഹ. ഛട്ഠം.

൭. ഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ ഉപാദാപരിതസ്സനന്തി ഗഹണേന ഉപ്പന്നം പരിതസ്സനം. അനുപാദാഅപരിതസ്സനന്തി അഗ്ഗഹണേന അപരിതസ്സനം. രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തിവിഞ്ഞാണം ഹോതീതി ‘‘മമ രൂപം വിപരിണത’’ന്തി വാ ‘‘അഹു വത മേതം, ദാനി വത മേ നത്ഥീ’’തി വാ ആദിനാ നയേന കമ്മവിഞ്ഞാണം രൂപസ്സ ഭേദാനുപരിവത്തി ഹോതി. വിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാതി വിപരിണാമസ്സ അനുപരിവത്തിതോ വിപരിണാമാരമ്മണചിത്തതോ ജാതാ. പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാതി തണ്ഹാപരിതസ്സനാ ച അകുസലധമ്മസമുപ്പാദാ ച. ചിത്തന്തി കുസലചിത്തം. പരിയാദായ തിട്ഠന്തീതി പരിയാദിയിത്വാ തിട്ഠന്തി. ഉത്താസവാതി സഉത്താസോ. വിഘാതവാതി സവിഘാതോ സദുക്ഖോ. അപേക്ഖവാതി സാലയോ. ഉപാദായ ച പരിതസ്സതീതി ഗണ്ഹിത്വാ പരിതസ്സകോ നാമ ഹോതി. ന രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തീതി ഖീണാസവസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണമേവ നത്ഥി, തസ്മാ രൂപഭേദാനുപരിവത്തി ന ഹോതീതി വത്തും വട്ടതി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ദേസനാ കതാ. ഇതി പടിപാടിയാ ചതൂസു സുത്തേസു വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം. അട്ഠമം.

൯. കാലത്തയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സാതി പച്ചുപ്പന്നമ്ഹി കഥാവ കാ, അനിച്ചമേവ തം. തേ കിര ഭിക്ഖൂ അതീതാനാഗതം അനിച്ചന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ പച്ചുപ്പന്നേ കിലമിംസു, അഥ നേസം ഇതോ അതീതാനാഗതേപി ‘‘പച്ചുപ്പന്നം അനിച്ച’’ന്തി വുച്ചമാനേ ബുജ്ഝിസ്സന്തീതി അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ സത്ഥാ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന ഇമം ദേസനം ദേസേസി. നവമം.

൧൦-൧൧. കാലത്തയദുക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦-൧൧. ദസമേകാദസമാനി ദുക്ഖം അനത്താതി പദേഹി വിസേസേത്വാ തഥാരൂപേനേവ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന കഥിതാനീതി. ദസമേകാദസമാനി.

നകുലപിതുവഗ്ഗോ പഠമോ.