൩. ധാതുസംയുത്തം

൧. നാനത്തവഗ്ഗോ

൧.ധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. ധാതുസംയുത്തസ്സ പഠമേ നിസ്സത്തട്ഠസുഞ്ഞതട്ഠസങ്ഖാതേന സഭാവട്ഠേന ധാതൂതി ലദ്ധനാമാനം ധമ്മാനം നാനാസഭാവോ ധാതുനാനത്തം. ചക്ഖുധാതൂതിആദീസു ചക്ഖുപസാദോ ചക്ഖുധാതു, രൂപാരമ്മണം രൂപധാതു, ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. സോതപസാദോ സോതധാതു, സദ്ദാരമ്മണം സദ്ദധാതു, സോതപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം സോതവിഞ്ഞാണധാതു. ഘാനപസാദോ ഘാനധാതു, ഗന്ധാരമ്മണം ഗന്ധധാതു, ഘാനപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം ഘാനവിഞ്ഞാണധാതു. ജിവ്ഹാപസാദോ ജിവ്ഹാധാതു, രസാരമ്മണം രസധാതു, ജിവ്ഹാപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതു. കായപസാദോ കായധാതു, ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഫോട്ഠബ്ബധാതു, കായപസാദവത്ഥുകം ചിത്തം കായവിഞ്ഞാണധാതു. തിസ്സോ മനോധാതുയോ മനോധാതു, വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ സുഖുമരൂപാനി നിബ്ബാനഞ്ച ധമ്മധാതു, സബ്ബമ്പി മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി. ഏത്ഥ ച സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, അവസാനേ ദ്വേ ചതുഭൂമികാതി. പഠമം.

൨. ഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ദുതിയേ ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തന്തി നാനാസഭാവോ ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസമ്പയുത്താ, മനോസമ്ഫസ്സോ മനോദ്വാരേ പഠമജവനസമ്പയുത്തോ, തസ്മാ. മനോധാതും പടിച്ചാതി മനോദ്വാരാവജ്ജനം കിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതും പടിച്ച പഠമജവനസമ്ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ദുതിയം.

൩. നോഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. തതിയേ നോ മനോസമ്ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി മനോധാതൂതി മനോദ്വാരേ പഠമജവനസമ്പയുത്തം ഫസ്സം പടിച്ച ആവജ്ജനകിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതു നോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തതിയം.

൪. വേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. ചതുത്ഥേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുതോ പട്ഠായ സബ്ബാപി തസ്മിം ദ്വാരേ വേദനാ വത്തേയ്യും, നിബ്ബത്തിഫാസുകത്ഥം പന അനന്തരം സമ്പടിച്ഛനവേദനമേവ ഗഹേതും വട്ടതീതി വുത്തം. മനോസമ്ഫസ്സം പടിച്ചാതി മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനസമ്ഫസ്സം പടിച്ച പഠമജവനവേദനാ, പഠമജവനസമ്ഫസ്സം പടിച്ച ദുതിയജവനവേദനാതി അയമധിപ്പായോ. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയവേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. പഞ്ചമേ തതിയചതുത്ഥേസു വുത്തനയാവ ഏകതോ കത്വാ ദേസിതാതി. ഇതി ദുതിയാദീസു ചതൂസു സുത്തേസു മനോധാതും മനോധാതൂതി അഗഹേത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം മനോധാതൂതി ഗഹിതം. സബ്ബാനി ചേതാനി തഥാ തഥാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന ദേസിതാനി. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചമം.

൬. ബാഹിരധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. ഛട്ഠേ പന പഞ്ച ധാതുയോ കാമാവചരാ, ധമ്മധാതു ചതുഭൂമികാതി. ഛട്ഠം.

൭. സഞ്ഞാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. സത്തമേ രൂപധാതൂതി ആപാഥേ പതിതം അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ സാടകവേഠനാദിവത്ഥുകം രൂപാരമ്മണം. രൂപസഞ്ഞാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ. രൂപസങ്കപ്പോതി സമ്പടിച്ഛനാദീഹി തീഹി ചിത്തേഹി സമ്പയുത്തോ സങ്കപ്പോ. രൂപച്ഛന്ദോതി രൂപേ ഛന്ദികതട്ഠേന ഛന്ദോ. രൂപപരിളാഹോതി രൂപേ അനുഡഹനട്ഠേന പരിളാഹോ. രൂപപരിയേസനാതി പരിളാഹേ ഉപ്പന്നേ സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തേ ഗഹേത്വാ തസ്സ രൂപസ്സ പടിലാഭത്ഥായ പരിയേസനാ. ഏത്ഥ ച സഞ്ഞാസങ്കപ്പഛന്ദാ ഏകജവനവാരേപി നാനാജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തി, പരിളാഹപരിയേസനാ പന നാനാജവനവാരേയേവ ലബ്ഭന്തീതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധാതുനാനത്തന്തി ഏത്ഥ ച ഏവം രൂപാദിനാനാസഭാവം ധാതും പടിച്ച രൂപസഞ്ഞാദിനാനാസഭാവസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സത്തമം.

൮. നോപരിയേസനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. അട്ഠമേ നോ ധമ്മപരിയേസനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ധമ്മപരിളാഹോതി ഏവം ആഗതം പടിസേധമത്തമേവ നാനം. അട്ഠമം.

൯. ബാഹിരഫസ്സനാനത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൩-൯൪. നവമേ ഉപ്പജ്ജതി രൂപസഞ്ഞാതി വുത്തപ്പകാരേ ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജതി സഞ്ഞാ. രൂപസങ്കപ്പോതി തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ തീഹി ചിത്തേഹി സമ്പയുത്തസങ്കപ്പോ. രൂപസമ്ഫസ്സോതി തദേവാരമ്മണം ഫുസമാനോ ഫസ്സോ. വേദനാതി തദേവ ആരമ്മണം അനുഭവമാനാ വേദനാ. ഛന്ദാദയോ വുത്തനയാവ. രൂപലാഭോതി പരിയേസിത്വാ ലദ്ധം സഹ തണ്ഹായ ആരമ്മണം ‘‘രൂപലാഭോ’’തി വുത്തം. അയം താവ സബ്ബസങ്ഗാഹികനയോ ഏകസ്മിം യേവാരമ്മണേ സബ്ബധമ്മാനം ഉപ്പത്തിവസേന വുത്തോ. അപരോ ആഗന്തുകാരമ്മണമിസ്സകോ ഹോതി – രൂപസഞ്ഞാ രൂപസങ്കപ്പോ ഫസ്സോ വേദനാതി ഇമേ താവ ചത്താരോ ധമ്മാ ധുവപരിഭോഗേ നിബദ്ധാരമ്മണേ ഹോന്തി. നിബദ്ധാരമ്മണഞ്ഹി ഇട്ഠം കന്തം മനാപം പിയം യംകിഞ്ചി വിയ ഉപട്ഠാതി, ആഗന്തുകാരമ്മണം പന യംകിഞ്ചി സമാനമ്പി ഖോഭേത്വാ തിട്ഠതി.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര അമച്ചപുത്തോ ഗാമിയേഹി പരിവാരിതോ ഗാമമജ്ഝേ ഠത്വാ കമ്മം കരോതി. തസ്മിഞ്ചസ്സ സമയേ ഉപാസികാ നദിം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ അലങ്കതപടിയത്താ ധാതിഗണപരിവുതാ ഗേഹം ഗച്ഛതി. സോ ദൂരതോ ദിസ്വാ ‘‘ആഗന്തുകമാതുഗാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ ജാനാഹി, കാ ഏസാ’’തി പുരിസം പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ പച്ചാഗതോ, ‘‘കാ ഏസാ’’തി പുട്ഠോ യഥാസഭാവം ആരോചേസി. ഏവം ആഗന്തുകാരമ്മണം ഖോഭേതി. തസ്മിം ഉപ്പന്നോ ഛന്ദോ രൂപഛന്ദോ നാമ, തദേവ ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നോ പരിളാഹോ രൂപപരിളാഹോ നാമ, സഹായേ ഗണ്ഹിത്വാ തസ്സ പരിയേസനം രൂപപരിയേസനാ നാമ, പരിയേസിത്വാ ലദ്ധം സഹ തണ്ഹായ ആരമ്മണം രൂപലാഭോ നാമ.

