൫. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. പഞ്ചവേരഭയസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ഗഹപതിവഗ്ഗസ്സ പഠമേ യതോതി യദാ. ഭയാനി വേരാനീതി ഭയവേരചേതനായോ. സോതാപത്തിയങ്ഗേഹീതി ദുവിധം സോതാപത്തിയാ അങ്ഗം, (സോതാപത്തിയാ ച അങ്ഗം,) യം പുബ്ബഭാഗേ സോതാപത്തിപടിലാഭായ സംവത്തതി, ‘‘സപ്പുരിസസംസേവോ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൧) ഏവം ആഗതം, പടിലദ്ധഗുണസ്സ ച സോതാപത്തിം പത്വാ ഠിതസ്സ അങ്ഗം, യം സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗന്തിപി വുച്ചതി, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദാദീനം ഏതം അധിവചനം. ഇദമിധ അധിപ്പേതം. അരിയോതി നിദ്ദോസോ നിരുപാരമ്ഭോ. ഞായോതി പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഞത്വാ ഠിതഞാണമ്പി പടിച്ചസമുപ്പാദോപി. യഥാഹ – ‘‘ഞായോ വുച്ചതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ, അരിയോപി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഞായോ’’തി. പഞ്ഞായാതി അപരാപരം ഉപ്പന്നായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ. സുദിട്ഠോ ഹോതീതി അപരാപരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ദസ്സനവസേന സുട്ഠു ദിട്ഠോ.

ഖീണനിരയോതിആദീസു ആയതിം തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതായ ഖീണോ നിരയോ മയ്ഹന്തി സോ അഹം ഖീണനിരയോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സോതാപന്നോതി മഗ്ഗസോതം ആപന്നോ. അവിനിപാതധമ്മോതി ന വിനിപാതസഭാവോ. നിയതോതി പഠമമഗ്ഗസങ്ഖാതേന സമ്മത്തനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായനോതി ഉത്തരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതോ സമ്ബോധി പരം അയനം മയ്ഹന്തി സോഹം സമ്ബോധിപരായനോ, തം സമ്ബോധിം അവസ്സം അഭിസമ്ബുജ്ഝനകോതി അത്ഥോ.

പാണാതിപാതപച്ചയാതി പാണാതിപാതകമ്മകാരണാ. ഭയം വേരന്തി അത്ഥതോ ഏകം. വേരഞ്ച നാമേതം ദുവിധം ഹോതി ബാഹിരം അജ്ഝത്തികന്തി. ഏകേന ഹി ഏകസ്സ പിതാ മാരിതോ ഹോതി, സോ ചിന്തേസി ‘‘ഏതേന കിര മേ പിതാ മാരിതോ, അഹമ്പി തംയേവ മാരേസ്സാമീ’’തി നിസിതം സത്ഥം ആദായ ചരതി. യാ തസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നവേരചേതനാ, ഇദം ബാഹിരം വേരം നാമ. യാ പന ഇതരസ്സ ‘‘അയം കിര മം മാരേസ്സാമീതി ചരതി, അഹമേവ നം പഠമതരം മാരേസ്സാമീ’’തി ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം അജ്ഝത്തികം വേരം നാമ. ഇദം താവ ഉഭയമ്പി ദിട്ഠധമ്മികമേവ. യാ പന തം നിരയേ ഉപ്പന്നം ദിസ്വാ ‘‘ഏതം പഹരിസ്സാമീ’’തി ജലിതം അയമുഗ്ഗരം ഗണ്ഹതോ നിരയപാലസ്സ ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദമസ്സ സമ്പരായികം ബാഹിരവേരം. യാ ചസ്സ ‘‘അയം നിദ്ദോസം മം പഹരിസ്സാമീതി ആഗച്ഛതി, അഹമേവ നം പഠമതരം പഹരിസ്സാമീ’’തി ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദമസ്സ സമ്പരായികം അജ്ഝത്തവേരം. യം പനേതം ബാഹിരവേരം, തം അട്ഠകഥായം ‘‘പുഗ്ഗലവേര’’ന്തി വുത്തം. ദുക്ഖം ദോമനസ്സന്തി അത്ഥതോ ഏകമേവ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സേസപദേസുപി ‘‘ഇമിനാ മമ ഭണ്ഡം ഹടം, മയ്ഹം ദാരേസു ചാരിത്തം ആപന്നം, മുസാ വത്വാ അത്ഥോ ഭഗ്ഗോ, സുരാമദമത്തേന ഇദം നാമ കത’’ന്തിആദിനാ നയേന വേരുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. അവേച്ചപ്പസാദേനാതി അധിഗതേന അചലപ്പസാദേന. അരിയകന്തേഹീതി പഞ്ചഹി സീലേഹി. താനി ഹി അരിയാനം കന്താനി പിയാനി. ഭവന്തരഗതാപി അരിയാ താനി ന വിജഹന്തി, തസ്മാ ‘‘അരിയകന്താനീ’’തി വുച്ചന്തി. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വുത്തമേവ. പഠമം.

