൩. പുത്തമംസൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. തതിയേ ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാതിആദി വുത്തനയമേവ. യസ്മാ പനസ്സ അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ, തസ്മാ തം ദസ്സേത്വാവേത്ഥ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനം കരിസ്സാമി. കതരായ പന ഇദം അട്ഠുപ്പത്തിയാ നിക്ഖിത്തന്തി? ലാഭസക്കാരേന. ഭഗവതോ കിര മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി, യഥാ തം ചത്താരോ അസങ്ഖ്യേയ്യേ പൂരിതദാനപാരമീസഞ്ചയസ്സ. സബ്ബദിസാസു ഹിസ്സ യമകമഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാ മഹോഘം വിയ സബ്ബപാരമിയോ ‘‘ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ വിപാകം ദസ്സാമാ’’തി സമ്പിണ്ഡിതാ വിയ ലാഭസക്കാരമഹോഘം നിബ്ബത്തയിംസു. തതോ തതോ അന്നപാനയാനവത്ഥമാലാഗന്ധവിലേപനാദിഹത്ഥാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ആഗന്ത്വാ, ‘‘കഹം ബുദ്ധോ, കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ നരാസഭോ പുരിസസീഹോ’’തി? ഭഗവന്തം പരിയേസന്തി. സകടസതേഹിപി പച്ചയേ ആഹരിത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ സമന്താ ഗാവുതപ്പമാണമ്പി സകടധുരേന സകടധുരം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി ചേവ അനുപ്പവത്തന്തി ച അന്ധകവിന്ദബ്രാഹ്മണാദയോ വിയ. സബ്ബം ഖന്ധകേ തേസു തേസു സുത്തേസു ച ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

യഥാ ഭഗവതോ, ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസന-ഗിലാന-പച്ചയ-ഭേസജ്ജ-പരിക്ഖാരാനം. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ സക്കതോ ഹോതി…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി (ഉദാ. ൧൪; സം. നി. ൨.൭൦).

തഥാ ‘‘യാവതാ ഖോ, ചുന്ദ, ഏതരഹി സങ്ഘോ വാ ഗണോ വാ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, നാഹം, ചുന്ദ, അഞ്ഞം ഏകസങ്ഘമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തം യഥരിവായം, ചുന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൭൬).

സ്വായം ഭഗവതോ ച സങ്ഘസ്സ ച ഉപ്പന്നോ ലാഭസക്കാരോ ഏകതോ ഹുത്വാ ദ്വിന്നം മഹാനദീനം ഉദകം വിയ അപ്പമേയ്യോ അഹോസി. അഥ സത്ഥാ രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘മഹാലാഭസക്കാരോ അതീതബുദ്ധാനമ്പി ഏവരൂപോ അഹോസി, അനാഗതാനമ്പി ഏവരൂപോ ഭവിസ്സതി. കിം നു ഖോ ഭിക്ഖൂ ആഹാരപരിഗ്ഗാഹകേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതാ മജ്ഝത്താ നിച്ഛന്ദരാഗാ ഹുത്വാ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിതും സക്കോന്തി, ന സക്കോന്തീ’’തി?

സോ അദ്ദസ ഏകച്ചേ അധുനാ പബ്ബജിതേ കുലപുത്തേ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജമാനേ. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയാ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേന്തേന ന ചീവരാദിഹേതു പൂരിതാ, ഉത്തമഫലസ്സ പന അരഹത്തസ്സത്ഥായ പൂരിതാ. ഇമേപി ഭിക്ഖൂ മമ സന്തികേ പബ്ബജന്താ ന ചീവരാദിഹേതു പബ്ബജിതാ, അരഹത്തസ്സേവ പന അത്ഥായ പബ്ബജിതാ. തേ ഇദാനി അസാരമേവ സാരം അനത്ഥമേവ ച അത്ഥം കരോന്തീ’’തി ഏവമസ്സ ധമ്മസംവേഗോ ഉദപാദി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ പഞ്ചമം പാരാജികം പഞ്ഞപേതും സക്കാ അഭവിസ്സ, അപച്ചവേക്ഖിതാഹാരപരിഭോഗോ പഞ്ചമം പാരാജികം കത്വാ പഞ്ഞപേതബ്ബോ ഭവേയ്യ. ന പന സക്കാ ഏവം കാതും, ധുവപടിസേവനട്ഠാനഞ്ഹേതം സത്താനം. യഥാ പന കഥിതേ പഞ്ചമം പാരാജികം വിയ നം പസ്സിസ്സന്തി. ഏവം ധമ്മാദാസം സംവരം മരിയാദം ഠപേസ്സാമി, യം ആവജ്ജിത്വാ ആവജ്ജിത്വാ അനാഗതേ ഭിക്ഖൂ ചത്താരോ പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തീ’’തി. ഇമായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇമം പുത്തമംസൂപമസുത്തന്തം നിക്ഖിപി. തത്ഥ ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