ഉരുവല്ലിയവാസീ ചൂളതിസ്സത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘കിഞ്ചാപി ഭഗവതാ ഫസ്സവേദനാ പാളിയാ മജ്ഝേ ഗഹിതാ, പാളിം പന പരിവട്ടേത്വാ വുത്തപ്പകാരേ ആരമ്മണേ ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ, തസ്മിംയേവ സങ്കപ്പോ രൂപസങ്കപ്പോ തസ്മിം ഛന്ദോ രൂപച്ഛന്ദോ, തസ്മിം പരിളാഹോ രൂപപരിളാഹോ, തസ്മിം പരിയേസനാ രൂപപരിയേസനാ, പരിയേസിത്വാ ലദ്ധം സഹ തണ്ഹായ ആരമ്മണം രൂപലാഭോ. ഏവം ലദ്ധാരമ്മണേ പന ഫുസനം ഫസ്സോ, അനുഭവനം വേദനാ. രൂപസമ്ഫസ്സോ രൂപസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി ഇദം ദ്വയം ലബ്ഭതീ’’തി. അപരമ്പി അവിഭൂതവാരം നാമ ഗണ്ഹന്തി. ആരമ്മണഞ്ഹി സാണിപാകാരേഹി വാ പരിക്ഖിത്തം തിണപണ്ണാദീഹി വാ പടിച്ഛന്നം ഹോതി, തം ‘‘ഉപഡ്ഢം ദിട്ഠം മേ ആരമ്മണം, സുട്ഠു നം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഓലോകയതോ തസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ നാമ. തസ്മിംയേവ ഉപ്പന്നാ സങ്കപ്പാദയോ രൂപസങ്കപ്പാദയോ നാമാതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥാപി ച സഞ്ഞാസങ്കപ്പഫസ്സവേദനാഛന്ദാ ഏകജവനവാരേപി നാനാജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തി, പരിളാഹപരിയേസനാലാഭാ നാനാജവനവാരേയേവാതി. ദസമം ഉത്താനമേവാതി. നവമദസമാനി.

നാനത്തവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തധാതുസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ആഭാധാതൂതി ആലോകധാതു. ആലോകസ്സപി ആലോകകസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ഉപ്പന്നജ്ഝാനസ്സാപീതി സഹാരമ്മണസ്സ ഝാനസ്സ ഏതം നാമം. സുഭധാതൂതി സുഭകസിണേ ഉപ്പന്നജ്ഝാനവസേന സഹാരമ്മണജ്ഝാനമേവ. ആകാസാനഞ്ചായതനമേവ ആകാസാനഞ്ചായതനധാതു. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധോവ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധധാതു. ഇതി ഭഗവാ അനുസന്ധികുസലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തത്ഥ നിസീദിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമസ്സ ഓകാസം ദേന്തോ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

അന്ധകാരം പടിച്ചാതി അന്ധകാരോ ഹി ആലോകേന പരിച്ഛിന്നോ, ആലോകോപി അന്ധകാരേന. അന്ധകാരേന ഹി സോ പാകടോ ഹോതി. തസ്മാ ‘‘അന്ധകാരം പടിച്ച പഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ. അസുഭം പടിച്ചാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അസുഭഞ്ഹി സുഭേന, സുഭഞ്ച അസുഭേന പരിച്ഛിന്നം, അസുഭേ സതി സുഭം പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. രൂപം പടിച്ചാതി രൂപാവചരസമാപത്തിം പടിച്ച. രൂപാവചരസമാപത്തിയാ ഹി സതി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി നാമ ഹോതി രൂപസമതിക്കമോ വാ, തസ്മാ ഏവമാഹ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ. നിരോധം പടിച്ചാതി ചതുന്നം ഖന്ധാനം പടിസങ്ഖാഅപ്പവത്തിം പടിച്ച. ഖന്ധനിരോധഞ്ഹി പടിച്ച നിരോധസമാപത്തി നാമ പഞ്ഞായതി, ന ഖന്ധപവത്തിം, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏത്ഥ ച ചതുന്നം ഖന്ധാനം നിരോധോവ നിരോധസമാപത്തീതി വേദിതബ്ബോ.

കഥം സമാപത്തി പത്തബ്ബാതി കഥം സമാപത്തിയോ കീദിസാ സമാപത്തിയോ നാമ ഹുത്വാ പത്തബ്ബാതി? സഞ്ഞാസമാപത്തി പത്തബ്ബാതി സഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവേന സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ നാമ ഹുത്വാ പത്തബ്ബാ. സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തി പത്തബ്ബാതി സുഖുമസങ്ഖാരാനം അവസിട്ഠതായ സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തി നാമ ഹുത്വാ പത്തബ്ബാ. നിരോധസമാപത്തി പത്തബ്ബാതി നിരോധോവ നിരോധസമാപത്തി നിരോധസമാപത്തി നാമ ഹുത്വാ പത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. പഠമം.

൨. സനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. ദുതിയേ സനിദാനന്തി ഭാവനപുംസകമേതം, സനിദാനോ സപച്ചയോ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. കാമധാതും, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചാതി ഏത്ഥ കാമവിതക്കോപി കാമധാതു കാമാവചരധമ്മാപി, വിസേസതോ സബ്ബാകുസലമ്പി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ ചേതസോ അഭിനിരോപനാ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി കാമധാതു. ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ രൂപാ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം, അയം വുച്ചതി കാമധാതു. സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ കാമധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഏത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികാ അസമ്ഭിന്നാതി ദ്വേ കഥാ ഹോന്തി. കഥം? കാമധാതുഗ്ഗഹണേന ഹി ബ്യാപാദധാതുവിഹിംസാധാതുയോ ഗഹിതാ ഹോന്തീതി അയം സബ്ബസങ്ഗാഹികാ. താസം പന ദ്വിന്നം ധാതൂനം വിസും ആഗതത്താ സേസധമ്മാ കാമധാതൂതി അയം അസമ്ഭിന്നകഥാ. അയമിധ ഗഹേതബ്ബാ ഇമം കാമധാതും ആരമ്മണവസേന വാ സമ്പയോഗവസേന വാ പടിച്ച കാമസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. കാമസഞ്ഞം പടിച്ചാതി കാമസഞ്ഞം പന സമ്പയോഗവസേന വാ ഉപനിസ്സയവസേന വാ പടിച്ച കാമസങ്കപ്പോ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തീഹി ഠാനേഹീതി തീഹി കാരണേഹി. മിച്ഛാ പടിപജ്ജതീതി അയാഥാവപടിപദം അനിയ്യാനികപടിപദം പടിപജ്ജതി.

ബ്യാപാദധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ബ്യാപാദവിതക്കോപി ബ്യാപാദധാതു ബ്യാപാദോപി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ ബ്യാപാദധാതു? ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദധാതു. ദസസു ആഘാതവത്ഥൂസു ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ…പേ… അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ, അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇമം ബ്യാപാദധാതും സഹജാതപച്ചയാദിവസേന പടിച്ച ബ്യാപാദസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

വിഹിംസാധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ വിഹിംസാവിതക്കോപി വിഹിംസാധാതു വിഹിംസാപി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ വിഹിംസാധാതു? വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി വിഹിംസാധാതു. ഇധേകച്ചോ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ രജ്ജുയാ വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ സത്തേ വിഹേഠേതി. യാ ഏവരൂപാ ഹേഠനാ വിഹേഠനാ ഹിംസനാ വിഹിംസനാ രോസനാ പരൂപഘാതോ, അയം വുച്ചതി വിഹിംസാധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇമം വിഹിംസാധാതും സഹജാതപച്ചയാദിവസേന പടിച്ച വിഹിംസാസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തിണദായേതി തിണഗഹനേ അരഞ്ഞേ. അനയബ്യസനന്തി അവുഡ്ഢിം വിനാസം. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സുക്ഖതിണദായോ വിയ ആരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം, തിണുക്കാ വിയ അകുസലസഞ്ഞാ, തിണകട്ഠനിസ്സിതാ പാണാ വിയ ഇമേ സത്താ. യഥാ സുക്ഖതിണദായേ ഠപിതം തിണുക്കം ഖിപ്പം വായമിത്വാ അനിബ്ബാപേന്തസ്സ തേ പാണാ അനയബ്യസനം പാപുണന്തി. ഏവമേവ യേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഉപ്പന്നം അകുസലസഞ്ഞം വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗസമുച്ഛേദപ്പഹാനേഹി നപ്പജഹന്തി, തേ ദുക്ഖം വിഹരന്തി.

വിസമഗതന്തി രാഗവിസമാദീനി അനുഗതം അകുസലസഞ്ഞം. ന ഖിപ്പമേവ പജഹതീതി വിക്ഖമ്ഭനാദിവസേന സീഘം നപ്പജഹതി. ന വിനോദേതീതി ന നീഹരതി. ന ബ്യന്തീകരോതീതി ഭങ്ഗമത്തമ്പി അനവസേസേന്തോ ന വിഗതന്തം കരോതി. ന അനഭാവം ഗമേതീതി ന അനുഅഭാവം ഗമേതി. ഏവം സബ്ബപദേസു ന – കാരോ ആഹരിതബ്ബോ. പാടികങ്ഖാതി പാടികങ്ഖിതബ്ബാ ഇച്ഛിതബ്ബാ.