൨. ദുതിയപഞ്ചവേരഭയസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദുതിയേ ഭിക്ഖൂനം കഥിതഭാവമത്തമേവ വിസേസോ. ദുതിയം.

൩. ദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. തതിയേ ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ. സമുദയന്തി ദ്വേ സമുദയാ ഖണികസമുദയോ ച പച്ചയസമുദയോ ച. പച്ചയസമുദയം പസ്സന്തോപി ഭിക്ഖു ഖണികസമുദയം പസ്സതി, ഖണികസമുദയം പസ്സന്തോപി പച്ചയസമുദയം പസ്സതി. അത്ഥങ്ഗമോപി അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമോ ഭേദത്ഥങ്ഗമോതി ദുവിധോ. അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമം പസ്സന്തോപി ഭേദത്ഥങ്ഗമം പസ്സതി, ഭേദത്ഥങ്ഗമം പസ്സന്തോപി അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമം പസ്സതി. ദേസേസ്സാമീതി ഇദം വട്ടദുക്ഖസ്സ സമുദയഅത്ഥങ്ഗമം നിബ്ബത്തിഭേദം നാമ ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥാതി അത്ഥോ. പടിച്ചാതി നിസ്സയവസേന ചേവ ആരമ്മണവസേന ച പച്ചയം കത്വാ. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോതി തിണ്ണം സങ്ഗതിയാ ഫസ്സോ. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസ്സ സമുദയോതി അയം വട്ടദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തി നാമ. അത്ഥങ്ഗമോതി ഭേദോ. ഏവഞ്ഹി വട്ടദുക്ഖം ഭിന്നം ഹോതി അപ്പടിസന്ധിയം. തതിയം.

൪. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ചതുത്ഥേ ലോകസ്സാതി സങ്ഖാരലോകസ്സ. അയമേത്ഥ വിസേസോ. ചതുത്ഥം.

൫. ഞാതികസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. പഞ്ചമേ ഞാതികേതി ദ്വിന്നം ഞാതകാനം ഗാമേ. ഗിഞ്ജകാവസഥേതി ഇട്ഠകാഹി കതേ മഹാപാസാദേ. ധമ്മപരിയായന്തി ധമ്മകാരണം. ഉപസ്സുതീതി ഉപസ്സുതിട്ഠാനം, യം ഠാനം ഉപഗതേന സക്കാ ഹോതി ഭഗവതോ സദ്ദം സോതും, തത്ഥ ഠിതോതി അത്ഥോ. സോ കിര ഗന്ധകുടിപരിവേണസമ്മജ്ജനത്ഥം ആഗതോ അത്തനോ കമ്മം പഹായ ഭഗവതോ ധമ്മഘോസം സുണന്തോ അട്ഠാസി. അദ്ദസാതി തദാ കിര ഭഗവതോ ആദിതോവ പച്ചയാകാരം മനസികരോന്തസ്സ ‘‘ഇദം ഇമിനാ പച്ചയേന ഹോതി, ഇദം ഇമിനാ’’തി ആവജ്ജതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ ഏകങ്ഗണം അഹോസി, സത്ഥാ മനസികാരം പഹായ വചസാ സജ്ഝായം കരോന്തോ യഥാനുസന്ധിനാ ദേസനം നിട്ഠപേത്വാ, ‘‘അപി നു ഖോ ഇമം ധമ്മപരിയായം കോചി അസ്സോസീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ തം ഭിക്ഖുമദ്ദസ. തേന വുത്തം ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ’’തി.