ചത്താരോ പന ആഹാരേ വിത്ഥാരേത്വാ ഇദാനി തേസു ആദീനവം ദസ്സേതും കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കബളീകാരോ ആഹാരോ ദട്ഠബ്ബോതിആദിമാഹ? തത്ഥ ജായമ്പതികാതി ജായാ ചേവ പതി ച. പരിത്തം സമ്ബലന്തി പുടഭത്തസത്തുമോദകാദീനം അഞ്ഞതരം അപ്പമത്തകം പാഥേയ്യം. കന്താരമഗ്ഗന്തി കന്താരഭൂതം മഗ്ഗം, കന്താരേ വാ മഗ്ഗം. കന്താരന്തി ചോരകന്താരം വാളകന്താരം അമനുസ്സകന്താരം നിരുദകകന്താരം അപ്പഭക്ഖകന്താരന്തി പഞ്ചവിധം. തേസു യത്ഥ ചോരഭയം അത്ഥി, തം ചോരകന്താരം. യത്ഥ സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ വാളാ അത്ഥി, തം വാളകന്താരം. യത്ഥ ബലവാമുഖയക്ഖിനിആദീനം അമനുസ്സാനം വസേന ഭയം അത്ഥി, തം അമനുസ്സകന്താരം. യത്ഥ പാതും വാ ന്ഹായിതും വാ ഉദകം നത്ഥി, തം നിരുദകകന്താരം. യത്ഥ ഖാദിതബ്ബം വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം വാ അന്തമസോ കന്ദമൂലാദിമത്തമ്പി നത്ഥി, തം അപ്പഭക്ഖകന്താരം നാമ. യത്ഥ പനേതം പഞ്ചവിധമ്പി ഭയം അത്ഥി, തം കന്താരമേവ. തം പനേതം ഏകാഹദ്വീഹതീഹാദിവസേന നിത്ഥരിതബ്ബമ്പി അത്ഥി, ന തം ഇധ അധിപ്പേതം. ഇധ പന നിരുദകം അപ്പഭക്ഖം യോജനസതികകന്താരം അധിപ്പേതം. ഏവരൂപേ കന്താരേ മഗ്ഗം. പടിപജ്ജേയ്യുന്തി ഛാതകഭയേന ചേവ രോഗഭയേന ച രാജഭയേന ച ഉപദ്ദുതാ പടിപജ്ജേയ്യും ‘‘ഏതം കന്താരം നിത്ഥരിത്വാ ധമ്മികസ്സ രഞ്ഞോ നിരുപദ്ദവേ രട്ഠേ സുഖം വസിസ്സാമാ’’തി മഞ്ഞമാനാ.

ഏകപുത്തകോതി ഉക്ഖിപിത്വാ ഗഹിതോ അനുകമ്പിതബ്ബയുത്തോ അഥിരസരീരോ ഏകപുത്തകോ. വല്ലൂരഞ്ച സോണ്ഡികഞ്ചാതി ഘനഘനട്ഠാനതോ ഗഹേത്വാ വല്ലൂരം, അട്ഠിനിസ്സിതസിരാനിസ്സിതട്ഠാനാനി ഗഹേത്വാ സൂലമംസഞ്ചാതി അത്ഥോ. പടിപിസേയ്യുന്തി പഹരേയ്യും. കഹം ഏകപുത്തകാതി അയം തേസം പരിദേവനാകാരോ.