നേക്ഖമ്മധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ നേക്ഖമ്മവിതക്കോപി നേക്ഖമ്മധാതു സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ നേക്ഖമ്മധാതു? നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… സമ്മാസങ്കപ്പോ, അയം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇധാപി ദുവിധാ കഥാ. നേക്ഖമ്മധാതുഗ്ഗഹണേന ഹി ഇതരാപി ദ്വേ ധാതുയോ ഗഹണം ഗച്ഛന്തി കുസലധമ്മപരിയാപന്നത്താ, അയം സബ്ബസങ്ഗാഹികാ. താ പന ധാതുയോ വിസും ദീപേതബ്ബാതി താ ഠപേത്വാ സേസാ സബ്ബകുസലാ നേക്ഖമ്മധാതൂതി അയം അസമ്ഭിന്നാ. ഇമം നേക്ഖമ്മധാതും സഹജാതാദിപച്ചയവസേന പടിച്ച നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. സഞ്ഞാദീനി പടിച്ച വിതക്കാദയോ യഥാനുരൂപം.

അബ്യാപാദധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ അബ്യാപാദവിതക്കോപി അബ്യാപാദധാതു അബ്യാപാദോപി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ അബ്യാപാദധാതു? അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി അബ്യാപാദധാതു. യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി, അയം വുച്ചതി അബ്യാപാദധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇമം അബ്യാപാദധാതും പടിച്ച വുത്തനയേനേവ അബ്യാപാദസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി.

അവിഹിംസാധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥാപി അവിഹിംസാവിതക്കോപി അവിഹിംസാധാതു കരുണാപി. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമാ അവിഹിംസാധാതു? അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാധാതു. യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി, അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

ഇമം അവിഹിംസാധാതും പടിച്ച വുത്തനയേനേവ അവിഹിംസാസഞ്ഞാ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. ദുതിയം.

൩. ഗിഞ്ജകാവസഥസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. തതിയേ ധാതും, ഭിക്ഖവേതി ഇതോ പട്ഠായ അജ്ഝാസയം ധാതൂതി ദീപേതി. ഉപ്പജ്ജതി സഞ്ഞാതി അജ്ഝാസയം പടിച്ച സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതീതി. ഇധാപി ‘‘കച്ചാനോ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതീ’’തി തസ്സ ഓകാസദാനത്ഥം ഏത്താവതാവ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. അസമ്മാസമ്ബുദ്ധേസൂതി ഛസു സത്ഥാരേസു. സമ്മാസമ്ബുദ്ധാതി മയമസ്മ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാതി. കിം പടിച്ച പഞ്ഞായതീതി കിസ്മിം സതി ഹോതീതി? സത്ഥാരാനം ഉപ്പന്നം ദിട്ഠിം പുച്ഛതി. അസമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏതേതി ഏവം ഉപ്പന്നം തിത്ഥിയസാവകാനമ്പി ദിട്ഠിം പുച്ഛതിയേവ.

ഇദാനി യസ്മാ തേസം അവിജ്ജാധാതും പടിച്ച സാ ദിട്ഠി ഹോതി, അവിജ്ജാധാതു ച നാമ മഹതീ ധാതു, തസ്മാ മഹതിം ധാതും പടിച്ച തസ്സാ ഉപ്പത്തിം ദീപേന്തോ മഹതീ ഖോ ഏസാതിആദിമാഹ. ഹീനം, കച്ചാന, ധാതും പടിച്ചാതി ഹീനം അജ്ഝാസയം പടിച്ച. പണിധീതി ചിത്തട്ഠപനം. സാ പനേസാ ഇത്ഥിഭാവം വാ മക്കടാദിതിരച്ഛാനഭാവം വാ പത്ഥേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. ഹീനോ പുഗ്ഗലോതി യസ്സേതേ ഹീനാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സബ്ബോ സോ പുഗ്ഗലോപി ഹീനോ നാമ. ഹീനാ വാചാതി യാ തസ്സ വാചാ, സാപി ഹീനാ. ഹീനം ആചിക്ഖതീതി സോ ആചിക്ഖന്തോപി ഹീനമേവ ആചിക്ഖതി, ദേസേന്തോപി ഹീനമേവ ദേസേതീതി സബ്ബപദാനി യോജേതബ്ബാനി. ഉപപത്തീതി ദ്വേ ഉപപത്തിയോ പടിലാഭോ ച നിബ്ബത്തി ച. നിബ്ബത്തി ഹീനകുലാദിവസേന വേദിതബ്ബാ, പടിലാഭോ ചിത്തുപ്പാദക്ഖണേ ഹീനത്തികവസേന. കഥം? തസ്സ ഹി പഞ്ചസു നീചകുലേസു ഉപ്പജ്ജനതോ ഹീനാ നിബ്ബത്തി, വേസ്സസുദ്ദകുലേസു ഉപ്പജ്ജനതോ മജ്ഝിമാ, ഖത്തിയബ്രാഹ്മണകുലേസു ഉപ്പജ്ജനതോ പണീതാ. ദ്വാദസാകുസലചിത്തുപ്പാദാനം പന പടിലാഭതോ ഹീനോ പടിലാഭോ, തേഭൂമകധമ്മാനം പടിലാഭതോ മജ്ഝിമോ, നവലോകുത്തരധമ്മാനം പടിലാഭതോ പണീതോ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ നിബ്ബത്തിയേവ അധിപ്പേതാതി. തതിയം.

൪. ഹീനാധിമുത്തികസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. ചതുത്ഥേ സംസന്ദന്തീതി ഏകതോ ഹോന്തി. സമേന്തീതി സമാഗച്ഛന്തി, നിരന്തരാ ഹോന്തി. ഹീനാധിമുത്തികാതി ഹീനജ്ഝാസയാ. കല്യാണാധിമുത്തികാതി കല്യാണജ്ഝാസയാ. ചതുത്ഥം.

൫. ചങ്കമസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. പഞ്ചമേ പസ്സഥ നോതി പസ്സഥ നു. സബ്ബേ ഖോ ഏതേതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൯) മഹാപഞ്ഞേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ഖന്ധന്തരം ധാത്വന്തരം ആയതനന്തരം സതിപട്ഠാനബോധിപക്ഖിയധമ്മന്തരം തിലക്ഖണാഹതം ഗമ്ഭീരം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി മഹാപഞ്ഞാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം പഥവിം പത്ഥരേന്തോ വിയ സിനേരുപാദതോ വാലികം ഉദ്ധരന്തോ വിയ ചക്കവാളപബ്ബതം ഭിന്ദന്തോ വിയ സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോ വിയ ആകാസം വിത്ഥാരേന്തോ വിയ ചന്ദിമസൂരിയേ ഉട്ഠാപേന്തോ വിയ ച പുച്ഛിതപുച്ഛിതം കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മഹാപഞ്ഞാ’’തി.

മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി ഇദ്ധിമന്തേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘പരികമ്മം ആനിസംസം അധിട്ഠാനം വികുബ്ബനം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ഇദ്ധിമന്തോവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം വുത്തനയേനേവ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മഹിദ്ധികാ’’തി.

മഹാകസ്സപോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധുതവാദാനം യദിദം മഹാകസ്സപോ’’തി ധുതവാദേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ധുതങ്ഗപരിഹാരം ആനിസംസം സമോധാനം അധിട്ഠാനം ഭേദം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ധുതവാദാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം തഥേവ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം ബ്യാകരോതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ധുതവാദാ’’തി.

അനുരുദ്ധത്ഥേരോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം യദിദം അനുരുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൨) ദിബ്ബചക്ഖുകേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പരികമ്മം ആനിസംസം ഉപക്കിലേസം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ദിബ്ബചക്ഖുകാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം തഥേവ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ദിബ്ബചക്ഖുകാ’’തി.

പുണ്ണത്ഥേരോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മകഥികാനം യദിദം പുണ്ണോ മന്താണിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൬) ധമ്മകഥികേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ധമ്മകഥായ സങ്ഖേപവിത്ഥാരഗമ്ഭീരുത്താനവിചിത്രകഥാദീസു തം തം ആകാരം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ധമ്മകഥികാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം ‘‘ആവുസോ, ധമ്മകഥികേന നാമ ആദിതോ പരിസം വണ്ണേതും വട്ടതി, മജ്ഝേ സുഞ്ഞതം പകാസേതും, അന്തേ ചതുസച്ചവസേന കൂടം ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ഏവം തം തം ധമ്മകഥാനയം ആചിക്ഖതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ധമ്മകഥികാ’’തി.

ഉപാലിത്ഥേരോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം വിനയധരാനം യദിദം ഉപാലീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൨൮) വിനയധരേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ഗരുകലഹുകം സതേകിച്ഛഅതേകിച്ഛം ആപത്താനാപത്തിം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി വിനയധരാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം പുച്ഛിതപുച്ഛിതം തഥേവ കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ വിനയധരാ’’തി.

ആനന്ദത്ഥേരോപി ഭഗവതാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ബഹുസ്സുതാനം യദിദം ആനന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൨൩) ബഹുസ്സുതേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഇതി നം ‘‘ദസവിധം ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിം അട്ഠുപ്പത്തിം അനുസന്ധിം പുബ്ബാപരം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ബഹുസ്സുതാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം ‘‘ഇദം ഏവം വത്തബ്ബം, ഇദം ഏവം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി സബ്ബം കഥേതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ’’തി.

