൧. ഭൂതസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. കളാരഖത്തിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അജിതപഞ്ഹേതി അജിതമാണവേന പുച്ഛിതപഞ്ഹേ. സങ്ഖാതധമ്മാസേതി സങ്ഖാതധമ്മാ വുച്ചന്തി ഞാതധമ്മാ തുലിതധമ്മാ തീരിതധമ്മാ. സേക്ഖാതി സത്ത സേക്ഖാ. പുഥൂതി തേയേവ സത്ത ജനേ സന്ധായ പുഥൂതി വുത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. നിപകോതി നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ സമന്നാഗതത്താ നിപകോ, ത്വം പണ്ഡിതോ പബ്രൂഹീതി യാചതി. ഇരിയന്തി വുത്തിം ആചാരം ഗോചരം വിഹാരം പടിപത്തിം. മാരിസാതി ഭഗവന്തം ആലപതി. സേക്ഖാനഞ്ച സങ്ഖാതധമ്മാനഞ്ച ഖീണാസവാനഞ്ച പടിപത്തിം മയാ പുച്ഛിതോ പണ്ഡിത, മാരിസ, മയ്ഹം കഥേഹീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ.

തുണ്ഹീ അഹോസീതി കസ്മാ യാവ തതിയം പുട്ഠോ തുണ്ഹീ അഹോസി? കിം പഞ്ഹേ കങ്ഖതി, ഉദാഹു അജ്ഝാസയേതി? അജ്ഝാസയേ കങ്ഖതി, നോ പഞ്ഹേ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘സത്ഥാ മം സേക്ഖാസേക്ഖാനം ആഗമനീയപടിപദം കഥാപേതുകാമോ; സാ ച ഖന്ധവസേന ധാതുവസേന ആയതനവസേന പച്ചയാകാരവസേനാതി ബഹൂഹി കാരണേഹി സക്കാ കഥേതും. കഥം കഥേന്തോ നു ഖോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ കഥേതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി? അഥ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ പത്തം ആദായ ചരന്തോ സാവകോ നാമ പഞ്ഞായ സാരിപുത്തസമോ നത്ഥി. അയമ്പി മയാ പഞ്ഹം പുട്ഠോ യാവ തതിയം തുണ്ഹീ ഏവ. പഞ്ഹേ നു ഖോ കങ്ഖതി, ഉദാഹു അജ്ഝാസയേ’’തി. അഥ ‘‘അജ്ഝാസയേ’’തി ഞത്വാ പഞ്ഹകഥനത്ഥായ നയം ദദമാനോ ഭൂതമിദന്തി, സാരിപുത്ത, പസ്സസീതി ആഹ.

തത്ഥ ഭൂതന്തി ജാതം നിബ്ബത്തം, ഖന്ധപഞ്ചകസ്സേതം നാമം. ഇതി സത്ഥാ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന, സാരിപുത്ത, ഇമം പഞ്ഹം കഥേഹീ’’തി ഥേരസ്സ നയം ദേതി. സഹനയദാനേന പന ഥേരസ്സ തീരേ ഠിതപുരിസസ്സ വിവടോ ഏകങ്ഗണോ മഹാസമുദ്ദോ വിയ നയസതേന നയസഹസ്സേന പഞ്ഹബ്യാകരണം ഉപട്ഠാസി. അഥ നം ബ്യാകരോന്തോ ഭൂതമിദന്തി, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭൂതമിദന്തി ഇദം നിബ്ബത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മാ പസ്സതി. പടിപന്നോ ഹോതീതി സീലതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ നിബ്ബിദാദീനം അത്ഥായ പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി ഇദം കസ്മാ ആരഭി? ഏതം ഖന്ധപഞ്ചകം ആഹാരം പടിച്ച ഠിതം, തസ്മാ തം ആഹാരസമ്ഭവം നാമ കത്വാ ദസ്സേതും ഇദം ആരഭി. ഇതി ഇമിനാപി പരിയായേന സേക്ഖപടിപദാ കഥിതാ ഹോതി. തദാഹാരനിരോധാതി തേസം ആഹാരാനം നിരോധേന. ഇദം കസ്മാ ആരഭി? തഞ്ഹി ഖന്ധപഞ്ചകം ആഹാരനിരോധാ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം ആഹാരനിരോധസമ്ഭവം നാമ കത്വാ ദസ്സേതും ഇദം ആരഭി. ഇതി ഇമിനാപി പരിയായേന സേക്ഖസ്സേവ പടിപദാ കഥിതാ. നിബ്ബിദാതി ആദീനി സബ്ബാനി കാരണവചനാനീതി വേദിതബ്ബാനി. അനുപാദാ വിമുത്തോതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി കഞ്ചി ധമ്മം അഗഹേത്വാ വിമുത്തോ. സാധു സാധൂതി ഇമിനാ ഥേരസ്സ ബ്യാകരണം സമ്പഹംസേത്വാ സയമ്പി തഥേവ ബ്യാകരോന്തോ പുന ‘‘ഭൂതമിദ’’ന്തിആദിമാഹാതി. പഠമം.