അയം പനേത്ഥ ഭൂതമത്ഥം കത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപതോ അത്ഥവണ്ണനാ – ദ്വേ കിര ജായമ്പതികാ പുത്തം ഗഹേത്വാ പരിത്തേന പാഥേയ്യേന യോജനസതികം കന്താരമഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു. തേസം പഞ്ഞാസയോജനാനി ഗന്ത്വാ പാഥേയ്യം നിട്ഠാസി, തേ ഖുപ്പിപാസാതുരാ വിരളച്ഛായായം നിസീദിംസു. തതോ പുരിസോ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ ഇതോ സമന്താ പഞ്ഞാസയോജനാനി ഗാമോ വാ നിഗമോ വാ നത്ഥി. തസ്മാ യം തം പുരിസേന കാതബ്ബം ബഹുമ്പി കസിഗോരക്ഖാദികമ്മം, ന ദാനി സക്കാ തം മയാ കാതും, ഏഹി മം മാരേത്വാ ഉപഡ്ഢമംസം ഖാദിത്വാ ഉപഡ്ഢം പാഥേയ്യം കത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം കന്താരം നിത്ഥരാഹീ’’തി. പുന സാപി തം ആഹ – ‘‘സാമി മയാ ദാനി യം തം ഇത്ഥിയാ കാതബ്ബം ബഹുമ്പി സുത്തകന്തനാദികമ്മം, തം കാതും ന സക്കാ, ഏഹി മം മാരേത്വാ ഉപഡ്ഢമംസം ഖാദിത്വാ ഉപഡ്ഢം പാഥേയ്യം കത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം കന്താരം നിത്ഥരാഹീ’’തി. പുന സോപി തം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ മാതുഗാമമരണേന ദ്വിന്നം മരണം പഞ്ഞായതി. ന ഹി മന്ദോ കുമാരോ മാതരാ വിനാ ജീവിതും സക്കോതി. യദി പന മയം ജീവാമ. പുന ദാരകം ലഭേയ്യാമ. ഹന്ദ ദാനി പുത്തകം മാരേത്വാ, മംസം ഗഹേത്വാ കന്താരം നിത്ഥരാമാ’’തി. തതോ മാതാ പുത്തമാഹ – ‘‘താത, പിതുസന്തികം ഗച്ഛാ’’തി, സോ അഗമാസി. അഥസ്സ പിതാ, ‘‘മയാ ‘പുത്തകം പോസേസ്സാമീ’തി കസിഗോരക്ഖാദീഹി അനപ്പകം ദുക്ഖമനുഭൂതം, ന സക്കോമി അഹം പുത്തം മാരേതും, ത്വംയേവ തവ പുത്തം മാരേഹീ’’തി വത്വാ, ‘‘താത മാതുസന്തികം ഗച്ഛാ’’തി ആഹ. സോ അഗമാസി. അഥസ്സ മാതാപി, ‘‘മയാ പുത്തം പത്ഥേന്തിയാ ഗോവതകുക്കുരവതദേവതായാചനാദീഹിപി താവ അനപ്പകം ദുക്ഖമനുഭൂതം, കോ പന വാദോ കുച്ഛിനാ പരിഹരന്തിയാ? ന സക്കോമി അഹം പുത്തം മാരേതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘താത, പിതുസന്തികമേവ ഗച്ഛാ’’തി ആഹ. ഏവം സോ ദ്വിന്നമന്തരാ ഗച്ഛന്തോയേവ മതോ. തേ തം ദിസ്വാ പരിദേവിത്വാ വുത്തനയേന മംസാനി ഗഹേത്വാ ഖാദന്താ പക്കമിംസു.

തേസം സോ പുത്തമംസാഹാരോ നവഹി കാരണേഹി പടികൂലത്താ നേവ ദവായ ഹോതി, ന മദായ, ന മണ്ഡനായ, ന വിഭൂസനായ, കേവലം കന്താരനിത്ഥരണത്ഥായേവ ഹോതി. കതമേഹി നവഹി കാരണേഹി പടികൂലോതി ചേ? സജാതിമംസതായ ഞാതിമംസതായ പുത്തമംസതായ പിയപുത്തമംസതായ തരുണമംസതായ ആമകമംസതായ അഭോഗമംസതായ അലോണതായ അധൂപിതതായാതി. ഏവഞ്ഹി തേ നവഹി കാരണേഹി പടികൂലം തം പുത്തമംസം ഖാദന്താ ന സാരത്താ ഗിദ്ധമാനസാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, മജ്ഝത്തഭാവേയേവ പന നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേ ഠിതാ ഖാദിംസു. ന അട്ഠിന്ഹാരുചമ്മനിസ്സിതട്ഠാനാനി അപനേത്വാ ഥൂലഥൂലം വരമംസമേവ ഖാദിംസു, ഹത്ഥസമ്പത്തം മംസമേവ പന ഖാദിംസു. ന യാവദത്ഥം കണ്ഠപ്പമാണം കത്വാ ഖാദിംസു, ഥോകം ഥോകം പന ഏകദിവസം യാപനമത്തമേവ ഖാദിംസു. ന അഞ്ഞമഞ്ഞം മച്ഛരായന്താ ഖാദിംസു, വിഗതമച്ഛേരമലേന പന പരിസുദ്ധേനേവ ചേതസാ ഖാദിംസു. ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി മിഗമംസം വാ മോരമംസാദീനം വാ അഞ്ഞതരം ഖാദാമാതി സമ്മൂള്ഹാ ഖാദിംസു, പിയപുത്തമംസഭാവം പന ജാനന്താവ ഖാദിംസു. ന ‘‘അഹോ വത മയം പുനപി ഏവരൂപം പുത്തമംസം ഖാദേയ്യാമാ’’തി പത്ഥനം കത്വാ ഖാദിംസു, പത്ഥനം പന വീതിവത്താവ ഹുത്വാ ഖാദിംസു. ന ‘‘ഏത്തകം കന്താരേ ഖാദിത്വാ അവസിട്ഠം കന്താരം അതിക്കമ്മ ലോണമ്ബിലാദീഹി യോജേത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി സന്നിധിം അകംസു, കന്താരപരിയോസാനേ പന ‘‘പുരേ മഹാജനോ പസ്സതീ’’തി ഭൂമിയം വാ നിഖണിംസു, അഗ്ഗിനാ വാ ഝാപയിംസു. ന ‘‘കോചി അഞ്ഞോ അമ്ഹേ വിയ ഏവരൂപം പുത്തമംസം ഖാദിതും ന ലഭതീ’’തി മാനം വാ ദപ്പം വാ അകംസു, നിഹതമാനാ പന നിഹതദപ്പാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു. ‘‘കിം ഇമിനാ അലോണേന അനമ്ബിലേന അധൂപിതേന ദുഗ്ഗന്ധേനാ’’തി ന ഹീളേത്വാ ഖാദിംസു, ഹീളനം പന വീതിവത്താ ഹുത്വാ ഖാദിംസു. ന ‘‘തുയ്ഹം ഭാഗോ മയ്ഹം ഭാഗോ തവ പുത്തോ മമ പുത്തോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അതിമഞ്ഞിംസു. സമഗ്ഗാ പന സമ്മോദമാനാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു. ഇമം നേസം ഏവരൂപം നിച്ഛന്ദരാഗാദിപരിഭോഗം സമ്പസ്സമാനോ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമ്പി തം കാരണം അനുജാനാപേന്തോ തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തേ ദവായ വാ ആഹാരം ആഹാരേയ്യുന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദവായ വാതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൮) വിത്ഥാരിതാനേവ. കന്താരസ്സാതി നിത്തിണ്ണാവസേസസ്സ കന്താരസ്സ.