ദേവദത്തോ പന പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ, തേന നം ‘‘കുലസങ്ഗണ്ഹനപരിഹാരം നാനപ്പകാരകം കോഹഞ്ഞതം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി പാപിച്ഛാവ പരിവാരേന്തി. സോപി തേസം തം തം നിയാമം ആചിക്ഖതി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ഖോ ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ പാപിച്ഛാ’’തി.

കസ്മാ പനേതേ അവിദൂരേ ചങ്കമിംസൂതി. ‘‘ദേവദത്തോ സത്ഥരി പദുട്ഠചിത്തോ അനത്ഥമ്പി കാതും ഉപക്കമേയ്യാ’’തി ആരക്ഖഗ്ഗഹണത്ഥം. അഥ ദേവദത്തോ കസ്മാ ചങ്കമീതി? ‘‘അകാരകോ അയം, യദി കാരകോ ഭവേയ്യ, ന ഇധ ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി അത്തനോ കതദോസപടിച്ഛാദനത്ഥം. കിം പന ദേവദത്തോ ഭഗവതോ അനത്ഥം കാതും സമത്ഥോ, ഭഗവതോ വാ ആരക്ഖകിച്ചം അത്ഥീതി? നത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘അട്ഠാനമേതം, ആനന്ദ, അനവകാസോ, യം തഥാഗതോ പരൂപക്കമേന പരിനിബ്ബായേയ്യാ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൧). ഭിക്ഖൂ പന സത്ഥരി ഗാരവേന ആഗതാ. തേനേവ ഭഗവാ ഏവം വത്വാ ‘‘വിസ്സജ്ജേഹി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തി വിസ്സജ്ജാപേസി. പഞ്ചമം.

൬. സഗാഥാസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. ഛട്ഠേ ഗൂഥോ ഗൂഥേന സംസന്ദതി സമേതീതി സമുദ്ദന്തരേ ജനപദന്തരേ ചക്കവാളന്തരേ ഠിതോപി വണ്ണേനപി ഗന്ധേനപി രസേനപി നാനത്തം അനുപഗച്ഛന്തോ സംസന്ദതി സമേതി, ഏകസദിസോവ ഹോതി നിരന്തരോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന അനിട്ഠഉപമാ ഹീനജ്ഝാസയാനം ഹീനഅജ്ഝാസയസ്സ സരിക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം ആഹടാ, ഖീരാദിവിസിട്ഠോപമാ കല്യാണജ്ഝാസയാനം അജ്ഝാസയസ്സ സരിക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം.

സംസഗ്ഗാതി ദസ്സനസവനസംസഗ്ഗാദിവത്ഥുകേന തണ്ഹാസ്നേഹേന. വനഥോ ജാതോതി കിലേസവനം ജാതം. അസംസഗ്ഗേന ഛിജ്ജതീതി ഏകതോ ഠാനനിസജ്ജാദീനി അകരോന്തസ്സ അസംസഗ്ഗേന അദസ്സനേന ഛിജ്ജതി. സാധുജീവീതി പരിസുദ്ധജീവിതം ജീവമാനോ. സഹാവസേതി സഹവാസം വസേയ്യ. ഛട്ഠം.

൭. അസ്സദ്ധസംസന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧. സത്തമേ അസ്സദ്ധാ അസ്സദ്ധേഹീതിആദീസു ബുദ്ധേ വാ ധമ്മേ വാ സങ്ഘേ വാ സദ്ധാവിരഹിതാ നിരോജാ നിരസാ പുഗ്ഗലാ സമുദ്ദസ്സ ഓരിമതീരേ ഠിതാ പാരിമതീരേപി ഠിതേഹി അസ്സദ്ധേഹി സദ്ധിം തായ അസ്സദ്ധതായ ഏകസദിസാ നിരന്തരാ ഹോന്തി. തഥാ അഹിരികാ ഭിന്നമരിയാദാ അലജ്ജിപുഗ്ഗലാ അഹിരികേഹി, അനോത്തപ്പിനോ പാപകിരിയായ അഭായമാനാ അനോത്തപ്പീഹി, അപ്പസ്സുതാ സുതവിരഹിതാ അപ്പസ്സുതേഹി, കുസീതാ ആലസിയപുഗ്ഗലാ കുസീതേഹി, മുട്ഠസ്സതിനോ ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകമംസനിക്ഖിത്തസിങ്ഗാലസദിസാ മുട്ഠസ്സതീഹി, ദുപ്പഞ്ഞാ ഖന്ധാദിപരിച്ഛേദികായ പഞ്ഞായ അഭാവേന നിപ്പഞ്ഞാ താദിസേഹേവ ദുപ്പഞ്ഞേഹി, സദ്ധാസമ്പന്നാ ചേതിയവന്ദനാദികിച്ചപസുതാ സദ്ധേഹി, ഹിരിമനാ ലജ്ജിപുഗ്ഗലാ ഹിരിമനേഹി, ഓത്തപ്പിനോ പാപഭീരുകാ ഓത്തപ്പീഹി, ബഹുസ്സുതാ സുതധരാ ആഗമധരാ തന്തിപാലകാ വംസാനുരക്ഖകാ ബഹുസ്സുതേഹി, ആരദ്ധവീരിയാ പരിപുണ്ണപരക്കമാ ആരദ്ധവീരിയേഹി, ഉപട്ഠിതസ്സതീ സബ്ബകിച്ചപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ സമന്നാഗതാ ഉപട്ഠിതസ്സതീഹി, പഞ്ഞവന്തോ മഹാപഞ്ഞേഹി വജിരൂപമഞാണേഹി പഞ്ഞവന്തേഹി സദ്ധിം ദൂരേ ഠിതാപി തായ പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ സംസന്ദന്തി സമേന്തി. സത്തമം.

൮-൧൨. അസ്സദ്ധമൂലകസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൨-൧൦൬. അട്ഠമാദീനി തേയേവ അസ്സദ്ധാദിധമ്മേ തികവസേന കത്വാ ദേസിതാനി. തത്ഥ അട്ഠമേ അസ്സദ്ധാദിമൂലകാ കണ്ഹപക്ഖസുക്കപക്ഖവസേന പഞ്ച തികാ വുത്താ, നവമേ അഹിരികമൂലകാ ചത്താരോ. ദസമേ അനോത്തപ്പമൂലകാ തയോ, ഏകാദസമേ അപ്പസ്സുതമൂലകാ ദ്വേ, ദ്വാദസമേ കുസീതമൂലകോ ഏകോ തികോ വുത്തോതി സബ്ബേപി പഞ്ചസു സുത്തന്തേസു പന്നരസ തികാ ഹോന്തി. പന്നരസ ചേതേ സുത്തന്താതിപി വദന്തി. അയം തികപേയ്യാലോ നാമ. അട്ഠമാദീനി.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

൩. കമ്മപഥവഗ്ഗോ

൧-൨. അസമാഹിതസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൭-൧൦൮. ഇതോ പരേസു പഠമം അസ്സദ്ധാദിപഞ്ചകവസേന വുത്തം, തഥാ ദുതിയം. പഠമേ പന അസമാഹിതപദം ചതുത്ഥം, ദുതിയേ ദുസ്സീലപദം. ഏവം വുച്ചമാനേ ബുജ്ഝനകപുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയേന ഹി ഏതാനി വുത്താനി. ഏത്ഥ അസമാഹിതാതി ഉപചാരപ്പനാസമാധിരഹിതാ. ദുസ്സീലാതി നിസ്സീലാ. പഠമദുതിയാനി.

൩-൫. പഞ്ചസിക്ഖാപദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൯-൧൧൧. തതിയം പഞ്ചകമ്മപഥവസേന ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന വുത്തം, ചതുത്ഥം സത്തകമ്മപഥവസേന, പഞ്ചമം ദസകമ്മപഥവസേന. തത്ഥ തതിയേ സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠായിനോതി സുരാമേരയസങ്ഖാതം മജ്ജം യായ പമാദചേതനായ പിവന്തി, സാ ‘‘സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദോ’’തി വുച്ചതി, തസ്മിം തിട്ഠന്തീതി സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠായിനോ. അയം താവേത്ഥ അസാധാരണപദസ്സ അത്ഥോ.

