൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തധാതുസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ആഭാധാതൂതി ആലോകധാതു. ആലോകസ്സപി ആലോകകസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ഉപ്പന്നജ്ഝാനസ്സാപീതി സഹാരമ്മണസ്സ ഝാനസ്സ ഏതം നാമം. സുഭധാതൂതി സുഭകസിണേ ഉപ്പന്നജ്ഝാനവസേന സഹാരമ്മണജ്ഝാനമേവ. ആകാസാനഞ്ചായതനമേവ ആകാസാനഞ്ചായതനധാതു. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധോവ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധധാതു. ഇതി ഭഗവാ അനുസന്ധികുസലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തത്ഥ നിസീദിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമസ്സ ഓകാസം ദേന്തോ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

അന്ധകാരം പടിച്ചാതി അന്ധകാരോ ഹി ആലോകേന പരിച്ഛിന്നോ, ആലോകോപി അന്ധകാരേന. അന്ധകാരേന ഹി സോ പാകടോ ഹോതി. തസ്മാ ‘‘അന്ധകാരം പടിച്ച പഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ. അസുഭം പടിച്ചാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അസുഭഞ്ഹി സുഭേന, സുഭഞ്ച അസുഭേന പരിച്ഛിന്നം, അസുഭേ സതി സുഭം പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. രൂപം പടിച്ചാതി രൂപാവചരസമാപത്തിം പടിച്ച. രൂപാവചരസമാപത്തിയാ ഹി സതി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി നാമ ഹോതി രൂപസമതിക്കമോ വാ, തസ്മാ ഏവമാഹ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ. നിരോധം പടിച്ചാതി ചതുന്നം ഖന്ധാനം പടിസങ്ഖാഅപ്പവത്തിം പടിച്ച. ഖന്ധനിരോധഞ്ഹി പടിച്ച നിരോധസമാപത്തി നാമ പഞ്ഞായതി, ന ഖന്ധപവത്തിം, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏത്ഥ ച ചതുന്നം ഖന്ധാനം നിരോധോവ നിരോധസമാപത്തീതി വേദിതബ്ബോ.

കഥം സമാപത്തി പത്തബ്ബാതി കഥം സമാപത്തിയോ കീദിസാ സമാപത്തിയോ നാമ ഹുത്വാ പത്തബ്ബാതി? സഞ്ഞാസമാപത്തി പത്തബ്ബാതി സഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവേന സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ നാമ ഹുത്വാ പത്തബ്ബാ. സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തി പത്തബ്ബാതി സുഖുമസങ്ഖാരാനം അവസിട്ഠതായ സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തി നാമ ഹുത്വാ പത്തബ്ബാ. നിരോധസമാപത്തി പത്തബ്ബാതി നിരോധോവ നിരോധസമാപത്തി നിരോധസമാപത്തി നാമ ഹുത്വാ പത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. പഠമം.

൨. സനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. ദുതിയേ സനിദാനന്തി ഭാവനപുംസകമേതം, സനിദാനോ സപച്ചയോ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. കാമധാതും, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചാതി ഏത്ഥ കാമവിതക്കോപി കാമധാതു കാമാവചരധമ്മാപി, വിസേസതോ സബ്ബാകുസലമ്പി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ ചേതസോ അഭിനിരോപനാ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി കാമധാതു. ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ രൂപാ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം, അയം വുച്ചതി കാമധാതു. സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ കാമധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഏത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികാ അസമ്ഭിന്നാതി ദ്വേ കഥാ ഹോന്തി. കഥം? കാമധാതുഗ്ഗഹണേന ഹി ബ്യാപാദധാതുവിഹിംസാധാതുയോ ഗഹിതാ ഹോന്തീതി അയം സബ്ബസങ്ഗാഹികാ. താസം പന ദ്വിന്നം ധാതൂനം വിസും ആഗതത്താ സേസധമ്മാ കാമധാതൂതി അയം അസമ്ഭിന്നകഥാ. അയമിധ ഗഹേതബ്ബാ ഇമം കാമധാതും ആരമ്മണവസേന വാ സമ്പയോഗവസേന വാ പടിച്ച കാമസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. കാമസഞ്ഞം പടിച്ചാതി കാമസഞ്ഞം പന സമ്പയോഗവസേന വാ ഉപനിസ്സയവസേന വാ പടിച്ച കാമസങ്കപ്പോ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തീഹി ഠാനേഹീതി തീഹി കാരണേഹി. മിച്ഛാ പടിപജ്ജതീതി അയാഥാവപടിപദം അനിയ്യാനികപടിപദം പടിപജ്ജതി.