ഏവമേവ ഖോതി നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേന പിയപുത്തമംസസദിസോ കത്വാ ദട്ഠബ്ബോതി അത്ഥോ. കതമേസം നവന്നം? ഗമനപാടികുല്യതാദീനം. ഗമനപാടികുല്യതം പച്ചവേക്ഖന്തോപി കബളീകാരാഹാരം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, പരിയേസനപാടികുല്യതം പച്ചവേക്ഖന്തോപി, പരിഭോഗനിധാനആസയപരിപക്കാപരിപക്കസമ്മക്ഖണനിസ്സന്ദപാടികുല്യതം പച്ചവേക്ഖന്തോപി, താനി പനേതാനി ഗമനപാടികുല്യതാദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൪) ആഹാരപാടികുല്യതാനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനേവ. ഇതി ഇമേസം നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേന പുത്തമംസൂപമം കത്വാ ആഹാരോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ തേ ജായമ്പതികാ പാടികുല്യം പിയപുത്തമംസം ഖാദന്താ ന സാരത്താ ഗിദ്ധമാനസാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, മജ്ഝത്തഭാവേയേവ നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേ ഠിതാ ഖാദിംസു, ഏവം നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യഥാ ച തേ ന അട്ഠിന്ഹാരുചമ്മനിസ്സിതം അപനേത്വാ ഥൂലഥൂലം വരമംസമേവ ഖാദിംസു, ഹത്ഥസമ്പത്തമേവ പന ഖാദിംസു, ഏവം സുക്ഖഭത്തമന്ദബ്യഞ്ജനാദീനി പിട്ഠിഹത്ഥേന അപടിക്ഖിപിത്വാ വട്ടകേന വിയ കുക്കുടേന വിയ ച ഓധിം അദസ്സേത്വാ തതോ തതോ സപ്പിമംസാദിസംസട്ഠവരഭോജനംയേവ വിചിനിത്വാ അഭുഞ്ജന്തേന സീഹേന വിയ സപദാനം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ ച തേ ന യാവദത്ഥം കണ്ഠപ്പമാണം ഖാദിംസു, ഥോകം ഥോകം പന ഏകേകദിവസം യാപനമത്തമേവ ഖാദിംസു, ഏവമേവ ആഹരഹത്ഥകാദിബ്രാഹ്മണാനം അഞ്ഞതരേന വിയ യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം അഭുഞ്ജന്തേന ചതുന്നം പഞ്ചന്നം വാ ആലോപാനം ഓകാസം ഠപേത്വാവ ധമ്മസേനാപതിനാ വിയ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. സോ കിര പഞ്ചചത്താലീസ വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ ‘‘പച്ഛാഭത്തേ അമ്ബിലുഗ്ഗാരസമുട്ഠാപകം കത്വാ ഏകദിവസമ്പി ആഹാരം ന ആഹാരേസി’’ന്തി വത്വാ സീഹനാദം നദന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩);

