൫. നഗരസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. പഞ്ചമേ നാമരൂപേ ഖോ സതി വിഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ ‘‘സങ്ഖാരേസു സതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ച ‘‘അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ’’തി ച വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, തദുഭയമ്പി ന വുത്തം. കസ്മാ? അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ ഹി തതിയോ ഭവോ, തേഹി സദ്ധിം അയം വിപസ്സനാ ന ഘടീയതി. മഹാപുരിസോ ഹി പച്ചുപ്പന്നപഞ്ചവോകാരവസേന അഭിനിവിട്ഠോതി.

നനു ച അവിജ്ജാസങ്ഖാരേസു അദിട്ഠേസു ന സക്കാ ബുദ്ധേന ഭവിതുന്തി. സച്ചം ന സക്കാ, ഇമിനാ പന തേ ഭവഉപാദാനതണ്ഹാവസേന ദിട്ഠാവ. തസ്മാ യഥാ നാമ ഗോധം അനുബന്ധന്തോ പുരിസോ തം കൂപം പവിട്ഠം ദിസ്വാ ഓതരിത്വാ പവിട്ഠട്ഠാനം ഖണിത്വാ ഗോധം ഗഹേത്വാ പക്കമേയ്യ, ന പരഭാഗം ഖനേയ്യ, കസ്മാ? കസ്സചി നത്ഥിതായ. ഏവം മഹാപുരിസോപി ഗോധം അനുബന്ധന്തോ പുരിസോ വിയ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ജരാമരണതോ പട്ഠായ ‘‘ഇമസ്സ അയം പച്ചയോ, ഇമസ്സ അയം പച്ചയോ’’തി പരിയേസന്തോ യാവ നാമരൂപധമ്മാനം പച്ചയം ദിസ്വാ തസ്സപി പച്ചയം പരിയേസന്തോ വിഞ്ഞാണമേവ അദ്ദസ. തതോ ‘‘ഏത്തകോ പഞ്ചവോകാരഭവവസേന സമ്മസനചാരോ’’തി വിപസ്സനം പടിനിവത്തേസി, പരതോ തുച്ഛകൂപസ്സ അഭിന്നട്ഠാനം വിയ അവിജ്ജാസങ്ഖാരദ്വയം അത്ഥി, തദേതം ഹേട്ഠാ വിപസ്സനായ ഗഹിതത്താ പാടിയേക്കം സമ്മസനൂപഗം ന ഹോതീതി ന അഗ്ഗഹേസി.

പച്ചുദാവത്തതീതി പടിനിവത്തതി. കതമം പനേത്ഥ വിഞ്ഞാണം പച്ചുദാവത്തതീതി? പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമ്പി വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണമ്പി. തത്ഥ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം പച്ചയതോ പടിനിവത്തതി, വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണം ആരമ്മണതോ. ഉഭയമ്പി നാമരൂപം നാതിക്കമതി, നാമരൂപതോ പരം ന ഗച്ഛതി. ഏത്താവതാ ജായേഥ വാതിആദീസു വിഞ്ഞാണേ നാമരൂപസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേ, നാമരൂപേ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേ, ദ്വീസുപി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേസു ഹോന്തേസു ഏത്തകേന ജായേഥ വാ ഉപപജ്ജേഥ വാ. ഇതോ ഹി പരം കിമഞ്ഞം ജായേഥ വാ ഉപപജ്ജേഥ വാ, നനു ഏതദേവ ജായതി ച ഉപപജ്ജതി ചാതി?

ഏവം സദ്ധിം അപരാപരചുതിപടിസന്ധീഹി പഞ്ച പദാനി ദസ്സേത്വാ പുന തം ഏത്താവതാതി വുത്തമത്ഥം നിയ്യാതേന്തോ യദിദം നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി വത്വാ തതോ പരം അനുലോമപച്ചയാകാരവസേന വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപമൂലകം ആയതിജരാമരണം ദസ്സേതും നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തിആദിമാഹ.

