൧. അസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. മഹാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അസ്സുതവാതി ഖന്ധധാതുആയതനപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനാദീസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവിനിച്ഛയരഹിതോ. പുഥുജ്ജനോതി പുഥൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാദീനം ജനനാദികാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പുഥു കിലേസേ ജനേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ’’തി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. അപിച പുഥൂനം ഗണനപഥമതീതാനം അരിയധമ്മപരമ്മുഖാനം നീചധമ്മസമാചാരാനം ജനാനം അന്തോഗധത്താപി പുഥുജ്ജനോ, പുഥു വാ അയം വിസുംയേവ സങ്ഖം ഗതോ, വിസംസട്ഠോ സീലസുതാദിഗുണയുത്തേഹി അരിയേഹി ജനോതി പുഥുജ്ജനോ. ഏവമേതേഹി ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ദ്വീഹിപി പദേഹി യേ തേ –

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ’’തി. (മഹാനി. ൯൪); –

ദ്വേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, തേസു അന്ധപുഥുജ്ജനോ ഗഹിതോ. ഇമസ്മിന്തി പച്ചുപ്പന്നപച്ചക്ഖകായം ദസ്സേതി. ചാതുമഹാഭൂതികസ്മിന്തി ചതുമഹാഭൂതകായേ ചതുമഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തേ ചതുമഹാഭൂതമയേതി അത്ഥോ. നിബ്ബിന്ദേയ്യാതി ഉക്കണ്ഠേയ്യ. വിരജ്ജേയ്യാതി ന രജ്ജേയ്യ. വിമുച്ചേയ്യാതി മുച്ചിതുകാമോ ഭവേയ്യ. ആചയോതി വുഡ്ഢി. അപചയോതി പരിഹാനി. ആദാനന്തി നിബ്ബത്തി. നിക്ഖേപനന്തി ഭേദോ.

തസ്മാതി യസ്മാ ഇമേ ചത്താരോ വുഡ്ഢിഹാനിനിബ്ബത്തിഭേദാ പഞ്ഞായന്തി, തസ്മാ തംകാരണാതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ചാതുമഹാഭൂതികേ കായേ രൂപം പരിഗ്ഗഹേതും അയുത്തരൂപം കത്വാ അരൂപം പരിഗ്ഗഹേതും യുത്തരൂപം കരോതി. കസ്മാ? തേസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനം രൂപസ്മിം ഗാഹോ ബലവാ അധിമത്തോ, തേന തേസം രൂപേ ഗാഹസ്സ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബരൂപതം ദസ്സേത്വാ നിക്കഡ്ഢന്തോ അരൂപേ പതിട്ഠാപനത്ഥം ഏവമാഹ.

ചിത്തന്തിആദി സബ്ബം മനായതനസ്സേവ നാമം. തഞ്ഹി ചിത്തവത്ഥുതായ ചിത്തഗോചരതായ സമ്പയുത്തധമ്മചിത്തതായ ച ചിത്തം, മനനട്ഠേന മനോ, വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി. നാലന്തി ന സമത്ഥോ. അജ്ഝോസിതന്തി തണ്ഹായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹിതം. മമായിതന്തി തണ്ഹാമമത്തേന മമ ഇദന്തി ഗഹിതം. പരാമട്ഠന്തി ദിട്ഠിയാ പരാമസിത്വാ ഗഹിതം. ഏതം മമാതി തണ്ഹാഗാഹോ, തേന അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതം ഗഹിതം ഹോതി. ഏസോഹമസ്മീതി മാനഗാഹോ, തേന നവ മാനാ ഗഹിതാ ഹോന്തി. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിഗാഹോ, തേന ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ഗഹിതാ ഹോന്തി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം ദീഘരത്തം ഗഹിതം, തസ്മാ നിബ്ബിന്ദിതും ന സമത്ഥോ.