യഥാ ച തേ ന അഞ്ഞമഞ്ഞം മച്ഛരായന്താ ഖാദിംസു, വിഗതമലമച്ഛേരേന പന പരിസുദ്ധേനേവ ചേതസാ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ അമച്ഛരായിത്വാ ‘‘ഇമം സബ്ബം ഗണ്ഹന്തസ്സ സബ്ബം ദസ്സാമി, ഉപഡ്ഢം ഗണ്ഹന്തസ്സ ഉപഡ്ഢം, സചേ ഗഹിതാവസേസോ ഭവിസ്സതി, അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി സാരണീയധമ്മേ ഠിതേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യഥാ ച തേ ന ‘‘അഞ്ഞം കിഞ്ചി മയം മിഗമംസം വാ മോരമംസാദീനം വാ അഞ്ഞതരം ഖാദാമാ’’തി സമ്മൂള്ഹാ ഖാദിംസു, പിയപുത്തമംസഭാവം പന ജാനന്താവ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ ‘‘അഹം ഖാദാമി ഭുഞ്ജാമീ’’തി അത്തൂപലദ്ധിസമ്മോഹം അനുപ്പാദേത്വാ ‘‘കബളീകാരാഹാരോ ന ജാനാതി ‘ചാതുമഹാഭൂതികകായം വഡ്ഢേമീ’തി, കായോപി ന ജാനാതി ‘കബളീകാരാഹാരോ മം വഡ്ഢേതീ’’’തി, ഏവം സമ്മോഹം പഹായ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. സതിസമ്പജഞ്ഞവസേനാപി ചേസ അസമ്മൂള്ഹേനേവ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ ച തേ ന ‘‘അഹോ വത മയം പുനപി ഏവരൂപം പുത്തമംസം ഖാദേയ്യാമാ’’തി പത്ഥനം കത്വാ ഖാദിംസു, പത്ഥനം പന വീതിവത്താവ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പണീതഭോജനം ലദ്ധാ ‘അഹോ വതാഹം സ്വേപി പുനദിവസേപി ഏവരൂപം ലഭേയ്യം’, ലൂഖം വാ പന ലദ്ധാ ‘‘ഹിയ്യോ വിയ മേ അജ്ജ പണീതഭോജനം ന ലദ്ധ’’ന്തി പത്ഥനം വാ അനുസോചനം വാ അകത്വാ നിത്തണ്ഹേന –

‘‘അതീതം നാനുസോചാമി, നപ്പജപ്പാമിനാഗതം;

പച്ചുപ്പന്നേന യാപേമി, തേന വണ്ണോ പസീദതീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൯൦) –

ഇമം ഓവാദം അനുസ്സരന്തേന ‘‘പച്ചുപ്പന്നേനേവ യാപേസ്സാമീ’’തി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ ച തേ ന ‘‘ഏത്തകം കന്താരേ ഖാദിത്വാ അവസിട്ഠം കന്താരം അതിക്കമ്മ ലോണമ്ബിലാദീഹി യോജേത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി സന്നിധിം അകംസു, കന്താരപരിയോസാനേ പന ‘‘പുരേ മഹാജനോ പസ്സതീ’’തി ഭൂമിയം വാ നിഖണിംസു, അഗ്ഗിനാ വാ ഝാപയിംസു, ഏവമേവ –

‘‘അന്നാനമഥോ പാനാനം,

ഖാദനീയാനം അഥോപി വത്ഥാനം;

ലദ്ധാ ന സന്നിധിം കയിരാ,

ന ച പരിത്തസേ താനി അലഭമാനോ’’തി. (സു. നി. ൯൩൦); –

ഇമം ഓവാദം അനുസ്സരന്തേന ചതൂസു പച്ചയേസു യം യം ലഭതി, തതോ തതോ അത്തനോ യാപനമത്തം ഗഹേത്വാ, സേസം സബ്രഹ്മചാരീനം വിസ്സജ്ജേത്വാ സന്നിധിം പരിവജ്ജന്തേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യഥാ ച തേ ന ‘‘കോചി അഞ്ഞോ അമ്ഹേ വിയ ഏവരൂപം പുത്തമംസം ഖാദിതും ന ലഭതീ’’തി മാനം വാ ദപ്പം വാ അകംസു, നിഹതമാനാ പന നിഹതദപ്പാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പണീതഭോജനം ലഭിത്വാ ‘‘അഹമസ്മി ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതാദീന’’ന്തി ന മാനോ വാ ദപ്പോ വാ കാതബ്ബോ. ‘‘നായം പബ്ബജ്ജാ ചീവരാദിഹേതു, അരഹത്തഹേതു പനായം പബ്ബജ്ജാ’’തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ നിഹതമാനദപ്പേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ ച തേ ‘‘കിം ഇമിനാ അലോണേന അനമ്ബിലേന അധൂപിതേന ദുഗ്ഗന്ധേനാ’’തി ഹീളേത്വാ ന ഖാദിംസു, ഹീളനം പന വീതിവത്താ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ ‘‘കിം ഇമിനാ അസ്സഗോണഭത്തസദിസേന ലൂഖേന നിരസേന, സുവാനദോണിയം തം പക്ഖിപഥാ’’തി ഏവം പിണ്ഡപാതം വാ ‘‘കോ ഇമം ഭുഞ്ജിസ്സതി, കാകസുനഖാദീനം ദേഹീ’’തി ഏവം ദായകം വാ അഹീളേന്തേന –

‘‘സ പത്തപാണി വിചരന്തോ, അമൂഗോ മൂഗസമ്മതോ;