അഞ്ജസന്തി മഗ്ഗസ്സേവ വേവചനം. ഉദ്ധാപവന്തന്തി ആപതോ ഉഗ്ഗതത്താ ഉദ്ധാപന്തി ലദ്ധവോഹാരേന പാകാരവത്ഥുനാ സമന്നാഗതം. രമണീയന്തി സമന്താ ചതുന്നം ദ്വാരാനം അബ്ഭന്തരേ ച നാനാഭണ്ഡാനം സമ്പത്തിയാ രമണീയം. മാപേഹീതി മഹാജനം പേസേത്വാ വാസം കാരേഹി. മാപേയ്യാതി വാസം കാരേയ്യ. കാരേന്തോ ച പഠമം അട്ഠാരസ മനുസ്സകോടിയോ പേസേത്വാ ‘‘സമ്പുണ്ണ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി പഞ്ചകുലാനി പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി പഞ്ചപഞ്ഞാസകുലാനി പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി തിംസ കുലാനി പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരം കുലസഹസ്സം പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി ഏകാദസനഹുതാനി കുലാനി പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി ചതുരാസീതികുലസഹസ്സാനി പേസേയ്യ. പുന ‘‘സമ്പുണ്ണ’’ന്തി പുച്ഛിതേ, ‘‘മഹാരാജ, കിം വദേസി? മഹന്തം നഗരം അസമ്ബാധം, ഇമിനാ നയേന കുലാനി പേസേത്വാ ന സക്കാ പൂരേതും, ഭേരിം പന ചരാപേത്വാ ‘അമ്ഹാകം നഗരം ഇമായ ച ഇമായ ച സമ്പത്തിയാ സമ്പന്നം, യേ തത്ഥ വസിതുകാമാ, യഥാസുഖം ഗച്ഛന്തു, ഇമഞ്ചിമഞ്ച പരിഹാരം ലഭിസ്സന്തീ’തി നഗരസ്സ ചേവ വണ്ണം ലോകസ്സ ച പരിഹാരലാഭം ഘോസാപേഥാ’’തി വദേയ്യ. സോ ഏവം കരേയ്യ. തതോ മനുസ്സാ നഗരഗുണഞ്ചേവ പരിഹാരലാഭഞ്ച സുത്വാ സബ്ബദിസാഹി സമോസരിത്വാ നഗരം പൂരേയ്യും. തം അപരേന സമയേന ഇദ്ധഞ്ചേവ അസ്സ ഫീതഞ്ച. തം സന്ധായ തദസ്സ നഗരം അപരേന സമയേന ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ചാതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഇദ്ധന്തി സമിദ്ധം സുഭിക്ഖം. ഫീതന്തി സബ്ബസമ്പത്തീഹി പുപ്ഫിതം. ബാഹുജഞ്ഞന്തി ബഹൂഹി ഞാതബ്ബം, ബഹുജനാനം ഹിതം വാ. ‘‘ബഹുജന’’ന്തിപി പാഠോ. ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി മനുസ്സേഹി ആകിണ്ണം നിരന്തരം ഫുട്ഠം. വുഡ്ഢിവേപുല്ലപ്പത്തന്തി വുഡ്ഢിപ്പത്തഞ്ചേവ വേപുല്ലപ്പത്തഞ്ച, സേട്ഠഭാവഞ്ചേവ വിപുലഭാവഞ്ച പത്തം, ദസസഹസ്സചക്കവാളേ അഗ്ഗനഗരം ജാതന്തി അത്ഥോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – അരഞ്ഞപവനേ ചരമാനപുരിസോ വിയ ഹി ദീപങ്കരപാദമൂലതോ പട്ഠായ പാരമിയോ പൂരയമാനോ മഹാപുരിസോ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്സ പുരിസസ്സ പുബ്ബകേഹി മനുസ്സേഹി അനുയാതമഗ്ഗദസ്സനം വിയ മഹാസത്തസ്സ അനുപുബ്ബേന ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ പുബ്ബഭാഗേ അട്ഠങ്ഗികസ്സ വിപസ്സനാമഗ്ഗസ്സ ദസ്സനം, പുരിസസ്സ തം ഏകപദികമഗ്ഗം അനുഗച്ഛതോ അപരഭാഗേ മഹാമഗ്ഗദസ്സനം വിയ മഹാസത്തസ്സ ഉപരിവിപസ്സനായ ചിണ്ണന്തേ ലോകുത്തരമഗ്ഗദസ്സനം, പുരിസസ്സ തേനേവ മഗ്ഗേന ഗച്ഛതോ പുരതോ നഗരദസ്സനം വിയ തഥാഗതസ്സ നിബ്ബാനനഗരദസ്സനം, ബഹിനഗരം പനേത്ഥ അഞ്ഞേന ദിട്ഠം, അഞ്ഞേന മനുസ്സവാസം കതം, നിബ്ബാനനഗരം സത്ഥാ സയമേവ പസ്സി, സയം വാസമകാസി. തസ്സ പുരിസസ്സ ചതുന്നം ദ്വാരാനം ദിട്ഠകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ചതുന്നം മഗ്ഗാനം ദിട്ഠകാലോ, തസ്സ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി നഗരം