൧. പഞ്ചവേരഭയസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ഗഹപതിവഗ്ഗസ്സ പഠമേ യതോതി യദാ. ഭയാനി വേരാനീതി ഭയവേരചേതനായോ. സോതാപത്തിയങ്ഗേഹീതി ദുവിധം സോതാപത്തിയാ അങ്ഗം, (സോതാപത്തിയാ ച അങ്ഗം,) യം പുബ്ബഭാഗേ സോതാപത്തിപടിലാഭായ സംവത്തതി, ‘‘സപ്പുരിസസംസേവോ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൧) ഏവം ആഗതം, പടിലദ്ധഗുണസ്സ ച സോതാപത്തിം പത്വാ ഠിതസ്സ അങ്ഗം, യം സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗന്തിപി വുച്ചതി, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദാദീനം ഏതം അധിവചനം. ഇദമിധ അധിപ്പേതം. അരിയോതി നിദ്ദോസോ നിരുപാരമ്ഭോ. ഞായോതി പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഞത്വാ ഠിതഞാണമ്പി പടിച്ചസമുപ്പാദോപി. യഥാഹ – ‘‘ഞായോ വുച്ചതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ, അരിയോപി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഞായോ’’തി. പഞ്ഞായാതി അപരാപരം ഉപ്പന്നായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ. സുദിട്ഠോ ഹോതീതി അപരാപരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ദസ്സനവസേന സുട്ഠു ദിട്ഠോ.

ഖീണനിരയോതിആദീസു ആയതിം തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതായ ഖീണോ നിരയോ മയ്ഹന്തി സോ അഹം ഖീണനിരയോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സോതാപന്നോതി മഗ്ഗസോതം ആപന്നോ. അവിനിപാതധമ്മോതി ന വിനിപാതസഭാവോ. നിയതോതി പഠമമഗ്ഗസങ്ഖാതേന സമ്മത്തനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായനോതി ഉത്തരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതോ സമ്ബോധി പരം അയനം മയ്ഹന്തി സോഹം സമ്ബോധിപരായനോ, തം സമ്ബോധിം അവസ്സം അഭിസമ്ബുജ്ഝനകോതി അത്ഥോ.

പാണാതിപാതപച്ചയാതി പാണാതിപാതകമ്മകാരണാ. ഭയം വേരന്തി അത്ഥതോ ഏകം. വേരഞ്ച നാമേതം ദുവിധം ഹോതി ബാഹിരം അജ്ഝത്തികന്തി. ഏകേന ഹി ഏകസ്സ പിതാ മാരിതോ ഹോതി, സോ ചിന്തേസി ‘‘ഏതേന കിര മേ പിതാ മാരിതോ, അഹമ്പി തംയേവ മാരേസ്സാമീ’’തി നിസിതം സത്ഥം ആദായ ചരതി. യാ തസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നവേരചേതനാ, ഇദം ബാഹിരം വേരം നാമ. യാ പന ഇതരസ്സ ‘‘അയം കിര മം മാരേസ്സാമീതി ചരതി, അഹമേവ നം പഠമതരം മാരേസ്സാമീ’’തി ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം അജ്ഝത്തികം വേരം നാമ. ഇദം താവ ഉഭയമ്പി ദിട്ഠധമ്മികമേവ. യാ പന തം നിരയേ ഉപ്പന്നം ദിസ്വാ ‘‘ഏതം പഹരിസ്സാമീ’’തി ജലിതം അയമുഗ്ഗരം ഗണ്ഹതോ നിരയപാലസ്സ ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദമസ്സ സമ്പരായികം ബാഹിരവേരം. യാ ചസ്സ ‘‘അയം നിദ്ദോസം മം പഹരിസ്സാമീതി ആഗച്ഛതി, അഹമേവ നം പഠമതരം പഹരിസ്സാമീ’’തി ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദമസ്സ സമ്പരായികം അജ്ഝത്തവേരം. യം പനേതം ബാഹിരവേരം, തം അട്ഠകഥായം ‘‘പുഗ്ഗലവേര’’ന്തി വുത്തം. ദുക്ഖം ദോമനസ്സന്തി അത്ഥതോ ഏകമേവ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സേസപദേസുപി ‘‘ഇമിനാ മമ ഭണ്ഡം ഹടം, മയ്ഹം ദാരേസു ചാരിത്തം ആപന്നം, മുസാ വത്വാ അത്ഥോ ഭഗ്ഗോ, സുരാമദമത്തേന ഇദം നാമ കത’’ന്തിആദിനാ നയേന വേരുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. അവേച്ചപ്പസാദേനാതി അധിഗതേന അചലപ്പസാദേന. അരിയകന്തേഹീതി പഞ്ചഹി സീലേഹി. താനി ഹി അരിയാനം കന്താനി പിയാനി. ഭവന്തരഗതാപി അരിയാ താനി ന വിജഹന്തി, തസ്മാ ‘‘അരിയകന്താനീ’’തി വുച്ചന്തി. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വുത്തമേവ. പഠമം.