അപ്പം ദാനം ന ഹീളേയ്യ, ദാതാരം നാവജാനിയാ’’തി. (സു. നി. ൭൧൮); –

ഇമം ഓവാദം അനുസ്സരന്തേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യഥാ ച തേ ന ‘‘തുയ്ഹം ഭാഗോ, മയ്ഹം ഭാഗോ, തവ പുത്തോ മമ പുത്തോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അതിമഞ്ഞിംസു, സമഗ്ഗാ പന, സമ്മോദമാനാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, ഏവമേവം പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ യഥാ ഏകച്ചോ ‘‘കോ തുമ്ഹാദിസാനം ദസ്സതി നിക്കാരണാ ഉമ്മാരേസു പക്ഖലന്താനം ആഹിണ്ഡന്താനം വിജാതമാതാപി വോ ദാതബ്ബം ന മഞ്ഞതി, മയം പന ഗതഗതട്ഠാനേ പണീതാനി ചീവരാദീനി ലഭാമാ’’തി സീലവന്തേ സബ്രഹ്മചാരീ അതിമഞ്ഞതി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സോ തേന ലാഭസക്കാരസിലോകേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിണ്ണചിത്തോ അഞ്ഞേ പേസലേ ഭിക്ഖൂ അതിമഞ്ഞതി. തഞ്ഹി തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസസ്സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൬൧).

ഏവം കഞ്ചി അനതിമഞ്ഞിത്വാ സബ്ബേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം സമഗ്ഗേന സമ്മോദമാനേന ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

പരിഞ്ഞാതേതി ഞാതപരിഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാതി ഇമാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ. കഥം? ഇധ ഭിക്ഖു ‘‘കബളീകാരാഹാരോ നാമ അയം സവത്ഥുകവസേന ഓജട്ഠമകരൂപം ഹോതി, ഓജട്ഠമകരൂപം കത്ഥ പടിഹഞ്ഞതി? ജിവ്ഹാപസാദേ, ജിവ്ഹാപസാദോ കിന്നിസ്സിതോ? ചതുമഹാഭൂതനിസ്സിതോ. ഇതി ഓജട്ഠമകം ജിവ്ഹാപസാദോ തസ്സ പച്ചയാനി മഹാഭൂതാനീതി ഇമേ ധമ്മാ രൂപക്ഖന്ധോ നാമ, തം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ഉപ്പന്നാ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ. ഇതി സബ്ബേപിമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ സങ്ഖേപതോ നാമരൂപമത്തം ഹോതീ’’തി പജാനാതി. സോ തേ ധമ്മേ സരസലക്ഖണതോ വവത്ഥപേത്വാ തേസം പച്ചയം പരിയേസന്തോ അനുലോമപടിലോമം പടിച്ചസമുപ്പാദം പസ്സതി. ഏത്താവതാനേന കബളീകാരാഹാരമുഖേന സപ്പച്ചയസ്സ നാമരൂപസ്സ യാഥാവതോ ദിട്ഠത്താ കബളീകാരാഹാരോ ഞാതപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. സോ തദേവ സപ്പച്ചയം നാമരൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി തീണി ലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന സമ്മസതി. ഏത്താവതാനേന സോ തിലക്ഖണപടിവേധസമ്മസനഞാണസങ്ഖാതായ തീരണപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. തസ്മിംയേവ നാമരൂപേ ഛന്ദരാഗാവകഡ്ഢനേന അനാഗാമിമഗ്ഗേന പരിജാനതാ പഹാനപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി.

പഞ്ചകാമഗുണികോതി പഞ്ചകാമഗുണസമ്ഭവോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. ഏത്ഥ പന തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ ഏകപരിഞ്ഞാ സബ്ബപരിഞ്ഞാ മൂലപരിഞ്ഞാതി. കതമാ ഏകപരിഞ്ഞാ? യോ ഭിക്ഖു ജിവ്ഹാദ്വാരേ ഏകരസതണ്ഹം പരിജാനാതി, തേന പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോവ ഹോതീതി. കസ്മാ? തസ്സായേവ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനതോ. സായേവ ഹി തണ്ഹാ ചക്ഖുദ്വാരേ ഉപ്പന്നാ രൂപരാഗോ നാമ ഹോതി, സോതദ്വാരാദീസു ഉപ്പന്നാ സദ്ദരാഗാദയോ. ഇതി യഥാ ഏകസ്സേവ ചോരസ്സ പഞ്ചമഗ്ഗേ ഹനതോ ഏകസ്മിം മഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ സീസേ ഛിന്നേ പഞ്ചപി മഗ്ഗാ ഖേമാ ഹോന്തി, ഏവം ജിവ്ഹാദ്വാരേ രസതണ്ഹായ പരിഞ്ഞാതായ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി അയം ഏകപരിഞ്ഞാ നാമ.

കതമാ സബ്ബപരിഞ്ഞാ? പത്തേ പക്ഖിത്തപിണ്ഡപാതസ്മിഞ്ഹി ഏകസ്മിംയേവ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ ലബ്ഭതി. കഥം? പരിസുദ്ധം താവസ്സ വണ്ണം ഓലോകയതോ രൂപരാഗോ ഹോതി, ഉണ്ഹേ സപ്പിമ്ഹി തത്ഥ ആസിഞ്ചന്തേ പടപടാതി സദ്ദോ ഉട്ഠഹതി, തഥാരൂപം ഖാദനീയം വാ ഖാദന്തസ്സ മുരുമുരൂതി സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, തം അസ്സാദയതോ സദ്ദരാഗോ. ജീരകാദിവസഗന്ധം അസ്സാദേന്തസ്സ ഗന്ധരാഗോ, സാദുരസവസേന രസരാഗോ. മുദുഭോജനം ഫസ്സവന്തന്തി അസ്സാദയതോ ഫോട്ഠബ്ബരാഗോ. ഇതി ഇമസ്മിം ആഹാരേ സതിസമ്പജഞ്ഞേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേന പരിഭുത്തേ സബ്ബോപി സോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി അയം സബ്ബപരിഞ്ഞാ നാമ.