പവിട്ഠകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി നിബ്ബാനം പവിട്ഠകാലോ, തസ്സ നഗരബ്ഭന്തരേ ഭണ്ഡവവത്ഥാനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന പരോപണ്ണാസകുസലധമ്മവവത്ഥാനകാലോ. നഗരസ്സ അഗാരകരണത്ഥം കുലപരിയേസനകാലോ വിയ സത്ഥു ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ വേനേയ്യസത്തേ വോലോകനകാലോ, തേന പുരിസേന യാചിതസ്സ രഞ്ഞോ ഏകം മഹാകുടുമ്ബികം ദിട്ഠകാലോ വിയ മഹാബ്രഹ്മുനാ യാചിതസ്സ ഭഗവതോ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരം ദിട്ഠകാലോ, രഞ്ഞോ മഹാകുടുമ്ബികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘നഗരവാസം കരോഹീ’’തി പഹിതകാലോ വിയ ഭഗവതോ ഏകസ്മിം പച്ഛാഭത്തേ അട്ഠാരസയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ആസാള്ഹിപുണ്ണമദിവസേ ബാരാണസിയം ഇസിപതനം പവിസിത്വാ ഥേരം കായസക്ഖിം കത്വാ ധമ്മം ദേസിതകാലോ, മഹാകുടുമ്ബികേന അട്ഠാരസ പുരിസകോടിയോ ഗഹേത്വാ നഗരം അജ്ഝാവുട്ഠകാലോ വിയ തഥാഗതേന ധമ്മചക്കേ പവത്തിതേ ഥേരസ്സ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതകാലോ, ഏവം നിബ്ബാനനഗരം പഠമം ആവാസിതം, തതോ സമ്പുണ്ണം നഗരന്തി പുച്ഛിത്വാ ന താവാതി വുത്തേ പഞ്ച കുലാനി ആദിം കത്വാ യാവ ചതുരാസീതികുലസഹസ്സപേസനം വിയ തഥാഗതസ്സ പഞ്ചമദിവസതോ പട്ഠായ അനത്തലക്ഖണസുത്താദീനി ദേസേത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ആദിം കത്വാ യസപമുഖാ പഞ്ചപണ്ണാസ കുലപുത്താ, തിംസ ഭദ്ദവഗ്ഗിയാ, സഹസ്സപുരാണജടിലാ, ബിമ്ബിസാരപമുഖാനി ഏകാദസപുരിസനഹുതാനി, തിരോകുട്ടാനുമോദനേ ചതുരാസീതിസഹസ്സാനീതി ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ അരിയമഗ്ഗം ഓതാരേത്വാ നിബ്ബാനനഗരം പേസിതകാലോ, അഥ തേന നയേന നഗരേ അപൂരിയമാനേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ നഗരസ്സ വണ്ണഘോസനം കുലാനം പരിഹാരലാഭഘോസനം വിയ ച മാസസ്സ അട്ഠ ദിവസേ തത്ഥ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ധമ്മകഥികാനം നിബ്ബാനവണ്ണസ്സ ചേവ നിബ്ബാനപ്പത്താനം ജാതികന്താരാദിനിത്ഥരണാനിസംസസ്സ ച ഘോസനം, തതോ സബ്ബദിസാഹി ആഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം നഗരസമോസരണം വിയ തത്ഥ തത്ഥ ധമ്മകഥം സുത്വാ തതോ തതോ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജ്ജം ആദിം കത്വാ അനുലോമപടിപദം പടിപന്നാനം അപരിമാണാനം കുലപുത്താനം നിബ്ബാനസമോസരണം ദട്ഠബ്ബം.

പുരാണം മഗ്ഗന്തി അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം. അയഞ്ഹി അരിയമഗ്ഗോ പവാരണസുത്തേ (സം. നി. ൧.൨൧൫) അവത്തമാനകട്ഠേന ‘‘അനുപ്പന്നമഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ, ഇമസ്മിം സുത്തേ അവളഞ്ജനട്ഠേന ‘‘പുരാണമഗ്ഗോ’’തി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സകലസാസനം. ഇദ്ധന്തി ഝാനസ്സാദേന സമിദ്ധം സുഭിക്ഖം. ഫീതന്തി അഭിഞ്ഞാഭരണേഹി പുപ്ഫിതം. വിത്ഥാരികന്തി വിത്ഥിണ്ണം. ബാഹുജഞ്ഞന്തി ബഹുജനവിഞ്ഞേയ്യം. യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിതന്തി യാവ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സേഹി പരിച്ഛേദോ അത്ഥി, ഏതസ്മിം അന്തരേ സുപ്പകാസിതം സുദേസിതം തഥാഗതേനാതി. പഞ്ചമം.