ബ്യാപാദധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ബ്യാപാദവിതക്കോപി ബ്യാപാദധാതു ബ്യാപാദോപി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ ബ്യാപാദധാതു? ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദധാതു. ദസസു ആഘാതവത്ഥൂസു ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ…പേ… അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ, അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇമം ബ്യാപാദധാതും സഹജാതപച്ചയാദിവസേന പടിച്ച ബ്യാപാദസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

വിഹിംസാധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ വിഹിംസാവിതക്കോപി വിഹിംസാധാതു വിഹിംസാപി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ വിഹിംസാധാതു? വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി വിഹിംസാധാതു. ഇധേകച്ചോ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ രജ്ജുയാ വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ സത്തേ വിഹേഠേതി. യാ ഏവരൂപാ ഹേഠനാ വിഹേഠനാ ഹിംസനാ വിഹിംസനാ രോസനാ പരൂപഘാതോ, അയം വുച്ചതി വിഹിംസാധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇമം വിഹിംസാധാതും സഹജാതപച്ചയാദിവസേന പടിച്ച വിഹിംസാസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തിണദായേതി തിണഗഹനേ അരഞ്ഞേ. അനയബ്യസനന്തി അവുഡ്ഢിം വിനാസം. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സുക്ഖതിണദായോ വിയ ആരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം, തിണുക്കാ വിയ അകുസലസഞ്ഞാ, തിണകട്ഠനിസ്സിതാ പാണാ വിയ ഇമേ സത്താ. യഥാ സുക്ഖതിണദായേ ഠപിതം തിണുക്കം ഖിപ്പം വായമിത്വാ അനിബ്ബാപേന്തസ്സ തേ പാണാ അനയബ്യസനം പാപുണന്തി. ഏവമേവ യേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഉപ്പന്നം അകുസലസഞ്ഞം വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗസമുച്ഛേദപ്പഹാനേഹി നപ്പജഹന്തി, തേ ദുക്ഖം വിഹരന്തി.

വിസമഗതന്തി രാഗവിസമാദീനി അനുഗതം അകുസലസഞ്ഞം. ന ഖിപ്പമേവ പജഹതീതി വിക്ഖമ്ഭനാദിവസേന സീഘം നപ്പജഹതി. ന വിനോദേതീതി ന നീഹരതി. ന ബ്യന്തീകരോതീതി ഭങ്ഗമത്തമ്പി അനവസേസേന്തോ ന വിഗതന്തം കരോതി. ന അനഭാവം ഗമേതീതി ന അനുഅഭാവം ഗമേതി. ഏവം സബ്ബപദേസു ന – കാരോ ആഹരിതബ്ബോ. പാടികങ്ഖാതി പാടികങ്ഖിതബ്ബാ ഇച്ഛിതബ്ബാ.