വരം, ഭിക്ഖവേതി ഇദം കസ്മാ ആഹ? പഠമഞ്ഹി തേന രൂപം പരിഗ്ഗഹേതും അയുത്തരൂപം കതം, അരൂപം യുത്തരൂപം, അഥ ‘‘തേസം ഭിക്ഖൂനം രൂപതോ ഗാഹോ നിക്ഖമിത്വാ അരൂപം ഗതോ’’തി ഞത്വാ തം നിക്കഡ്ഢിതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി അത്താതി ഗണ്ഹേയ്യ. ഭിയ്യോപീതി വസ്സസതതോ ഉദ്ധമ്പി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവമാഹ? കിം അതിരേകവസ്സസതം തിട്ഠമാനം രൂപം നാമ അത്ഥി? നനു പഠമവയേ പവത്തം രൂപം മജ്ഝിമവയം ന പാപുണാതി, മജ്ഝിമവയേ പവത്തം പച്ഛിമവയം, പുരേഭത്തേ പവത്തം പച്ഛാഭത്തം, പച്ഛാഭത്തേ പവത്തം പഠമയാമം, പഠമയാമേ പവത്തം മജ്ഝിമയാമം, മജ്ഝിമയാമേ പവത്തം പച്ഛിമയാമം ന പാപുണാതി? തഥാ ഗമനേ പവത്തം ഠാനം, ഠാനേ പവത്തം നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ പവത്തം സയനം ന പാപുണാതി. ഏകഇരിയാപഥേപി പാദസ്സ ഉദ്ധരണേ പവത്തം അതിഹരണം, അതിഹരണേ പവത്തം വീതിഹരണം, വീതിഹരണേ പവത്തം വോസ്സജ്ജനം, വോസ്സജ്ജനേ പവത്തം സന്നിക്ഖേപനം, സന്നിക്ഖേപനേ പവത്തം സന്നിരുജ്ഝനം ന പാപുണാതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഓധി ഓധി പബ്ബം പബ്ബം ഹുത്വാ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തതിലാ വിയ പടപടായന്താ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തീതി? സച്ചമേതം. യഥാ പന പദീപസ്സ ജലതോ ജാതാ തം തം വട്ടിപ്പദേസം അനതിക്കമിത്വാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജതി, അഥ ച പന പവേണിസമ്ബന്ധവസേന സബ്ബരത്തിം ജലിതോ പദീപോതി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി പവേണിവസേന അയമ്പി കായോ ഏവം ചിരട്ഠിതികോ വിയ കത്വാ ദസ്സിതോ.

രത്തിയാ ച ദിവസസ്സ ചാതി രത്തിമ്ഹി ച ദിവസേ ച. ഭുമ്മത്ഥേ ഹേതം സാമിവചനം. അഞ്ഞദേവ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതീതി യം രത്തിം ഉപ്പജ്ജതി ച നിരുജ്ഝതി ച, തതോ അഞ്ഞദേവ ദിവാ ഉപ്പജ്ജതി ച നിരുജ്ഝതി ചാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതി, അനുപ്പന്നമേവ അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതീതി ഏവം പന അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘രത്തിയാ ച ദിവസസ്സ ചാ’’തി ഇദം പുരിമപവേണിതോ പരിത്തകം പവേണിം ഗഹേത്വാ പവേണിവസേനേവ വുത്തം, ഏകരത്തിം പന ഏകദിവസം വാ ഏകമേവ ചിത്തം ഠാതും സമത്ഥം നാമ നത്ഥി. ഏകസ്മിഞ്ഹി അച്ഛരാക്ഖണേ അനേകാനി ചിത്തകോടിസതസഹസ്സാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം മിലിന്ദപഞ്ഹേ –

‘‘വാഹസതം ഖോ, മഹാരാജ, വീഹീനം, അഡ്ഢചൂളഞ്ച വാഹാ, വീഹിസത്തമ്ബണാനി, ദ്വേ ച തുമ്ബാ, ഏകച്ഛരാക്ഖണേ പവത്തസ്സ ചിത്തസ്സ ഏത്തകാ വീഹീ ലക്ഖം ഠപീയമാനാ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യു’’ന്തി.

