൪. അനമതഗ്ഗസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. തിണകട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. അനമതഗ്ഗസംയുത്തസ്സ പഠമേ അനമതഗ്ഗോതി അനു അമതഗ്ഗോ, വസ്സസതം വസ്സസഹസ്സം ഞാണേന അനുഗന്ത്വാപി അമതഗ്ഗോ അവിദിതഗ്ഗോ, നാസ്സ സക്കാ ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അഗ്ഗം ജാനിതും, അപരിച്ഛിന്നപുബ്ബാപരകോടികോതി അത്ഥോ. സംസാരോതി ഖന്ധാദീനം അവിച്ഛിന്നപ്പവത്താ പടിപാടി. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതീതി പുരിമമരിയാദാ ന ദിസ്സതി. യദഗ്ഗേന ചസ്സ പുരിമാ കോടി ന പഞ്ഞായതി, പച്ഛിമാപി തദഗ്ഗേനേവ ന പഞ്ഞായതി, വേമജ്ഝേയേവ പന സത്താ സംസരന്തി. പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യാതി ഇദം ഉപമായ ഖുദ്ദകത്താ വുത്തം. ബാഹിരസമയസ്മിഞ്ഹി അത്ഥോ പരിത്തോ ഹോതി, ഉപമാ മഹതീ. ‘‘ഹത്ഥീ വിയ അയം ഗോണോ, ഗോണോ വിയ സൂകരോ, സമുദ്ദോ വിയ തളാക’’ന്തി ഹി വുത്തേ ന തേസം താദിസം പമാണം ഹോതി. ബുദ്ധസമയേ പന ഉപമാ പരിത്താ, അത്ഥോ മഹാ. പാളിയഞ്ഹി ഏകോ ജമ്ബുദീപോ ഗഹിതോ, ഏവരൂപാനം പന ജമ്ബുദീപാനം സതേപി സഹസ്സേപി സതസഹസ്സേപി തിണാദീനി തേന ഉപക്കമേന പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യും, ന ത്വേവ പുരിസസ്സ മാതു മാതരോതി. ദുക്ഖം പച്ചനുഭൂതന്തി തുമ്ഹേഹി ദുക്ഖം അനുഭൂതം. തിബ്ബന്തി തസ്സേവ വേവചനം. ബ്യസനന്തി ഞാതിബ്യസനാദിഅനേകവിധം. കടസീതി സുസാനം, പഥവീയേവ വാ. സാ ഹി പുനപ്പുനം മരന്തേഹി സരീരനിക്ഖേപേന വഡ്ഢിതാ. അലമേവാതി യുത്തമേവ. പഠമം.

൨. പഥവീസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. ദുതിയേ മഹാപഥവിന്തി ചക്കവാളപരിയന്തം മഹാപഥവിം. നിക്ഖിപേയ്യാതി തം പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ വുത്തപ്പമാണം ഗുളികം കരിത്വാ ഏകമന്തം ഠപേയ്യ. ദുതിയം.

൩. അസ്സുസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. തതിയേ കന്ദന്താനന്തി സസദ്ദം രുദമാനാനം. പസ്സന്നന്തി സന്ദിതം പവത്തം. ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസൂതി സിനേരുരസ്മീഹി പരിച്ഛിന്നേസു ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു. സിനേരുസ്സ ഹി പാചീനപസ്സം രജതമയം, ദക്ഖിണപസ്സം മണിമയം, പച്ഛിമപസ്സം ഫലികമയം, ഉത്തരപസ്സം സുവണ്ണമയം. പുബ്ബദക്ഖിണപസ്സേഹി നിക്ഖന്താ രജതമണിരസ്മിയോ ഏകതോ ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദപിട്ഠേന ഗന്ത്വാ ചക്കവാളപബ്ബതം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി, ദക്ഖിണപച്ഛിമപസ്സേഹി നിക്ഖന്താ മണിഫലികരസ്മിയോ, പച്ഛിമുത്തരപസ്സേഹി നിക്ഖന്താ ഫലികസുവണ്ണരസ്മിയോ, ഉത്തരപാചീനപസ്സേഹി നിക്ഖന്താ സുവണ്ണരജതരസ്മിയോ ഏകതോ ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദപിട്ഠേന ഗന്ത്വാ ചക്കവാളപബ്ബതം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി. താസം രസ്മീനം അന്തരേസു ചത്താരോ മഹാസമുദ്ദാ ഹോന്തി. തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസൂ’’തി. ഞാതിബ്യസനന്തിആദീസു ബ്യസനന്തി വിഅസനം, വിനാസോതി അത്ഥോ. ഞാതീനം ബ്യസനം ഞാതിബ്യസനം, ഭോഗാനം ബ്യസനം ഭോഗബ്യസനം. രോഗോ പന സയമേവ ആരോഗ്യം വിയസതി വിനാസേതീതി ബ്യസനം, രോഗോവ ബ്യസനം രോഗബ്യസനം. തതിയം.

