൧. നാനത്തവഗ്ഗോ

൧.ധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. ധാതുസംയുത്തസ്സ പഠമേ നിസ്സത്തട്ഠസുഞ്ഞതട്ഠസങ്ഖാതേന സഭാവട്ഠേന ധാതൂതി ലദ്ധനാമാനം ധമ്മാനം നാനാസഭാവോ ധാതുനാനത്തം. ചക്ഖുധാതൂതിആദീസു ചക്ഖുപസാദോ ചക്ഖുധാതു, രൂപാരമ്മണം രൂപധാതു, ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. സോതപസാദോ സോതധാതു, സദ്ദാരമ്മണം സദ്ദധാതു, സോതപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം സോതവിഞ്ഞാണധാതു. ഘാനപസാദോ ഘാനധാതു, ഗന്ധാരമ്മണം ഗന്ധധാതു, ഘാനപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം ഘാനവിഞ്ഞാണധാതു. ജിവ്ഹാപസാദോ ജിവ്ഹാധാതു, രസാരമ്മണം രസധാതു, ജിവ്ഹാപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതു. കായപസാദോ കായധാതു, ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഫോട്ഠബ്ബധാതു, കായപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം കായവിഞ്ഞാണധാതു. തിസ്സോ മനോധാതുയോ മനോധാതു, വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ സുഖുമരൂപാനി നിബ്ബാനഞ്ച ധമ്മധാതു, സബ്ബമ്പി മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി. ഏത്ഥ ച സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, അവസാനേ ദ്വേ ചതുഭൂമികാതി. പഠമം.

൨. ഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ദുതിയേ ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തന്തി നാനാസഭാവോ ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസമ്പയുത്താ, മനോസമ്ഫസ്സോ മനോദ്വാരേ പഠമജവനസമ്പയുത്തോ, തസ്മാ. മനോധാതും പടിച്ചാതി മനോദ്വാരാവജ്ജനം കിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതും പടിച്ച പഠമജവനസമ്ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ദുതിയം.

൩. നോഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. തതിയേ നോ മനോസമ്ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി മനോധാതൂതി മനോദ്വാരേ പഠമജവനസമ്പയുത്തം ഫസ്സം പടിച്ച ആവജ്ജനകിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതു നോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തതിയം.

൪. വേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. ചതുത്ഥേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുതോ പട്ഠായ സബ്ബാപി തസ്മിം ദ്വാരേ വേദനാ വത്തേയ്യും, നിബ്ബത്തിഫാസുകത്ഥം പന അനന്തരം സമ്പടിച്ഛനവേദനമേവ ഗഹേതും വട്ടതീതി വുത്തം. മനോസമ്ഫസ്സം പടിച്ചാതി മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനസമ്ഫസ്സം പടിച്ച പഠമജവനവേദനാ, പഠമജവനസമ്ഫസ്സം പടിച്ച ദുതിയജവനവേദനാതി അയമധിപ്പായോ. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയവേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. പഞ്ചമേ തതിയചതുത്ഥേസു വുത്തനയാവ ഏകതോ കത്വാ ദേസിതാതി. ഇതി ദുതിയാദീസു ചതൂസു സുത്തേസു മനോധാതും മനോധാതൂതി അഗഹേത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം മനോധാതൂതി ഗഹിതം. സബ്ബാനി ചേതാനി തഥാ തഥാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന ദേസിതാനി. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചമം.

൬. ബാഹിരധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. ഛട്ഠേ പന പഞ്ച ധാതുയോ കാമാവചരാ, ധമ്മധാതു ചതുഭൂമികാതി. ഛട്ഠം.

൭. സഞ്ഞാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. സത്തമേ രൂപധാതൂതി ആപാഥേ പതിതം അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ സാടകവേഠനാദിവത്ഥുകം രൂപാരമ്മണം. രൂപസഞ്ഞാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ. രൂപസങ്കപ്പോതി സമ്പടിച്ഛനാദീഹി തീഹി ചിത്തേഹി സമ്പയുത്തോ സങ്കപ്പോ. രൂപച്ഛന്ദോതി രൂപേ ഛന്ദികതട്ഠേന ഛന്ദോ. രൂപപരിളാഹോതി രൂപേ അനുഡഹനട്ഠേന പരിളാഹോ. രൂപപരിയേസനാതി പരിളാഹേ ഉപ്പന്നേ സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തേ ഗഹേത്വാ തസ്സ രൂപസ്സ പടിലാഭത്ഥായ പരിയേസനാ. ഏത്ഥ ച സഞ്ഞാസങ്കപ്പഛന്ദാ ഏകജവനവാരേപി നാനാജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തി, പരിളാഹപരിയേസനാ പന നാനാജവനവാരേയേവ ലബ്ഭന്തീതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധാതുനാനത്തന്തി ഏത്ഥ ച ഏവം രൂപാദിനാനാസഭാവം ധാതും പടിച്ച രൂപസഞ്ഞാദിനാനാസഭാവസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സത്തമം.

൮. നോപരിയേസനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. അട്ഠമേ നോ ധമ്മപരിയേസനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ധമ്മപരിളാഹോതി ഏവം ആഗതം പടിസേധമത്തമേവ നാനം. അട്ഠമം.