കതമാ മൂലപരിഞ്ഞാ? പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സ ഹി കബളീകാരാഹാരോ മൂലം. കസ്മാ? തസ്മിം സതി തസ്സുപ്പത്തിതോ. ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയേ കിര ദ്വാദസ വസ്സാനി ജായമ്പതികാനം ഉപനിജ്ഝാനചിത്തം നാമ നാഹോസി. കസ്മാ? ആഹാരമന്ദതായ. ഭയേ പന വൂപസന്തേ യോജനസതികോ തമ്ബപണ്ണിദീപോ ദാരകാനം ജാതമങ്ഗലേഹി ഏകമങ്ഗലോ അഹോസി. ഇതി മൂലഭൂതേ ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോവ ഹോതീതി അയം മൂലപരിഞ്ഞാ നാമ.

നത്ഥി തം സംയോജനന്തി തേന രാഗേന സദ്ധിം പഹാനേകട്ഠതായ പഹീനത്താ നത്ഥി. ഏവമയം ദേസനാ യാവ അനാഗാമിമഗ്ഗാ കഥിതാ. ‘‘ഏത്തകേന പന മാ വോസാനം ആപജ്ജിംസൂ’’തി ഏതേസംയേവ രൂപാദീനം വസേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ യാവ അരഹത്താ കഥേതും വട്ടതീതി. പഠമാഹാരോ (നിട്ഠിതോ).

ദുതിയേ നിച്ചമ്മാതി ഖുരതോ പട്ഠായ യാവ സിങ്ഗമൂലാ സകലസരീരതോ ഉദ്ദാലിതചമ്മാ കിംസുകരാസിവണ്ണാ. കസ്മാ പന അഞ്ഞം ഹത്ഥിഅസ്സഗോണാദിഉപമം അഗഹേത്വാ നിച്ചമ്മഗാവൂപമാ ഗഹിതാതി? തിതിക്ഖിതും അസമത്ഥഭാവദീപനത്ഥം. മാതുഗാമോ ഹി ഉപ്പന്നം ദുക്ഖവേദനം തിതിക്ഖിതും അധിവാസേതും ന സക്കോതി, ഏവമേവ ഫസ്സാഹാരോ അബലോ ദുബ്ബലോതി ദസ്സനത്ഥം സദിസമേവ ഉപമം ആഹരി. കുട്ടന്തി സിലാകുട്ടാദീനം അഞ്ഞതരം. കുട്ടനിസ്സിതാ പാണാ നാമ ഉണ്ണനാഭിസരബൂമൂസികാദയോ. രുക്ഖനിസ്സിതാതി ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകാദയോ. ഉദകനിസ്സിതാതി മച്ഛസുംസുമാരാദയോ. ആകാസനിസ്സിതാതി ഡംസമകസകാകകുലലാദയോ. ഖാദേയ്യുന്തി ലുഞ്ചിത്വാ ഖാദേയ്യും. സാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ തം തംഠാനസന്നിസ്സയമൂലികം പാണഖാദനഭയം സമ്പസ്സമാനാ നേവ അത്തനോ സക്കാരസമ്മാനം, ന പിട്ഠിപരികമ്മസരീരസമ്ബാഹനഉണ്ഹോദകാനി ഇച്ഛതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു ഫസ്സാഹാരമൂലകം കിലേസപാണകഖാദനഭയം സമ്പസ്സമാനോ തേഭൂമകഫസ്സേന അനത്ഥികോ ഹോതി.

ഫസ്സേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ. ഇധാപി തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ. തത്ഥ ‘‘ഫസ്സോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തേസം വത്ഥാരമ്മണാനി രൂപക്ഖന്ധോ’’തി ഏവം സപ്പച്ചയസ്സ നാമരൂപസ്സ യാഥാവതോ ദസ്സനം ഞാതപരിഞ്ഞാ. തത്ഥേവ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന അനിച്ചാദിതോ തുലനം തീരണപരിഞ്ഞാ. തസ്മിംയേവ പന നാമരൂപേ ഛന്ദരാഗനിക്കഡ്ഢനോ അരഹത്തമഗ്ഗോ പഹാനപരിഞ്ഞാ. തിസ്സോ വേദനാതി ഏവം ഫസ്സാഹാരേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ തിസ്സോ വേദനാ പരിഞ്ഞാതാവ ഹോന്തി തമ്മൂലകത്താ തംസമ്പയുത്തത്താ ച. ഇതി ഫസ്സാഹാരവസേന ദേസനാ യാവ അരഹത്താ കഥിതാ. ദുതിയാഹാരോ.