നേക്ഖമ്മധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ നേക്ഖമ്മവിതക്കോപി നേക്ഖമ്മധാതു സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ നേക്ഖമ്മധാതു? നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… സമ്മാസങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇധാപി ദുവിധാ കഥാ. നേക്ഖമ്മധാതുഗ്ഗഹണേന ഹി ഇതരാപി ദ്വേ ധാതുയോ ഗഹണം ഗച്ഛന്തി കുസലധമ്മപരിയാപന്നത്താ, അയം സബ്ബസങ്ഗാഹികാ. താ പന ധാതുയോ വിസും ദീപേതബ്ബാതി താ ഠപേത്വാ സേസാ സബ്ബകുസലാ നേക്ഖമ്മധാതൂതി അയം അസമ്ഭിന്നാ. ഇമം നേക്ഖമ്മധാതും സഹജാതാദിപച്ചയവസേന പടിച്ച നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. സഞ്ഞാദീനി പടിച്ച വിതക്കാദയോ യഥാനുരൂപം.

അബ്യാപാദധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ അബ്യാപാദവിതക്കോപി അബ്യാപാദധാതു അബ്യാപാദോപി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ അബ്യാപാദധാതു? അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി അബ്യാപാദധാതു. യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി, അയം വുച്ചതി അബ്യാപാദധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇമം അബ്യാപാദധാതും പടിച്ച വുത്തനയേനേവ അബ്യാപാദസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി.

അവിഹിംസാധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥാപി അവിഹിംസാവിതക്കോപി അവിഹിംസാധാതു കരുണാപി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ അവിഹിംസാധാതു? അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാധാതു. യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി, അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇമം അവിഹിംസാധാതും പടിച്ച വുത്തനയേനേവ അവിഹിംസാസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. ദുതിയം.

൩. ഗിഞ്ജകാവസഥസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. തതിയേ ധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഇതോ പട്ഠായ അജ്ഝാസയം ധാതൂതി ദീപേതി. ഉപ്പജ്ജതി സഞ്ഞാതി അജ്ഝാസയം പടിച്ച സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതീതി. ഇധാപി ‘‘കച്ചാനോ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതീ’’തി തസ്സ ഓകാസദാനത്ഥം ഏത്താവതാവ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. അസമ്മാസമ്ബുദ്ധേസൂതി ഛസു സത്ഥാരേസു. സമ്മാസമ്ബുദ്ധാതി മയമസ്മ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാതി. കിം പടിച്ച പഞ്ഞായതീതി കിസ്മിം സതി ഹോതീതി? സത്ഥാരാനം ഉപ്പന്നം ദിട്ഠിം പുച്ഛതി. അസമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏതേതി ഏവം ഉപ്പന്നം തിത്ഥിയസാവകാനമ്പി ദിട്ഠിം പുച്ഛതിയേവ.

ഇദാനി യസ്മാ തേസം അവിജ്ജാധാതും പടിച്ച സാ ദിട്ഠി ഹോതി, അവിജ്ജാധാതു ച നാമ മഹതീ ധാതു, തസ്മാ മഹതിം ധാതും പടിച്ച തസ്സാ ഉപ്പത്തിം ദീപേന്തോ മഹതീ ഖോ ഏസാതിആദിമാഹ. ഹീനം, കച്ചാന, ധാതും പടിച്ചാതി ഹീനം അജ്ഝാസയം പടിച്ച. പണിധീതി ചിത്തട്ഠപനം. സാ പനേസാ ഇത്ഥിഭാവം വാ മക്കടാദിതിരച്ഛാനഭാവം വാ പത്ഥേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. ഹീനോ പുഗ്ഗലോതി യസ്സേതേ ഹീനാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സബ്ബോ സോ പുഗ്ഗലോപി ഹീനോ നാമ. ഹീനാ വാചാതി യാ തസ്സ വാചാ, സാപി ഹീനാ. ഹീനം ആചിക്ഖതീതി സോ ആചിക്ഖന്തോപി ഹീനമേവ ആചിക്ഖതി, ദേസേന്തോപി ഹീനമേവ ദേസേതീതി സബ്ബപദാനി യോജേതബ്ബാനി. ഉപപത്തീതി ദ്വേ ഉപപത്തിയോ പടിലാഭോ ച നിബ്ബത്തി ച. നിബ്ബത്തി ഹീനകുലാദിവസേന വേദിതബ്ബാ, പടിലാഭോ ചിത്തുപ്പാദക്ഖണേ ഹീനത്തികവസേന. കഥം? തസ്സ ഹി പഞ്ചസു നീചകുലേസു ഉപ്പജ്ജനതോ ഹീനാ നിബ്ബത്തി, വേസ്സസുദ്ദകുലേസു ഉപ്പജ്ജനതോ മജ്ഝിമാ, ഖത്തിയബ്രാഹ്മണകുലേസു ഉപ്പജ്ജനതോ പണീതാ. ദ്വാദസാകുസലചിത്തുപ്പാദാനം പന പടിലാഭതോ ഹീനോ പടിലാഭോ, തേഭൂമകധമ്മാനം പടിലാഭതോ മജ്ഝിമോ, നവലോകുത്തരധമ്മാനം പടിലാഭതോ പണീതോ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ നിബ്ബത്തിയേവ അധിപ്പേതാതി. തതിയം.

