൪. കളാരഖത്തിയവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. കളാരഖത്തിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അജിതപഞ്ഹേതി അജിതമാണവേന പുച്ഛിതപഞ്ഹേ. സങ്ഖാതധമ്മാസേതി സങ്ഖാതധമ്മാ വുച്ചന്തി ഞാതധമ്മാ തുലിതധമ്മാ തീരിതധമ്മാ. സേക്ഖാതി സത്ത സേക്ഖാ. പുഥൂതി തേയേവ സത്ത ജനേ സന്ധായ പുഥൂതി വുത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. നിപകോതി നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ സമന്നാഗതത്താ നിപകോ, ത്വം പണ്ഡിതോ പബ്രൂഹീതി യാചതി. ഇരിയന്തി വുത്തിം ആചാരം ഗോചരം വിഹാരം പടിപത്തിം. മാരിസാതി ഭഗവന്തം ആലപതി. സേക്ഖാനഞ്ച സങ്ഖാതധമ്മാനഞ്ച ഖീണാസവാനഞ്ച പടിപത്തിം മയാ പുച്ഛിതോ പണ്ഡിത, മാരിസ, മയ്ഹം കഥേഹീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ.

തുണ്ഹീ അഹോസീതി കസ്മാ യാവ തതിയം പുട്ഠോ തുണ്ഹീ അഹോസി? കിം പഞ്ഹേ കങ്ഖതി, ഉദാഹു അജ്ഝാസയേതി? അജ്ഝാസയേ കങ്ഖതി, നോ പഞ്ഹേ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘സത്ഥാ മം സേക്ഖാസേക്ഖാനം ആഗമനീയപടിപദം കഥാപേതുകാമോ; സാ ച ഖന്ധവസേന ധാതുവസേന ആയതനവസേന പച്ചയാകാരവസേനാതി ബഹൂഹി കാരണേഹി സക്കാ കഥേതും. കഥം കഥേന്തോ നു ഖോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ കഥേതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി? അഥ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ പത്തം ആദായ ചരന്തോ സാവകോ നാമ പഞ്ഞായ സാരിപുത്തസമോ നത്ഥി. അയമ്പി മയാ പഞ്ഹം പുട്ഠോ യാവ തതിയം തുണ്ഹീ ഏവ. പഞ്ഹേ നു ഖോ കങ്ഖതി, ഉദാഹു അജ്ഝാസയേ’’തി. അഥ ‘‘അജ്ഝാസയേ’’തി ഞത്വാ പഞ്ഹകഥനത്ഥായ നയം ദദമാനോ ഭൂതമിദന്തി, സാരിപുത്ത, പസ്സസീതി ആഹ.

തത്ഥ ഭൂതന്തി ജാതം നിബ്ബത്തം, ഖന്ധപഞ്ചകസ്സേതം നാമം. ഇതി സത്ഥാ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന, സാരിപുത്ത, ഇമം പഞ്ഹം കഥേഹീ’’തി ഥേരസ്സ നയം ദേതി. സഹനയദാനേന പന ഥേരസ്സ തീരേ ഠിതപുരിസസ്സ വിവടോ ഏകങ്ഗണോ മഹാസമുദ്ദോ വിയ നയസതേന നയസഹസ്സേന പഞ്ഹബ്യാകരണം ഉപട്ഠാസി. അഥ നം ബ്യാകരോന്തോ ഭൂതമിദന്തി, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭൂതമിദന്തി ഇദം നിബ്ബത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മാ പസ്സതി. പടിപന്നോ ഹോതീതി സീലതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ നിബ്ബിദാദീനം അത്ഥായ പടിപന്നോ ഹോതി. തദാഹാരസമ്ഭവന്തി ഇദം കസ്മാ ആരഭി? ഏതം ഖന്ധപഞ്ചകം ആഹാരം പടിച്ച ഠിതം, തസ്മാ തം ആഹാരസമ്ഭവം നാമ കത്വാ ദസ്സേതും ഇദം ആരഭി. ഇതി ഇമിനാപി പരിയായേന സേക്ഖപടിപദാ കഥിതാ ഹോതി. തദാഹാരനിരോധാതി തേസം ആഹാരാനം നിരോധേന. ഇദം കസ്മാ ആരഭി? തഞ്ഹി ഖന്ധപഞ്ചകം ആഹാരനിരോധാ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം ആഹാരനിരോധസമ്ഭവം നാമ കത്വാ ദസ്സേതും ഇദം ആരഭി. ഇതി ഇമിനാപി പരിയായേന സേക്ഖസ്സേവ പടിപദാ കഥിതാ. നിബ്ബിദാതി ആദീനി സബ്ബാനി കാരണവചനാനീതി വേദിതബ്ബാനി. അനുപാദാ വിമുത്തോതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി കഞ്ചി ധമ്മം അഗഹേത്വാ വിമുത്തോ. സാധു സാധൂതി ഇമിനാ ഥേരസ്സ ബ്യാകരണം സമ്പഹംസേത്വാ സയമ്പി തഥേവ ബ്യാകരോന്തോ പുന ‘‘ഭൂതമിദ’’ന്തിആദിമാഹാതി. പഠമം.