പഞ്ചമേ പാണം അതിപാതേന്തീതി പാണാതിപാതിനോ, പാണഘാതികാതി അത്ഥോ. അദിന്നം ആദിയന്തീതി അദിന്നാദായിനോ, പരസ്സഹാരിനോതി അത്ഥോ. വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേന മിച്ഛാ ചരന്തീതി കാമേസുമിച്ഛാചാരിനോ. മുസാ വദന്തീതി മുസാവാദിനോ, പരേസം അത്ഥഭഞ്ജകം തുച്ഛം അലികം വാചം ഭാസിതാരോതി അത്ഥോ. പിസുണാ വാചാ ഏതേസന്തി പിസുണവാചാ. മമ്മച്ഛേദികാ ഫരുസാ വാചാ ഏതേസന്തി ഫരുസവാചാ. സമ്ഫം നിരത്ഥകം വചനം പലപന്തീതി സമ്ഫപ്പലാപിനോ. അഭിജ്ഝായന്തീതി അഭിജ്ഝാലുനോ, പരഭണ്ഡേ ലുബ്ഭനസീലാതി അത്ഥോ. ബ്യാപന്നം പൂതിഭൂതം ചിത്തമേതേസന്തി ബ്യാപന്നചിത്താ. മിച്ഛാ പാപികാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ ഏതേസം ദിട്ഠീതി മിച്ഛാദിട്ഠികാ, കമ്മപഥപരിയാപന്നായ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിവത്ഥുകായ മിച്ഛത്തപരിയാപന്നായ അനിയ്യാനികദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. സമ്മാ സോഭനാ വിഞ്ഞുപസത്ഥാ ഏതേസം ദിട്ഠീതി സമ്മാദിട്ഠികാ, കമ്മപഥപരിയാപന്നായ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികായ കമ്മസ്സകതദിട്ഠിയാ സമ്മത്തപരിയാപന്നായ മഗ്ഗദിട്ഠിയാ ച സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. ഇദം താവേത്ഥ അനുത്താനാനം പദാനം പദവണ്ണനാമത്തം.

യോ പന തേസം പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം കാമേസുമിച്ഛാചാരോ മുസാവാദോ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ മിച്ഛാദിട്ഠീതി കണ്ഹപക്ഖേ ദസവിധോ അത്ഥോ ഹോതി. തത്ഥ പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ, പാണവധോ പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. പാണോതി ചേത്ഥ വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. സോ ഗുണവിരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു പാണേസു ഖുദ്ദകേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ, പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതായ. ഗുണവന്തേസു മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോതി വേദിതബ്ബോ.

തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – പാണോ, പാണസഞ്ഞിതാ, വധകചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന മരണന്തി. ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികോ, ആണത്തികോ, നിസ്സഗ്ഗിയോ, ഥാവരോ, വിജ്ജാമയോ, ഇദ്ധിമയോതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ വിത്ഥാരിയമാനേ അതിപ്പപഞ്ചോ ഹോതി, തസ്മാ തം ന വിത്ഥാരയാമ, അഞ്ഞഞ്ച ഏവരൂപം. അത്ഥികേഹി പന സമന്തപാസാദികം വിനയട്ഠകഥം (പാരാ. അട്ഠ. ൧൭൨) ഓലോകേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ.

അദിന്നസ്സ ആദാനം അദിന്നാദാനം, പരസ്സഹരണം ഥേയ്യം ചോരികാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ഹോതി. തസ്മിം പന പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. തം ഹീനേ പരസന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, പണീതേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുപണീതതായ. വത്ഥുസമത്തേ സതി ഗുണാധികാനം സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം മഹാസാവജ്ജം, തം തം ഗുണാധികം ഉപാദായ തതോ തതോ ഹീനഗുണസ്സ സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം അപ്പസാവജ്ജം.

തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – പരപരിഗ്ഗഹിതം, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ, ഥേയ്യചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന ഹരണന്തി. ഛ പയോഗാ സാഹത്ഥികാദയോവ. തേ ച ഖോ യഥാനുരൂപം ഥേയ്യാവഹാരോ, പസയ്ഹാവഹാരോ, പടിച്ഛന്നാവഹാരോ, പരികപ്പാവഹാരോ, കുസാവഹാരോതി ഇമേസം അവഹാരാനം വസേന പവത്താതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൯൨) വുത്തോ.

കാമേസുമിച്ഛാചാരോതി ഏത്ഥ പന കാമേസൂതി മേഥുനസമാചാരേസു. മിച്ഛാചാരോതി ഏകന്തനിന്ദിതോ ലാമകാചാരോ. ലക്ഖണതോ പന അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ. തത്ഥ അഗമനീയട്ഠാനം നാമ പുരിസാനം താവ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സാരക്ഖാ സപരിദണ്ഡാതി മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ, ധനക്കീതാ ഛന്ദവാസിനീ ഭോഗവാസിനീ പടവാസിനീ ഓദപത്തകിനീ ഓഭതചുമ്ബടാ ദാസീ ച ഭരിയാ ച കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച ധജാഹടാ മുഹുത്തികാതി ഏതാ ധനക്കീതാദയോ ദസാതി വീസതി ഇത്ഥിയോ. ഇത്ഥീസു പന ദ്വിന്നം സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം, ദസന്നഞ്ച ധനക്കീതാദീനന്തി ദ്വാദസന്നം ഇത്ഥീനം അഞ്ഞേ പുരിസാ. ഇദം അഗമനീയട്ഠാനം നാമ. സോ പനേസ മിച്ഛാചാരോ സീലാദിഗുണരഹിതേ അഗമനീയട്ഠാനേ അപ്പസാവജ്ജോ, സീലാദിഗുണസമ്പന്നേ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അഗമനീയവത്ഥു, തസ്മിം സേവനചിത്തം, സേവനപ്പയോഗോ, മഗ്ഗേനമഗ്ഗപടിപത്തിഅധിവാസനന്തി. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോ ഏവ.

മുസാതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജനകോ വചീപയോഗോ കായപ്പയോഗോ വാ, വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദനകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ, മുസാവാദോ. അപരോ നയോ – മുസാതി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു. വാദോതി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം. ലക്ഖണതോ പന അതഥം വത്ഥും തഥതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. സോ യമത്ഥം ഭഞ്ജതി, തസ്സ അപ്പതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. അപി ച ഗഹട്ഠാനം അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായ നത്ഥീതിആദിനയപ്പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, സക്ഖിനാ ഹുത്വാ അത്ഥഭഞ്ജനത്ഥം വുത്തോ മഹാസാവജ്ജോ. പബ്ബജിതാനം അപ്പകമ്പി തേലം വാ സപ്പിം വാ ലഭിത്വാ ഹസാധിപ്പായേന ‘‘അജ്ജ ഗാമേ തേലം നദീ മഞ്ഞേ സന്ദതീ’’തി പൂരണകഥാനയേന പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ, അദിട്ഠംയേവ പന ‘‘ദിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ നയേന വദന്താനം മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – അതഥം വത്ഥു, വിസംവാദനചിത്തം, തജ്ജോ വായാമോ, പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോവ. സോ കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ വാചായ വാ പരവിസംവാദകകിരിയാകരണേ ദട്ഠബ്ബോ. തായ ചേ കിരിയായ പരോ തമത്ഥം ജാനാതി, അയം കിരിയാസമുട്ഠാപികചേതനാക്ഖണേയേവ മുസാവാദകമ്മുനാ ബജ്ഝതി.

പിസുണവാചാതിആദീസു യായ വാചായ, യസ്സ തം വാചം ഭാസതി, തസ്സ ഹദയേ അത്തനോ പിയഭാവം, പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം കരോതി, സാ പിസുണവാചാ. യായ പന അത്താനമ്പി പരമ്പി ഫരുസം കരോതി, യാ വാചാ സയമ്പി ഫരുസാ, നേവ കണ്ണസുഖാ ന ഹദയങ്ഗമാ, അയം ഫരുസവാചാ. യേന പന സമ്ഫം പലപതി നിരത്ഥകം, സോ സമ്ഫപ്പലാപോ. തേസം മൂലഭൂതാ ചേതനാപി പിസുണവാചാദിനാമമേവ ലഭതി. സാ ഏവ ച ഇധ അധിപ്പേതാതി.

തത്ഥ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ പരേസം വാ ഭേദായ, അത്തനോ പിയകമ്യതായ വാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പിസുണവാചാ. സാ യസ്സ ഭേദം കരോതി, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – ഭിന്ദിതബ്ബോ പരോ, ഇതി ഇമേ നാനാ ഭവിസ്സന്തി, വിനാ ഭവിസ്സന്തീതി ഭേദപുരേക്ഖാരതാ, ഇതി അഹം പിയോ ഭവിസ്സാമി വിസ്സാസികോതി പിയകമ്യതാ വാ, തജ്ജോ വായാമോ, തസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി.