൪. ഹീനാധിമുത്തികസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. ചതുത്ഥേ സംസന്ദന്തീതി ഏകതോ ഹോന്തി. സമേന്തീതി സമാഗച്ഛന്തി, നിരന്തരാ ഹോന്തി. ഹീനാധിമുത്തികാതി ഹീനജ്ഝാസയാ. കല്യാണാധിമുത്തികാതി കല്യാണജ്ഝാസയാ. ചതുത്ഥം.

൫. ചങ്കമസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. പഞ്ചമേ പസ്സഥ നോതി പസ്സഥ നു. സബ്ബേ ഖോ ഏതേതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൯) മഹാപഞ്ഞേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ഖന്ധന്തരം ധാത്വന്തരം ആയതനന്തരം സതിപട്ഠാനബോധിപക്ഖിയധമ്മന്തരം തിലക്ഖണാഹതം ഗമ്ഭീരം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി മഹാപഞ്ഞാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം പഥവിം പത്ഥരേന്തോ വിയ സിനേരുപാദതോ വാലികം ഉദ്ധരന്തോ വിയ ചക്കവാളപബ്ബതം ഭിന്ദന്തോ വിയ സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോ വിയ ആകാസം വിത്ഥാരേന്തോ വിയ ചന്ദിമസൂരിയേ ഉട്ഠാപേന്തോ വിയ ച പുച്ഛിതപുച്ഛിതം കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മഹാപഞ്ഞാ’’തി.

മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി ഇദ്ധിമന്തേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘പരികമ്മം ആനിസംസം അധിട്ഠാനം വികുബ്ബനം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ഇദ്ധിമന്തോവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം വുത്തനയേനേവ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മഹിദ്ധികാ’’തി.

മഹാകസ്സപോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധുതവാദാനം യദിദം മഹാകസ്സപോ’’തി ധുതവാദേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ധുതങ്ഗപരിഹാരം ആനിസംസം സമോധാനം അധിട്ഠാനം ഭേദം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ധുതവാദാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം തഥേവ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം ബ്യാകരോതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ധുതവാദാ’’തി.

അനുരുദ്ധത്ഥേരോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം യദിദം അനുരുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൨) ദിബ്ബചക്ഖുകേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പരികമ്മം ആനിസംസം ഉപക്കിലേസം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ദിബ്ബചക്ഖുകാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം തഥേവ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ദിബ്ബചക്ഖുകാ’’തി.

പുണ്ണത്ഥേരോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മകഥികാനം യദിദം പുണ്ണോ മന്താണിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൬) ധമ്മകഥികേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ധമ്മകഥായ സങ്ഖേപവിത്ഥാരഗമ്ഭീരുത്താനവിചിത്രകഥാദീസു തം തം ആകാരം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ധമ്മകഥികാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം ‘‘ആവുസോ, ധമ്മകഥികേന നാമ ആദിതോ പരിസം വണ്ണേതും വട്ടതി, മജ്ഝേ സുഞ്ഞതം പകാസേതും, അന്തേ ചതുസച്ചവസേന കൂടം ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ഏവം തം തം ധമ്മകഥാനയം ആചിക്ഖതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ധമ്മകഥികാ’’തി.