തതിയേ അങ്ഗാരകാസൂതി അങ്ഗാരാനം കാസു. കാസൂതി രാസിപി വുച്ചതി ആവാടോപി.

‘‘അങ്ഗാരകാസും അപരേ ഫുണന്തി,

നരാ രുദന്താ പരിദഡ്ഢഗത്താ;

ഭയഞ്ഹി മം വിന്ദതി സൂത ദിസ്വാ,

പുച്ഛാമി തം മാതലി ദേവസാരഥീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪൬൨); –

ഏത്ഥ രാസി ‘‘കാസൂ’’തി വുത്തോ.

‘‘കിന്നു സന്തരമാനോവ, കാസും ഖനസി സാരഥീ’’തി? (ജാ. ൨.൨൨.൩). –

ഏത്ഥ ആവാടോ. ഇധാപി അയമേവ അധിപ്പേതോ. സാധികപോരിസാതി അതിരേകപോരിസാ പഞ്ചരതനപ്പമാണാ. വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനന്തി ഏതേനസ്സ മഹാപരിളാഹതം ദസ്സേതി. ജാലായ വാ ഹി ധൂമേ വാ സതി വാതോ സമുട്ഠാതി, പരിളാഹോ മഹാ ന ഹോതി, തദഭാവേ വാതാഭാവതോ പരിളാഹോ മഹാ ഹോതി. ആരകാവസ്സാതി ദൂരേയേവ ഭവേയ്യ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – അങ്ഗാരകാസു വിയ ഹി തേഭൂമകവട്ടം ദട്ഠബ്ബം. ജീവിതുകാമോ പുരിസോ വിയ വട്ടനിസ്സിതോ ബാലപുഥുജ്ജനോ. ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ വിയ കുസലാകുസലകമ്മം. തേസം തം പുരിസം നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢനകാലോ വിയ പുഥുജ്ജനസ്സ കമ്മായൂഹനകാലോ. കമ്മഞ്ഹി ആയൂഹിയമാനമേവ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി നാമ. അങ്ഗാരകാസുനിദാനം ദുക്ഖം വിയ കമ്മനിദാനം വട്ടദുക്ഖം വേദിതബ്ബം.

പരിഞ്ഞാതേതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ. പരിഞ്ഞായോജനാ പനേത്ഥ ഫസ്സേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. തിസ്സോ തണ്ഹാതി കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാതി ഇമാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. കസ്മാ? തണ്ഹാമൂലകത്താ മനോസഞ്ചേതനായ. ന ഹി ഹേതുമ്ഹി അപ്പഹീനേ ഫലം പഹീയതി. ഇതി മനോസഞ്ചേതനാഹാരവസേനപി യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥിതാ. തതിയാഹാരോ.

ചതുത്ഥേ ആഗുചാരിന്തി പാപചാരിം ദോസകാരകം. കഥം സോ പുരിസോതി സോ പുരിസോ കഥംഭൂതോ, കിം യാപേതി, ന യാപേതീതി പുച്ഛതി? തഥേവ ദേവ ജീവതീതി യഥാ പുബ്ബേ, ഇദാനിപി തഥേവ ജീവതി.

ഏവമേവ ഖോതി ഇധാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – രാജാ വിയ ഹി കമ്മം ദട്ഠബ്ബം, ആഗുചാരീ പുരിസോ വിയ വട്ടസന്നിസ്സിതോ ബാലപുഥുജ്ജനോ, തീണി സത്തിസതാനി വിയ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം, ആഗുചാരിം പുരിസം ‘‘തീഹി സത്തിസതേഹി ഹനഥാ’’തി രഞ്ഞാ ആണത്തകാലോ വിയ കമ്മരഞ്ഞാ വട്ടസന്നിസ്സിതപുഥുജ്ജനം ഗഹേത്വാ പടിസന്ധിയം പക്ഖിപനകാലോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി തീണി സത്തിസതാനി വിയ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം, സത്തീസു പന ദുക്ഖം നത്ഥി, സത്തീഹി പഹടവണമൂലകം ദുക്ഖം, ഏവമേവ പടിസന്ധിയമ്പി ദുക്ഖം നത്ഥി, ദിന്നായ പന പടിസന്ധിയാ പവത്തേ വിപാകദുക്ഖം സത്തിപഹടവണമൂലകം ദുക്ഖം വിയ ഹോതി.

പരിഞ്ഞാതേതി തീഹേവ പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ. ഇധാപി പരിഞ്ഞായോജനാ ഫസ്സാഹാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. നാമരൂപന്തി വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം. വിഞ്ഞാണസ്മിഞ്ഹി പരിഞ്ഞാതേ തം പരിഞ്ഞാതമേവ ഹോതി തമ്മൂലകത്താ സഹുപ്പന്നത്താ ച. ഇതി വിഞ്ഞാണാഹാരവസേനപി യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥിതാതി. ചതുത്ഥാഹാരോ. തതിയം.