൪. ഖീരസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ചതുത്ഥേ മാതുഥഞ്ഞന്തി ഏകനാമികായ മനുസ്സമാതു ഖീരം. ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം ഗണ്ഡുപ്പാദകിപില്ലികാദീസു വാ മച്ഛകച്ഛപാദീസു വാ പക്ഖിജാതേസു വാ നിബ്ബത്തകാലേ മാതുഖീരമേവ നത്ഥി, അജപസുമഹിംസാദീസു നിബ്ബത്തകാലേ ഖീരം അത്ഥി, തഥാ മനുസ്സേസു. തത്ഥ അജാദികാലേ ച മനുസ്സേസു ചാപി ‘‘ദേവീ സുമനാ തിസ്സാ’’തി ഏവം നാനാനാമികാനം കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തകാലേ അഗ്ഗഹേത്വാ തിസ്സാതി ഏകനാമികായ ഏവ മാതു കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തകാലേ പീതം ഥഞ്ഞം ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദകതോ ബഹുതരന്തി വേദിതബ്ബം. ചതുത്ഥം.

൫. പബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. പഞ്ചമേ സക്കാ പന, ഭന്തേതി സോ കിര ഭിക്ഖു ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ അനമതഗ്ഗസ്സ സംസാരസ്സ ദീഘതമത്താ ‘ന സുകരം ന സുകര’ന്തി കഥേതിയേവ, കഥം നച്ഛിന്ദതി, സക്കാ നു ഖോ ഉപമം കാരാപേതു’’ന്തി. തസ്മാ ഏവമാഹ. കാസികേനാതി തയോ കപ്പാസംസൂ ഏകതോ ഗഹേത്വാ കന്തിതസുത്തമയേന അതിസുഖുമവത്ഥേന. തേന പന പരിമട്ഠേ കിത്തകം ഖീയേയ്യാതി. സാസപമത്തം. പഞ്ചമം.

൬. സാസപസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. ഛട്ഠേ ആയസം നഗരന്തി ആയസേന പാകാരേന പരിക്ഖിത്തം നഗരം, ന പന അന്തോ ആയസേഹി ഏകഭൂമികാദിപാസാദേഹി ആകിണ്ണന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഛട്ഠം.

൭. സാവകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. സത്തമേ അനുസ്സരേയ്യുന്തി ഏകേന കപ്പസതസഹസ്സേ അനുസ്സരിതേ അപരോ തസ്സ ഠിതട്ഠാനതോ അഞ്ഞം സതസഹസ്സം, അഞ്ഞോപി അഞ്ഞന്തി ഏവം ചത്താരോപി ചത്താരിസതസഹസ്സാനി അനുസ്സരേയ്യും. സത്തമം.

൮-൯. ഗങ്ഗാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൧-൧൩൨. അട്ഠമേ യാ ഏതസ്മിം അന്തരേ വാലികാതി യാ ഏതസ്മിം ആയാമതോ പഞ്ചയോജനസതികേ അന്തരേ വാലികാ. നവമേ വത്തബ്ബം നത്ഥി. അട്ഠമനവമാനി.

൧൦. പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ദസമേ അട്ഠികങ്കലോതിആദീനി തീണിപി രാസിവേവചനാനേവ. ഇമേസം പന സത്താനം സഅട്ഠികാലതോ അനട്ഠികാലോവ ബഹുതരോ. ഗണ്ഡുപ്പാദകാദിപാണഭൂതാനഞ്ഹി ഏതേസം അട്ഠിമേവ നത്ഥി, മച്ഛകച്ഛപാദിഭൂതാനം പന അട്ഠിമേവ ബഹുതരം, തസ്മാ അനട്ഠികാലഞ്ച ബഹുഅട്ഠികാലഞ്ച അഗ്ഗഹേത്വാ സമട്ഠികാലോവ ഗഹേതബ്ബോ. ഉത്തരോ ഗിജ്ഝകൂടസ്സാതി ഗിജ്ഝകൂടസ്സ ഉത്തരപസ്സേ ഠിതോ. മഗധാനം ഗിരിബ്ബജേതി മഗധരട്ഠസ്സ ഗിരിബ്ബജേ, ഗിരിപരിക്ഖേപേ ഠിതോതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. ദുഗ്ഗതസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ദുഗ്ഗതന്തി ദലിദ്ദം കപണം. ദുരൂപേതന്തി ദുസ്സണ്ഠാനേഹി ഹത്ഥപാദേഹി ഉപേതം. പഠമം.

൨. സുഖിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൫. ദുതിയേ സുഖിതന്തി സുഖസമപ്പിതം മഹദ്ധനം മഹാഭോഗം. സുസജ്ജിതന്തി അലങ്കതപടിയത്തം ഹത്ഥിക്ഖന്ധഗതം മഹാപരിവാരം. ദുതിയം.