പവനേതി മഹാവനേ. തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതീതി ഇമിനാ ന സോ ഗണ്ഹിതബ്ബസാഖം അലഭിത്വാ ഭൂമിം ഓതരതി. അഥ ഖോ തസ്മിം മഹാവനേ വിചരന്തോ തം തം സാഖം ഗണ്ഹന്തോയേവ ചരതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – അരഞ്ഞമഹാവനം വിയ ഹി ആരമ്മണവനം വേദിതബ്ബം. തസ്മിം വനേ വിചരണമക്കടോ വിയ ആരമ്മണവനേ ഉപ്പജ്ജനകചിത്തം. സാഖാഗഹണം വിയ ആരമ്മണേ ലുബ്ഭനം. യഥാ സോ അരഞ്ഞേ വിചരന്തോ മക്കടോ തം തം സാഖം പഹായ തം തം സാഖം ഗണ്ഹാതി, ഏവമിദം ആരമ്മണവനേ വിചരന്തം ചിത്തമ്പി കദാചി രൂപാരമ്മണം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, കദാചി സദ്ദാദീസു അഞ്ഞതരം, കദാചി അതീതം, കദാചി അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ, തഥാ കദാചി അജ്ഝത്തം, കദാചി ബാഹിരം. യഥാ ച സോ അരഞ്ഞേ വിചരന്തോ മക്കടോ സാഖം അലഭിത്വാ ഓരുയ്ഹ ഭൂമിയം നിസിന്നോതി ന വത്തബ്ബോ, ഏകം പന പണ്ണസാഖം ഗഹേത്വാവ നിസീദതി, ഏവമേവ ആരമ്മണവനേ വിചരന്തം ചിത്തമ്പി ഏകം ഓലുബ്ഭാരമ്മണം അലഭിത്വാ ഉപ്പന്നന്തി ന വത്തബ്ബം, ഏകജാതിയം പന ആരമ്മണം ഗഹേത്വാവ ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ ച പന ഭഗവതാ രൂപതോ നീഹരിത്വാ അരൂപേ ഗാഹോ പതിട്ഠാപിതോ, അരൂപതോ നീഹരിത്വാ രൂപേ.

ഇദാനി തം ഉഭയതോ നിക്കഡ്ഢിതുകാമോ തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോതി ദേസനം ആരഭി. അയം പനത്ഥോ ആസീവിസദട്ഠൂപമായ ദീപേതബ്ബോ – ഏകോ കിര പുരിസോ ആസീവിസേന ദട്ഠോ, അഥസ്സ വിസം ഹരിസ്സാമീതി ഛേകോ ഭിസക്കോ ആഗന്ത്വാ വമനം കാരേത്വാ ഹേട്ഠാ ഗരുളോ, ഉപരി നാഗോതി മന്തം പരിവത്തേത്വാ വിസം ഉപരി ആരോപേസി. സോ യാവ അക്ഖിപ്പദേസാ ആരുള്ഹഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇതോ പരം അഭിരുഹിതും ന ദസ്സാമി, ദട്ഠട്ഠാനേയേവ ഠപേസ്സാമീ’’തി ഉപരി ഗരുളോ, ഹേട്ഠാ നാഗോതി മന്തം പരിവത്തേത്വാ കണ്ണേ ധുമേത്വാ ദണ്ഡകേന പഹരിത്വാ വിസം ഓതാരേത്വാ ദട്ഠട്ഠാനേയേവ ഠപേസി. തത്രസ്സ ഠിതഭാവം ഞത്വാ അഗദലേപേന വിസം നിമ്മഥേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ ‘‘സുഖീ ഹോഹീ’’തി വത്വാ യേനകാമം പക്കാമി.

തത്ഥ ആസീവിസേന ദട്ഠസ്സ കായേ വിസപതിട്ഠാനം വിയ ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം രൂപേ അധിമത്തഗാഹകാലോ, ഛേകോ ഭിസക്കോ വിയ തഥാഗതോ, മന്തം പരിവത്തേത്വാ ഉപരി വിസസ്സ ആരോപിതകാലോ വിയ തഥാഗതേന തേസം ഭിക്ഖൂനം രൂപതോ ഗാഹം നീഹരിത്വാ അരൂപേ പതിട്ഠാപിതകാലോ, യാവ അക്ഖിപ്പദേസാ ആരുള്ഹവിസസ്സ ഉപരി അഭിരുഹിതും അദത്വാ പുന മന്തബലേന ഓതാരേത്വാ ദട്ഠട്ഠാനേയേവ ഠപനം വിയ സത്ഥാരാ തേസം ഭിക്ഖൂനം അരൂപതോ ഗാഹം നീഹരിത്വാ രൂപേ പതിട്ഠാപിതകാലോ. ദട്ഠട്ഠാനേ ഠിതസ്സ വിസസ്സ അഗദലേപേന നിമ്മഥനം വിയ ഉഭയതോ ഗാഹം നീഹരണത്ഥായ ഇമിസ്സാ ദേസനായ ആരദ്ധകാലോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതീതി ഇമിനാ മഗ്ഗോ കഥിതോ, വിരാഗാ വിമുച്ചതീതി ഫലം, വിമുത്തസ്മിന്തിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണാ. പഠമം.