പരസ്സ മമ്മച്ഛേദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഏകന്തഫരുസചേതനാ ഫരുസവാചാ. തസ്സാ ആവിഭാവത്ഥമിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ദാരകോ മാതു വചനം അനാദിയിത്വാ അരഞ്ഞം ഗച്ഛതി. മാതാ തം നിവത്തേതും അസക്കോന്തീ, ‘‘ചണ്ഡാ തം മഹിംസീ അനുബന്ധതൂ’’തി അക്കോസി. അഥസ്സ തഥേവ അരഞ്ഞേ മഹിംസീ ഉട്ഠാസി. ദാരകോ, ‘‘യം മമ മാതാ മുഖേന കഥേസി, തം മാ ഹോതു, യം ചിത്തേന ചിന്തേസി, തം ഹോതൂ’’തി സച്ചകിരിയം അകാസി. മഹിംസീ തത്ഥേവ ബദ്ധാ വിയ അട്ഠാസി. ഏവം മമ്മച്ഛേദകോപി പയോഗോ ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസവാചാ ന ഹോതി. മാതാപിതരോ ഹി കദാചി പുത്തകേ ഏവം വദന്തി – ‘‘ചോരാ വോ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കരോന്തൂ’’തി, ഉപ്പലപത്തമ്പി ച നേസം ഉപരി പതന്തം ന ഇച്ഛന്തി. ആചരിയുപജ്ഝായാ ച കദാചി നിസ്സിതകേ ഏവം വദന്തി – ‘‘കിം ഇമേ അഹിരികാ അനോത്തപ്പിനോ ചരന്തി, നിദ്ധമഥ നേ’’തി. അഥ ച നേസം ആഗമാധിഗമസമ്പത്തിം ഇച്ഛന്തി. യഥാ ച ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസവാചാ ന ഹോതി, ഏവം വചനസണ്ഹതായ അഫരുസവാചാപി ന ഹോതി. ന ഹി മാരാപേതുകാമസ്സ ‘‘ഇമം സുഖം സയാപേഥാ’’തി വചനം അഫരുസവാചാ ഹോതി. ചിത്തഫരുസതായ പനേസാ ഫരുസവാചാവ. സാ യം സന്ധായ പവത്തിതാ, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ തയോ സമ്ഭാരാ – അക്കോസിതബ്ബോ പരോ, കുപിതചിത്തം, അക്കോസനാതി.

അനത്ഥവിഞ്ഞാപികാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ അകുസലചേതനാ സമ്ഫപ്പലാപോ. സോ ആസേവനമന്ദതായ അപ്പസാവജ്ജോ, ആസേവനമഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – ഭാരതയുദ്ധ-സീതാഹരണാദി-നിരത്ഥകകഥാ-പുരേക്ഖാരതാ, തഥാരൂപീകഥാകഥനഞ്ചാതി.

അഭിജ്ഝായതീതി അഭിജ്ഝാ. പരഭണ്ഡാഭിമുഖീ ഹുത്വാ തന്നിന്നതായ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സാ ‘‘അഹോ വതിദം മമസ്സാ’’തി ഏവം പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനലക്ഖണാ അദിന്നാദാനം വിയ അപ്പസാവജ്ജാ മഹാസാവജ്ജാ ച. തസ്സാ ദ്വേ സമ്ഭാരാ പരഭണ്ഡം അത്തനോ പരിണാമനഞ്ച. പരഭണ്ഡവത്ഥുകേ ഹി ലോഭേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, യാവ ന ‘‘അഹോ വതിദം മമസ്സാ’’തി അത്തനോ പരിണാമേതീതി.

ഹിതസുഖം ബ്യാപാദയതീതി, ബ്യാപാദോ. സോ പരവിനാസായ മനോപദോസലക്ഖണോ. ഫരുസവാചാ വിയ അപ്പസാവജ്ജോ മഹാസാവജ്ജോ ച. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ പരസത്തോ ച, തസ്സ ച വിനാസചിന്താ. പരസത്തവത്ഥുകേ ഹി കോധേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, യാവ ന ‘‘അഹോ വതായം ഉച്ഛിജ്ജേയ്യ വിനസ്സേയ്യാ’’തി തസ്സ വിനാസം ചിന്തേതി.

യഥാഭുച്ചഗഹണാഭാവേന മിച്ഛാ പസ്സതീതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സാ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ നയേന വിപരീതദസ്സനലക്ഖണാ സമ്ഫപ്പലാപോ വിയ അപ്പസാവജ്ജാ മഹാസാവജ്ജാ ച. അപി ച അനിയതാ അപ്പസാവജ്ജാ, നിയതാ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – വത്ഥുനോ ച ഗഹിതാകാരവിപരീതതാ യഥാ ച നം ഗണ്ഹാതി, തഥാഭാവേന തസ്സാ ഉപട്ഠാനന്തി.

ഇമേസം പന ദസന്നം അകുസലകമ്മപഥാനം ധമ്മതോ കോട്ഠാസതോ ആരമ്മണതോ വേദനാതോ മൂലതോതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ധമ്മതോതി ഏതേസു ഹി പടിപാടിയാ സത്ത ചേതനാധമ്മാവ ഹോന്തി, അഭിജ്ഝാദയോ തിസ്സോ ചേതനാസമ്പയുത്താ. കോട്ഠാസതോതി പടിപാടിയാ സത്ത, മിച്ഛാദിട്ഠി ചാതി ഇമേ അട്ഠ കമ്മപഥാ ഏവ ഹോന്തി, നോ മൂലാനി, അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ കമ്മപഥാ ചേവ മൂലാനി ച. അഭിജ്ഝാ ഹി മൂലം പത്വാ ലോഭോ അകുസലമൂലം ഹോതി, ബ്യാപാദോ ദോസോ അകുസലമൂലം.

ആരമ്മണതോതി പാണാതിപാതോ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണോ ഹോതി, അദിന്നാദാനം സത്താരമ്മണം വാ സങ്ഖാരാരമ്മണം വാ, മിച്ഛാചാരോ ഫോട്ഠബ്ബവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണോവ, സത്താരമ്മണോതിപി ഏകേ. മുസാവാദോ സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ, തഥാ പിസുണവാചാ. ഫരുസവാചാ സത്താരമ്മണാവ. സമ്ഫപ്പലാപോ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതവസേന സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ, തഥാ അഭിജ്ഝാ. ബ്യാപാദോ സത്താരമ്മണോവ. മിച്ഛാദിട്ഠി തേഭൂമകധമ്മവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണാ.

വേദനാതോതി പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനോ ഹോതി. കിഞ്ചാപി ഹി രാജാനോ ചോരം ദിസ്വാ ഹസമാനാപി ‘‘ഗച്ഛഥ നം ഘാതേഥാ’’തി വദന്തി, സന്നിട്ഠാപകചേതനാ പന നേസം ദുക്ഖസമ്പയുത്താവ ഹോതി. അദിന്നാദാനം തിവേദനം, മിച്ഛാചാരോ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനോ, സന്നിട്ഠാപകചിത്തേ പന മജ്ഝത്തവേദനോ ന ഹോതി. മുസാവാദോ തിവേദനോ, തഥാ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ ദുക്ഖവേദനാ, സമ്ഫപ്പലാപോ തിവേദനോ, അഭിജ്ഝാ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനാ, തഥാ മിച്ഛാദിട്ഠി. ബ്യാപാദോ ദുക്ഖവേദനോ.

മൂലതോതി പാണാതിപാതോ ദോസമോഹവസേന ദ്വിമൂലകോ ഹോതി, അദിന്നാദാനം ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ, മിച്ഛാചാരോ ലോഭമോഹവസേന. മുസാവാദോ ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ, തഥാ പിസുണവാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ ച. ഫരുസവാചാ ദോസമോഹവസേന, അഭിജ്ഝാ മോഹവസേന ഏകമൂലാ, തഥാ ബ്യാപാദോ. മിച്ഛാദിട്ഠി ലോഭമോഹവസേന ദ്വിമൂലാതി.

പാണാതിപാതാ പടിവിരതാതിആദീസു പാണാതിപാതാദയോ വുത്തത്ഥാ ഏവ. യായ പന വിരതിയാ ഏതേ പടിവിരതാ നാമ ഹോന്തി, സാ ഭേദതോ തിവിധാ ഹോതി സമ്പത്തവിരതി സമാദാനവിരതി സമുച്ഛേദവിരതീതി. തത്ഥ അസമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം അത്തനോ ജാതിവയബാഹുസച്ചാദീനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘അയുത്തം അമ്ഹാകം ഏവരൂപം കാതു’’ന്തി സമ്പത്തം വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമ്പത്തവിരതീതി വേദിതബ്ബാ സീഹളദീപേ ചക്കനഉപാസകസ്സ വിയ. തസ്സ കിര ദഹരകാലേയേവ മാതു രോഗോ ഉപ്പജ്ജി. വേജ്ജേന ച ‘‘അല്ലസസകമംസം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തതോ ചക്കനസ്സ ഭാതാ ‘‘ഗച്ഛ താത ഖേത്തം ആഹിണ്ഡാഹീ’’തി ചക്കനം പേസേസി. സോ തത്ഥ ഗതോ. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഏകോ സസോ തരുണസസ്സം ഖാദിതും ആഗതോ ഹോതി. സോ തം ദിസ്വാ വേഗേന ധാവന്തോ വല്ലിയാ ബദ്ധോ ‘‘കിരി കിരീ’’തി സദ്ദമകാസി. ചക്കനോ തേന സദ്ദേന ഗന്ത്വാ തം ഗഹേത്വാ ചിന്തേസി ‘‘മാതു ഭേസജ്ജം കരോമീ’’തി. പുന ചിന്തേസി – ‘‘ന മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം മാതു ജീവിതകാരണാ പരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ’’ന്തി. അഥ നം ‘‘ഗച്ഛ അരഞ്ഞേ സസേഹി സദ്ധിം തിണോദകം പരിഭുഞ്ജാ’’തി മുഞ്ചി. ഭാതരാ ച ‘‘കിം താത സസോ ലദ്ധോ’’തി? പുച്ഛിതോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. തതോ നം ഭാതാ പരിഭാസി. സോ മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘യതോഹം ജാതോ, നാഭിജാനാമി സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതാ’’തി സച്ചം വത്വാ അട്ഠാസി, താവദേവ ചസ്സ മാതാ അരോഗാ അഹോസി.

സമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം പന സിക്ഖാപദസമാദാനേ ച തതുത്തരി ച അത്തനോ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി സമാദാനവിരതീതി വേദിതബ്ബാ, ഉത്തരവഡ്ഢമാനപബ്ബതവാസീഉപാസകസ്സ വിയ. സോ കിര അമ്ബരിയവിഹാരവാസീപിങ്ഗലബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദാനി ഗഹേത്വാ ഖേത്തം കസതി. അഥസ്സ ഗോണോ നട്ഠോ, സോ തം ഗവേസന്തോ ഉത്തരവഡ്ഢമാനപബ്ബതം ആരുഹി, തത്ര നം മഹാസപ്പോ അഗ്ഗഹേസി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമായ തിഖിണായ വാസിയാ സീസം ഛിന്ദാമീ’’തി. പുന ചിന്തേസി – ‘‘ന മേതം പതിരൂപം, യ്വാഹം ഭാവനീയസ്സ ഗരുനോ സന്തികേ സിക്ഖാപദം ഗഹേത്വാ ഭിന്ദേയ്യ’’ന്തി. ഏവം യാവതതിയം ചിന്തേത്വാ – ‘‘ജീവിതം പരിച്ചജാമി, ന സിക്ഖാപദ’’ന്തി അംസേ ഠപിതം തിഖിണദണ്ഡവാസിം അരഞ്ഞേ ഛഡ്ഡേസി. താവദേവ മഹാവാളോ നം മുഞ്ചിത്വാ അഗമാസീതി.

അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ പന വിരതി സമുച്ഛേദവിരതീതി വേദിതബ്ബാ, യസ്സാ ഉപ്പത്തിതോ പഭുതി പാണം ഘാതേസ്സാമീതി അരിയപുഗ്ഗലാനം ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതീതി.

യഥാ ച അകുസലാനം, ഏവം ഇമേസമ്പി കുസലകമ്മപഥാനം ധമ്മതോ കോട്ഠാസതോ ആരമ്മണതോ വേദനാതോ മൂലതോതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ധമ്മതോതി ഏതേസു ഹി പടിപാടിയാ സത്ത ചേതനാപി വട്ടന്തി വിരതിയോപി, അന്തേ തയോ ചേതനാസമ്പയുത്താവ.

കോട്ഠാസതോതി പടിപാടിയാ സത്ത കമ്മപഥാ ഏവ, ന മൂലാനി, അന്തേ തയോ കമ്മപഥാ ചേവ മൂലാനി ച. അനഭിജ്ഝാ ഹി മൂലം പത്വാ അലോഭോ കുസലമൂലം ഹോതി, അബ്യാപാദോ അദോസോ കുസലമൂലം, സമ്മാദിട്ഠി അമോഹോ കുസലമൂലം.

ആരമ്മണതോതി പാണാതിപാതാദീനം. ആരമ്മണാനേവ ഏതേസം ആരമ്മണാനി. വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുതോയേവ ഹി വിരതി നാമ ഹോതി. യഥാ പന നിബ്ബാനാരമ്മണോ അരിയമഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, ഏവം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണാപേതേ കമ്മപഥാ പാണാതിപാതാദീനി ദുസ്സീല്യാനി പജഹന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

വേദനാതോതി സബ്ബേ സുഖവേദനാ വാ ഹോന്തി മജ്ഝത്തവേദനാ വാ. കുസലം പത്വാ ഹി ദുക്ഖവേദനാ നാമ നത്ഥി.

മൂലതോതി പടിപാടിയാ സത്ത ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസഅമോഹവസേന തിമൂലാ ഹോന്തി, ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ ദ്വിമൂലാ. അനഭിജ്ഝാ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ ദ്വിമൂലാ ഹോതി, ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന ഏകമൂലാ. അലോഭോ പന അത്തനാവ അത്തനോ മൂലം ന ഹോതി. അബ്യാപാദേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാദിട്ഠി അലോഭഅദോസവസേന ദ്വിമൂലാവാതി. തതിയാദീനി.

൬. അട്ഠങ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. ഛട്ഠം അട്ഠമഗ്ഗങ്ഗവസേന ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന വുത്തം. ഛട്ഠം.

൭. ദസങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. സത്തമം ദസമിച്ഛത്തസമ്മത്തവസേന. തത്ഥ മിച്ഛാഞാണിനോതി മിച്ഛാപച്ചവേക്ഖണേന സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. മിച്ഛാവിമുത്തിനോതി അനിയ്യാനികവിമുത്തിനോ കുസലവിമുത്തീതി ഗഹേത്വാ ഠിതാ. സമ്മാഞാണിനോതി സമ്മാപച്ചവേക്ഖണാ. സമ്മാവിമുത്തിനോതി നിയ്യാനികായ ഫലവിമുത്തിയാ സമന്നാഗതാതി. സത്തമം.

കമ്മപഥവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗോ

൧. ചതുധാതുസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പഥവീധാതൂതി പതിട്ഠാധാതു. ആപോധാതൂതി ആബന്ധനധാതു. തേജോധാതൂതി പരിപാചനധാതു. വായോധാതൂതി വിത്ഥമ്ഭനധാതു. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന വീസതികോട്ഠാസാദിവസേന ഏതാ കഥേതബ്ബാ. പഠമം.

൨. പുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. ദുതിയേ അയം പഥവീധാതുയാ അസ്സാദോതി അയം പഥവീധാതുനിസ്സയോ അസ്സാദോ. സ്വായം കായം അബ്ഭുന്നാമേത്വാ ഉദരം പസാരേത്വാ, ‘‘ഇധ മേ അങ്ഗുലം പവേസിതും വായമഥാ’’തി വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ, ‘‘ഇമം നാമേതും വായമഥാ’’തി വാ വദതി, ഏവം പവത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ. അനിച്ചാതിആദീസു ഹുത്വാ അഭാവാകാരേന അനിച്ചാ, പടിപീളനാകാരേന ദുക്ഖാ, സഭാവവിഗമാകാരേന വിപരിണാമധമ്മാ. അയം പഥവീധാതുയാ ആദീനവോതി യേന ആകാരേന സാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയമാകാരോ പഥവീധാതുയാ ആദീനവോതി അത്ഥോ. ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനന്തി നിബ്ബാനം ആഗമ്മ പഥവീധാതുയാ ഛന്ദരാഗോ വിനീയതി ചേവ പഹീയതി ച, തസ്മാ നിബ്ബാനമസ്സാ നിസ്സരണം.

അയം ആപോധാതുയാ അസ്സാദോതി അയം ആപോധാതുനിസ്സയോ അസ്സാദോ. സ്വായം അഞ്ഞം ആപോധാതുയാ ഉപദ്ദുതം ദിസ്വാ, ‘‘കിം അയം നിപന്നകാലതോ പട്ഠായ പസ്സാവട്ഠാനാഭിമുഖോ നിക്ഖമതി ചേവ പവിസതി ച, അപ്പമത്തകമ്പിസ്സ കമ്മം കരോന്തസ്സ സേദതിന്തം വത്ഥം പീളേതബ്ബതാകാരം പാപുണാതി, അനുമോദനമത്തമ്പി കഥേന്തസ്സ താലവണ്ടം ഗണ്ഹിതബ്ബം ഹോതി, മയം പന സായം നിപന്നാ പാതോവ ഉട്ഠഹാമ, മാസപുണ്ണഘടോ വിയ നോ സരീരം, മഹാകമ്മം കരോന്താനം സേദമത്തമ്പി നോ ന ഉപ്പജ്ജതി, അസനിസദ്ദേന വിയ ധമ്മം കഥേന്താനം സരീരേ ഉസുമാകാരമത്തമ്പി നോ നത്ഥീ’’തി ഏവം പവത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ.