അസ്സോസി നോതി അസ്സോസി നു. അഥ വാ അസ്സോസി നോതി അമ്ഹാകം ഭാസന്താനം അസ്സോസീതി. ഉഗ്ഗണ്ഹാഹീതിആദീസു സുത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോവ പഗുണം കരോന്തോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി നാമ. പദാനുപദം ഘടേത്വാ വാചായ പരിചിതം കരോന്തോ പരിയാപുണാതി നാമ. ഉഭയഥാപി പഗുണം ആധാരപ്പത്തം കരോന്തോ ധാരേതി നാമ. അത്ഥസംഹിതോതി കാരണനിസ്സിതോ. ആദിബ്രഹ്മചരിയകോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദി പതിട്ഠാനഭൂതോ. ഇതി തീസുപി ഇമേസു സുത്തേസു വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം. പഞ്ചമം.

൬. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ഛട്ഠേ അഞ്ഞതരോതി നാമവസേന അപാകടോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ. ഛട്ഠം.

൭. ജാണുസ്സോണിസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. സത്തമേ ജാണുസ്സോണീതി ഠാനന്തരവസേന ഏവംലദ്ധനാമോ അസീതികോടിവിഭവോ മഹാപുരോഹിതോ. സത്തമം.

൮. ലോകായതികസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. അട്ഠമേ ലോകായതികോതി വിതണ്ഡസത്ഥേ ലോകായതേ കതപരിചയോ. ജേട്ഠമേതം ലോകായതന്തി പഠമം ലോകായതം. ലോകായതന്തി ച ലോകസ്സേവ ആയതം, ബാലപുഥുജ്ജനലോകസ്സ ആയതം, മഹന്തം ഗമ്ഭീരന്തി ഉപധാരിതബ്ബം പരിത്തം ഭാവം ദിട്ഠിഗതം. ഏകത്തന്തി ഏകസഭാവം, നിച്ചസഭാവമേവാതി പുച്ഛതി. പുഥുത്തന്തി പുരിമസഭാവേന നാനാസഭാവം, ദേവമനുസ്സാദിഭാവേന പഠമം ഹുത്വാ പച്ഛാ ന ഹോതീതി ഉച്ഛേദം സന്ധായ പുച്ഛതി. ഏവമേത്ഥ ‘‘സബ്ബമത്ഥി, സബ്ബമേകത്ത’’ന്തി ഇമാ ദ്വേപി സസ്സതദിട്ഠിയോ, ‘‘സബ്ബം നത്ഥി, സബ്ബം പുഥുത്ത’’ന്തി ഇമാ ദ്വേ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയോതി വേദിതബ്ബാ. അട്ഠമം.

൯. അരിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. നവമേ കിം നു ഖോതി സംസയുപ്പത്തിആകാരദസ്സനം. സമുദയതീതി ഉപ്പജ്ജതി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഅരിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. ദസമേ ദ്വേപി നയാ ഏകതോ വുത്താ. ഇദമേവ പുരിമേന നാനത്തം, സേസം താദിസമേവാതി. ദസമം.

ഗഹപതിവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.