൯. ബാഹിരഫസ്സനാനത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൩-൯൪. നവമേ ഉപ്പജ്ജതി രൂപസഞ്ഞാതി വുത്തപ്പകാരേ ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജതി സഞ്ഞാ. രൂപസങ്കപ്പോതി തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ തീഹി ചിത്തേഹി സമ്പയുത്തസങ്കപ്പോ. രൂപസമ്ഫസ്സോതി തദേവാരമ്മണം ഫുസമാനോ ഫസ്സോ. വേദനാതി തദേവ ആരമ്മണം അനുഭവമാനാ വേദനാ. ഛന്ദാദയോ വുത്തനയാവ. രൂപലാഭോതി പരിയേസിത്വാ ലദ്ധം സഹ തണ്ഹായ ആരമ്മണം ‘‘രൂപലാഭോ’’തി വുത്തം. അയം താവ സബ്ബസങ്ഗാഹികനയോ ഏകസ്മിം യേവാരമ്മണേ സബ്ബധമ്മാനം ഉപ്പത്തിവസേന വുത്തോ. അപരോ ആഗന്തുകാരമ്മണമിസ്സകോ ഹോതി – രൂപസഞ്ഞാ രൂപസങ്കപ്പോ ഫസ്സോ വേദനാതി ഇമേ താവ ചത്താരോ ധമ്മാ ധുവപരിഭോഗേ നിബദ്ധാരമ്മണേ ഹോന്തി. നിബദ്ധാരമ്മണഞ്ഹി ഇട്ഠം കന്തം മനാപം പിയം യംകിഞ്ചി വിയ ഉപട്ഠാതി, ആഗന്തുകാരമ്മണം പന യംകിഞ്ചി സമാനമ്പി ഖോഭേത്വാ തിട്ഠതി.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര അമച്ചപുത്തോ ഗാമിയേഹി പരിവാരിതോ ഗാമമജ്ഝേ ഠത്വാ കമ്മം കരോതി. തസ്മിഞ്ചസ്സ സമയേ ഉപാസികാ നദിം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ അലങ്കതപടിയത്താ ധാതിഗണപരിവുതാ ഗേഹം ഗച്ഛതി. സോ ദൂരതോ ദിസ്വാ ‘‘ആഗന്തുകമാതുഗാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ ജാനാഹി, കാ ഏസാ’’തി പുരിസം പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ പച്ചാഗതോ, ‘‘കാ ഏസാ’’തി പുട്ഠോ യഥാസഭാവം ആരോചേസി. ഏവം ആഗന്തുകാരമ്മണം ഖോഭേതി. തസ്മിം ഉപ്പന്നോ ഛന്ദോ രൂപഛന്ദോ നാമ, തദേവ ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നോ പരിളാഹോ രൂപപരിളാഹോ നാമ, സഹായേ ഗണ്ഹിത്വാ തസ്സ പരിയേസനം രൂപപരിയേസനാ നാമ, പരിയേസിത്വാ ലദ്ധം സഹ തണ്ഹായ ആരമ്മണം രൂപലാഭോ നാമ.

ഉരുവല്ലിയവാസീ ചൂളതിസ്സത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘കിഞ്ചാപി ഭഗവതാ ഫസ്സവേദനാ പാളിയാ മജ്ഝേ ഗഹിതാ, പാളിം പന പരിവട്ടേത്വാ വുത്തപ്പകാരേ ആരമ്മണേ ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ, തസ്മിംയേവ സങ്കപ്പോ രൂപസങ്കപ്പോ തസ്മിം ഛന്ദോ രൂപച്ഛന്ദോ, തസ്മിം പരിളാഹോ രൂപപരിളാഹോ, തസ്മിം പരിയേസനാ രൂപപരിയേസനാ, പരിയേസിത്വാ ലദ്ധം സഹ തണ്ഹായ ആരമ്മണം രൂപലാഭോ. ഏവം ലദ്ധാരമ്മണേ പന ഫുസനം ഫസ്സോ, അനുഭവനം വേദനാ. രൂപസമ്ഫസ്സോ രൂപസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി ഇദം ദ്വയം ലബ്ഭതീ’’തി. അപരമ്പി അവിഭൂതവാരം നാമ ഗണ്ഹന്തി. ആരമ്മണഞ്ഹി സാണിപാകാരേഹി വാ പരിക്ഖിത്തം തിണപണ്ണാദീഹി വാ പടിച്ഛന്നം ഹോതി, തം ‘‘ഉപഡ്ഢം ദിട്ഠം മേ ആരമ്മണം, സുട്ഠു നം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഓലോകയതോ തസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ നാമ. തസ്മിംയേവ ഉപ്പന്നാ സങ്കപ്പാദയോ രൂപസങ്കപ്പാദയോ നാമാതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥാപി ച സഞ്ഞാസങ്കപ്പഫസ്സവേദനാഛന്ദാ ഏകജവനവാരേപി നാനാജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തി, പരിളാഹപരിയേസനാലാഭാ നാനാജവനവാരേയേവാതി. ദസമം ഉത്താനമേവാതി. നവമദസമാനി.

നാനത്തവഗ്ഗോ പഠമോ.