അയം തേജോധാതുയാ അസ്സാദോതി അയം തേജോധാതുനിസ്സയോ അസ്സാദോ. സ്വായം സീതഗഹണികേ ദിസ്വാ, ‘‘കിം ഇമേ കിഞ്ചിദേവ യാഗുഭത്തഖജ്ജമത്തം അജ്ഝോഹരിത്വാ ഥദ്ധകുച്ഛിനോ നിസീദിത്വാ സബ്ബരത്തിം അങ്ഗാരകടാഹം പരിയേസന്തി, ഫുസിതമത്തേസുപി സരീരേ പതിതേസു അങ്ഗാരകടാഹം ഓത്ഥരിത്വാ പാരുപിത്വാവ നിപജ്ജന്തി? മയം പന അതിഥദ്ധമ്പി മംസം വാ പൂവം വാ ഖാദാമ, കുച്ഛിപൂരം ഭത്തം ഭുഞ്ജാമ, താവദേവ നോ സബ്ബം ഫേണപിണ്ഡോ വിയ വിലീയതി, സത്താഹവദ്ദലികായ വത്തമാനായ സരീരേ സീതാനുദഹനമത്തമ്പി നോ നത്ഥീ’’തി ഏവം പവത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ.

അയം വായോധാതുയാ അസ്സാദോതി അയം വായോധാതുനിസ്സയോ അസ്സാദോ. സ്വായം അഞ്ഞേ വാതഭീരുകേ ദിസ്വാ, ‘‘ഇമേസം അപ്പമത്തകമ്പി കമ്മം കരോന്താനം അനുമോദനമത്തമ്പി കഥേന്താനം സരീരം വാതോ വിജ്ഝതി, ഗാവുതമത്തമ്പി അദ്ധാനം ഗതാനം ഹത്ഥപാദാ സീദന്തി, പിട്ഠി രുജ്ജതി, കുച്ഛിവാതസീസവാതകണ്ണവാതാദീഹി നിച്ചുപദ്ദുതാ തേലഫാണിതാദീനി വാതഭേസജ്ജാനേവ കരോന്താ അതിനാമേന്തി, അമ്ഹാകം പന മഹാകമ്മം കരോന്താനമ്പി തിയാമരത്തിം ധമ്മം കഥേന്താനമ്പി ഏകദിവസേനേവ ദസ യോജനാനി ഗച്ഛന്താനമ്പി ഹത്ഥപാദസംസീദനമത്തം വാ പിട്ഠിരുജ്ജനമത്തം വാ ന ഹോതീ’’തി, ഏവം പവത്താനം വസേന വേദിതബ്ബോ. ഏവം പവത്താ ഹി ഏതാ ധാതുയോ അസ്സാദേന്തി നാമ.

അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന അഞ്ഞാസിം. അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി ഉത്തരവിരഹിതം സബ്ബസേട്ഠം സമ്മാ സാമഞ്ച ബോധിം, അഥ വാ പസത്ഥം സുന്ദരഞ്ച ബോധിം. ബോധീതി രുക്ഖോപി മഗ്ഗോപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി നിബ്ബാനമ്പി. ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി (മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൧) ച ‘‘അന്തരാ ച ബോധിം അന്തരാ ച ഗയ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൧; മ.നി. ൧.൨൮൫) ച ആഗതട്ഠാനേസു ഹി രുക്ഖോ ബോധീതി വുച്ചതി. ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തി (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧) ആഗതട്ഠാനേ മഗ്ഗോ. ‘‘പപ്പോതി ബോധിം വരഭൂരിമേധസോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൧൭) ആഗതട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ‘‘പത്വാന ബോധിം അമതം അസങ്ഖത’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേ നിബ്ബാനം. ഇധ പന ഭഗവതോ അരഹത്തമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ.

സാവകാനം അരഹത്തമഗ്ഗോ അനുത്തരാ ബോധി ഹോതി, ന ഹോതീതി? ന ഹോതി. കസ്മാ? അസബ്ബഗുണദായകത്താ. തേസഞ്ഹി കസ്സചി അരഹത്തമഗ്ഗോ അരഹത്തഫലമേവ ദേതി, കസ്സചി തിസ്സോ വിജ്ജാ, കസ്സചി ഛ അഭിഞ്ഞാ, കസ്സചി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, കസ്സചി സാവകപാരമീഞാണം. പച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി പച്ചേകബോധിഞാണമേവ ദേതി. ബുദ്ധാനം പന സബ്ബഗുണസമ്പത്തിം ദേതി അഭിസേകോ വിയ രഞ്ഞോ സബ്ബലോകിസ്സരിയഭാവം. തസ്മാ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചിപി അനുത്തരാ ബോധി ന ഹോതി.

അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പച്ചഞ്ഞാസിന്തി ‘‘അഭിസമ്ബുദ്ധോ അഹം പത്തോ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതോ’’തി ഏവം പടിജാനിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദീതി അധിഗതഗുണദസ്സനസമത്ഥം പച്ചവേക്ഖണഞാണഞ്ച മേ ഉദപാദി. അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി ‘‘അയം മയ്ഹം അരഹത്തഫലവിമുത്തി അകുപ്പാ’’തി ഏവം ഞാണം ഉദപാദി. തത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി അകുപ്പതാ വേദിതബ്ബാ കാരണതോ ച ആരമ്മണതോ ച. സാ ഹി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സമുച്ഛിന്നകിലേസാനം പുന അനിവത്തനതായ കാരണതോപി അകുപ്പാ, അകുപ്പധമ്മം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതായ ആരമ്മണതോപി അകുപ്പാ. അന്തിമാതി പച്ഛിമാ. നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോതി ഇദാനി പുന അഞ്ഞോ ഭവോ നാമ നത്ഥീതി.

ഇമസ്മിം സുത്തേ ചത്താരി സച്ചാനി കഥിതാനി. കഥം? ചതൂസു ഹി ധാതൂസു അസ്സാദോ സമുദയസച്ചം, ആദീനവോ ദുക്ഖസച്ചം, നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനോ മഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചം. വിത്ഥാരവസേനപി കഥേതും വട്ടതിയേവ. ഏത്ഥ ഹി യം പഥവീധാതും പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം പഥവീധാതുയാ അസ്സാദോതി പഹാനപടിവേധോ സമുദയസച്ചം. യാ പഥവീധാതു അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം പഥവീധാതുയാ, ആദീനവോതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോ ദുക്ഖസച്ചം. യോ പഥവീധാതുയാ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം പഥവീധാതുയാ നിസ്സരണന്തി സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ നിരോധസച്ചം. യാ ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വാചാ കമ്മന്തോ ആജീവോ വായാമോ സതി സമാധി, അയം ഭാവനാപടിവേധോ മഗ്ഗസച്ചന്തി. ദുതിയം.

൩. അചരിംസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. തതിയേ അചരിന്തി ഞാണചാരേന അചരിം, അനുഭവനചാരേനാതി അത്ഥോ. യാവതാതി യത്തകോ. തതിയം.

൪. നോചേദംസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. ചതുത്ഥേ നിസ്സടാതിആദീനി ആദിതോ വുത്തപടിസേധേന യോജേത്വാ ‘‘ന നിസ്സടാ, ന വിസംയുത്താ, ന വിപ്പമുത്താ, ന വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരിംസൂ’’തി ഏവം വേദിതബ്ബാനി. ദുതിയനയേ വിമരിയാദികതേനാതി നിമ്മരിയാദികതേന. തത്ഥ ദുവിധാ മരിയാദാ കിലേസമരിയാദാ വട്ടമരിയാദാതി. തത്ഥ ച യസ്സ ഉപഡ്ഢാ കിലേസാ പഹീനാ, ഉപഡ്ഢാ അപ്പഹീനാ, വട്ടം വാ പന ഉപഡ്ഢം പഹീനം, ഉപഡ്ഢം അപ്പഹീനം, തസ്സ ചിത്തം പഹീനകിലേസേ വാ വട്ടം വാ സന്ധായ വിമരിയാദികതം, അപ്പഹീനകിലേസേ വാ വട്ടം വാ സന്ധായ ന വിമരിയാദികതം. ഇധ പന ഉഭയസ്സാപി പഹീനത്താ ‘‘വിമരിയാദികതേന ചേതസാ’’തി വുത്തം, മരിയാദം അകത്വാ ഠിതേന അതിക്കന്തമരിയാദേന ചേതസാതി അത്ഥോ. ഇതി തീസുപി ഇമേസു സുത്തേസു ചതുസച്ചമേവ കഥിതം. ചതുത്ഥം.

൫. ഏകന്തദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൮. പഞ്ചമേ ഏകന്തദുക്ഖാതി അതിക്കമിത്വാ ഠിതസ്സ തത്തകാരോ വിയ ഏകന്തേനേവ ദുക്ഖാ. ദുക്ഖാനുപതിതാതി ദുക്ഖേന അനുപതിതാ. ദുക്ഖാവക്കന്താതി ദുക്ഖേന ഓക്കന്താ ഓതിണ്ണാ. സുഖാതി സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂതാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിതം. പഞ്ചമം.

൬-൧൦. അഭിനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൯-൧൨൩. ഛട്ഠസത്തമേസു വിവട്ടം, അവസാനേ തീസു ചതുസച്ചമേവാതി. ഛട്ഠാദീനി.

ചതുത്ഥോ വഗ്ഗോ.

ധാതുസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.