൩. തിംസമത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൬. തതിയേ പാവേയ്യകാതി പാവേയ്യദേസവാസിനോ. സബ്ബേ ആരഞ്ഞികാതിആദീസു ധുതങ്ഗസമാദാനവസേന തേസം ആരഞ്ഞികാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബേ സസംയോജനാതി സബ്ബേ സബന്ധനാ, കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ. തേസു ഹി പുഥുജ്ജനോ വാ ഖീണാസവോ വാ നത്ഥി. ഗുന്നന്തിആദീസു സേതകാളാദിവണ്ണേസു ഏകേകവണ്ണകാലോവ ഗഹേതബ്ബോ. പാരിപന്ഥകാതി പരിപന്ഥേ തിട്ഠനകാ പന്ഥഘാതചോരാ. പാരദാരികാതി പരദാരചാരിത്തം ആപജ്ജനകാ. തതിയം.

൪-൯. മാതുസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൭-൧൪൨. ചതുത്ഥാദീസു ലിങ്ഗനിയമേന ചേവ ചക്കവാളനിയമേന ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പുരിസാനഞ്ഹി മാതുഗാമകാലോ, മാതുഗാമാനഞ്ച പുരിസകാലോതി ഏവമേത്ഥ ലിങ്ഗനിയമോ. ഇമമ്ഹാ ചക്കവാളാ സത്താ പരചക്കവാളം, പരചക്കവാളാ ച ഇമം ചക്കവാളം സംസരന്തി. തേസു ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ മാതുഗാമകാലേ മാതുഭൂതഞ്ഞേവ ദസ്സേന്തോ യോ നമാതാഭൂതപുബ്ബോതി ആഹ. യോ നപിതാഭൂതപുബ്ബോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥാദീനി.

൧൦. വേപുല്ലപബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൩. ദസമേ ഭൂതപുബ്ബന്തി അതീതകാലേ ഏകം അപദാനം ആഹരിത്വാ ദസ്സേതി. സമഞ്ഞാ ഉദപാദീതി പഞ്ഞത്തി അഹോസി. ചതൂഹേന ആരോഹന്തീതി ഇദം ഥാമമജ്ഝിമേ സന്ധായ വുത്തം. അഗ്ഗന്തി ഉത്തമം. ഭദ്ദയുഗന്തി സുന്ദരയുഗലം. തീഹേന ആരോഹന്തീതി ഏത്താവതാ കിര ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനം അന്തരേ യോജനം പഥവീ ഉസ്സന്നാ, സോ പബ്ബതോ തിയോജനുബ്ബേധോ ജാതോ.

അപ്പം വാ ഭിയ്യോതി വസ്സസതതോ ഉത്തരിം അപ്പം ദസ വാ വീസം വാ വസ്സാനി. പുന വസ്സസതമേവ ജീവനകോ നാമ നത്ഥി, ഉത്തമകോടിയാ പന സട്ഠി വാ അസീതി വാ വസ്സാനി ജീവന്തി. വസ്സസതം പന അപ്പത്വാ പഞ്ചവസ്സദസവസ്സാദികാലേ മീയമാനാവ ബഹുകാ. ഏത്ഥ ച കകുസന്ധോ ഭഗവാ ചത്താലീസവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ, കോണാഗമനോ തിംസവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ നിബ്ബത്തോതി ഇദം അനുപുബ്ബേന പരിഹീനസദിസം കതം, ന പന ഏവം പരിഹീനം, വഡ്ഢിത്വാ വഡ്ഢിത്വാ പരിഹീനന്തി വേദിതബ്ബം. കഥം? കകുസന്ധോ താവ ഭഗവാ ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ ചത്താലീസവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ നിബ്ബത്തോ ആയുപ്പമാണം പഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ചത്താരോ ഠത്വാ പഞ്ചമേ വിജ്ജമാനേയേവ പരിനിബ്ബുതോ. തം ആയു പരിഹായമാനം ദസവസ്സകാലം പത്വാ പുന വഡ്ഢമാനം അസങ്ഖേയ്യം ഹുത്വാ തതോ പരിഹായമാനം തിംസവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ ഠിതം, തദാ കോണാഗമനോ നിബ്ബത്തോ. തസ്മിമ്പി തഥേവ പരിനിബ്ബുതേ തം ആയു ദസവസ്സകാലം പത്വാ പുന വഡ്ഢമാനം അസങ്ഖേയ്യം ഹുത്വാ പരിഹായിത്വാ വീസവസ്സസഹസ്സകാലേ ഠിതം, തദാ കസ്സപോ ഭഗവാ നിബ്ബത്തോ. തസ്മിമ്പി തഥേവ പരിനിബ്ബുതേ തം ആയു ദസവസ്സകാലം പത്വാ പുന വഡ്ഢമാനം അസങ്ഖേയ്യം ഹുത്വാ പരിഹായിത്വാ വസ്സസതകാലം പത്തം, അഥ അമ്ഹാകം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ നിബ്ബത്തോ. ഏവം അനുപുബ്ബേന പരിഹായിത്വാ വഡ്ഢിത്വാ വഡ്ഢിത്വാ പരിഹീനന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ച യം ആയുപരിമാണേസു മന്ദേസു ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തി, തേസമ്പി തദേവ ആയുപരിമാണം ഹോതീതി. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

അനമതഗ്ഗസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.