ഉപാലിത്ഥേരോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം വിനയധരാനം യദിദം ഉപാലീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൨൮) വിനയധരേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ഗരുകലഹുകം സതേകിച്ഛഅതേകിച്ഛം ആപത്താനാപത്തിം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി വിനയധരാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം പുച്ഛിതപുച്ഛിതം തഥേവ കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ വിനയധരാ’’തി.

ആനന്ദത്ഥേരോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ബഹുസ്സുതാനം യദിദം ആനന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൨൩) ബഹുസ്സുതേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ദസവിധം ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിം അട്ഠുപ്പത്തിം അനുസന്ധിം പുബ്ബാപരം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ബഹുസ്സുതാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം ‘‘ഇദം ഏവം വത്തബ്ബം, ഇദം ഏവം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി സബ്ബം കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ’’തി.

ദേവദത്തോ പന പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ, തേന നം ‘‘കുലസങ്ഗണ്ഹനപരിഹാരം നാനപ്പകാരകം കോഹഞ്ഞതം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി പാപിച്ഛാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം തം തം നിയാമം ആചിക്ഖതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ പാപിച്ഛാ’’തി.

കസ്മാ പനേതേ അവിദൂരേ ചങ്കമിംസൂതി. ‘‘ദേവദത്തോ സത്ഥരി പദുട്ഠചിത്തോ അനത്ഥമ്പി കാതും ഉപക്കമേയ്യാ’’തി ആരക്ഖഗ്ഗഹണത്ഥം. അഥ ദേവദത്തോ കസ്മാ ചങ്കമീതി? ‘‘അകാരകോ അയം, യദി കാരകോ ഭവേയ്യ, ന ഇധ ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി അത്തനോ കതദോസപടിച്ഛാദനത്ഥം. കിം പന ദേവദത്തോ ഭഗവതോ അനത്ഥം കാതും സമത്ഥോ, ഭഗവതോ വാ ആരക്ഖകിച്ചം അത്ഥീതി? നത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘അട്ഠാനമേതം, ആനന്ദ, അനവകാസോ, യം തഥാഗതോ പരൂപക്കമേന പരിനിബ്ബായേയ്യാ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൧). ഭിക്ഖൂ പന സത്ഥരി ഗാരവേന ആഗതാ. തേനേവ ഭഗവാ ഏവം വത്വാ ‘‘വിസ്സജ്ജേഹി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തി വിസ്സജ്ജാപേസി. പഞ്ചമം.

൬. സഗാഥാസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. ഛട്ഠേ ഗൂഥോ ഗൂഥേന സംസന്ദതി സമേതീതി സമുദ്ദന്തരേ ജനപദന്തരേ ചക്കവാളന്തരേ ഠിതോപി വണ്ണേനപി ഗന്ധേനപി രസേനപി നാനത്തം അനുപഗച്ഛന്തോ സംസന്ദതി സമേതി, ഏകസദിസോവ ഹോതി നിരന്തരോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന അനിട്ഠഉപമാ ഹീനജ്ഝാസയാനം ഹീനഅജ്ഝാസയസ്സ സരിക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം ആഹടാ, ഖീരാദിവിസിട്ഠോപമാ കല്യാണജ്ഝാസയാനം അജ്ഝാസയസ്സ സരിക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം.

സംസഗ്ഗാതി ദസ്സനസവനസംസഗ്ഗാദിവത്ഥുകേന തണ്ഹാസ്നേഹേന. വനഥോ ജാതോതി കിലേസവനം ജാതം. അസംസഗ്ഗേന ഛിജ്ജതീതി ഏകതോ ഠാനനിസജ്ജാദീനി അകരോന്തസ്സ അസംസഗ്ഗേന അദസ്സനേന ഛിജ്ജതി. സാധുജീവീതി പരിസുദ്ധജീവിതം ജീവമാനോ. സഹാവസേതി സഹവാസം വസേയ്യ. ഛട്ഠം.

൭. അസ്സദ്ധസംസന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧. സത്തമേ അസ്സദ്ധാ അസ്സദ്ധേഹീതിആദീസു ബുദ്ധേ വാ ധമ്മേ വാ സങ്ഘേ വാ സദ്ധാവിരഹിതാ നിരോജാ നിരസാ പുഗ്ഗലാ സമുദ്ദസ്സ ഓരിമതീരേ ഠിതാ പാരിമതീരേപി ഠിതേഹി അസ്സദ്ധേഹി സദ്ധിം തായ അസ്സദ്ധതായ ഏകസദിസാ നിരന്തരാ ഹോന്തി. തഥാ അഹിരികാ ഭിന്നമരിയാദാ അലജ്ജിപുഗ്ഗലാ അഹിരികേഹി, അനോത്തപ്പിനോ പാപകിരിയായ അഭായമാനാ അനോത്തപ്പീഹി, അപ്പസ്സുതാ സുതവിരഹിതാ അപ്പസ്സുതേഹി, കുസീതാ ആലസിയപുഗ്ഗലാ കുസീതേഹി, മുട്ഠസ്സതിനോ ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകമംസനിക്ഖിത്തസിങ്ഗാലസദിസാ മുട്ഠസ്സതീഹി, ദുപ്പഞ്ഞാ ഖന്ധാദിപരിച്ഛേദികായ പഞ്ഞായ അഭാവേന നിപ്പഞ്ഞാ താദിസേഹേവ ദുപ്പഞ്ഞേഹി, സദ്ധാസമ്പന്നാ ചേതിയവന്ദനാദികിച്ചപസുതാ സദ്ധേഹി, ഹിരിമനാ ലജ്ജിപുഗ്ഗലാ ഹിരിമനേഹി, ഓത്തപ്പിനോ പാപഭീരുകാ ഓത്തപ്പീഹി, ബഹുസ്സുതാ സുതധരാ ആഗമധരാ തന്തിപാലകാ വംസാനുരക്ഖകാ ബഹുസ്സുതേഹി, ആരദ്ധവീരിയാ പരിപുണ്ണപരക്കമാ ആരദ്ധവീരിയേഹി, ഉപട്ഠിതസ്സതീ സബ്ബകിച്ചപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ സമന്നാഗതാ ഉപട്ഠിതസ്സതീഹി, പഞ്ഞവന്തോ മഹാപഞ്ഞേഹി വജിരൂപമഞാണേഹി പഞ്ഞവന്തേഹി സദ്ധിം ദൂരേ ഠിതാപി തായ പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ സംസന്ദന്തി സമേന്തി. സത്തമം.

൮-൧൨. അസ്സദ്ധമൂലകസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൨-൧൦൬. അട്ഠമാദീനി തേയേവ അസ്സദ്ധാദിധമ്മേ തികവസേന കത്വാ ദേസിതാനി. തത്ഥ അട്ഠമേ അസ്സദ്ധാദിമൂലകാ കണ്ഹപക്ഖസുക്കപക്ഖവസേന പഞ്ച തികാ വുത്താ, നവമേ അഹിരികമൂലകാ ചത്താരോ. ദസമേ അനോത്തപ്പമൂലകാ തയോ, ഏകാദസമേ അപ്പസ്സുതമൂലകാ ദ്വേ, ദ്വാദസമേ കുസീതമൂലകോ ഏകോ തികോ വുത്തോതി സബ്ബേപി പഞ്ചസു സുത്തന്തേസു പന്നരസ തികാ ഹോന്തി. പന്നരസ ചേതേ സുത്തന്താതിപി വദന്തി. അയം തികപേയ്യാലോ നാമ. അട്ഠമാദീനി.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.