൨. കളാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ കളാരഖത്തിയോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. ദന്താ പനസ്സ കളാരാ വിസമസണ്ഠാനാ, തസ്മാ ‘‘കളാരോ’’തി വുച്ചതി. ഹീനായാവത്തോതി ഹീനസ്സ ഗിഹിഭാവസ്സ അത്ഥായ നിവത്തോ. അസ്സാസമലത്ഥാതി അസ്സാസം അവസ്സയം പതിട്ഠം ന ഹി നൂന അലത്ഥ, തയോ മഗ്ഗേ തീണി ച ഫലാനി നൂന നാലത്ഥാതി ദീപേതി. യദി ഹി താനി ലഭേയ്യ, ന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തേയ്യാതി അയം ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ. ന ഖ്വാഹം, ആവുസോതി അഹം ഖോ, ആവുസോ, ‘‘അസ്സാസം പത്തോ, ന പത്തോ’’തി ന കങ്ഖാമി. ഥേരസ്സ ഹി സാവകപാരമീഞാണം അവസ്സയോ, തസ്മാ സോ ന കങ്ഖതി. ആയതിം പനാവുസോതി ഇമിനാ ‘‘ആയതിം പടിസന്ധി തുമ്ഹാകം ഉഗ്ഘാടിതാ, ന ഉഗ്ഘാടിതാ’’തി അരഹത്തപ്പത്തിം പുച്ഛതി. ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, വിചികിച്ഛാമീതി ഇമിനാ ഥേരോ തത്ഥ വിചികിച്ഛാഭാവം ദീപേതി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ‘‘ഇമം സുതകാരണം ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി ഉപസങ്കമി. അഞ്ഞാ ബ്യാകതാതി അരഹത്തം ബ്യാകതം. ഖീണാ ജാതീതി ന ഥേരേന ഏവം ബ്യാകതാ, അയം പന ഥേരോ തുട്ഠോ പസന്നോ ഏവം പദബ്യഞ്ജനാനി ആരോപേത്വാ ആഹ. അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസീതി തം സുത്വാ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘സാരിപുത്തോ ധീരോ ഗമ്ഭീരോ. ന സോ കേനചി കാരണേന ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി. സംഖിത്തേന പന പഞ്ഹോ ബ്യാകതോ ഭവിസ്സതി. പക്കോസാപേത്വാ നം പഞ്ഹം ബ്യാകരാപേസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി.

സചേ തം സാരിപുത്താതി ഇദം ഭഗവാ ‘‘ന ഏസ അത്തനോ ധമ്മതായ അഞ്ഞം ബ്യാകരിസ്സതി, പഞ്ഹമേതം പുച്ഛിസ്സാമി, തം കഥേന്തോവ അഞ്ഞം ബ്യാകരിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞം ബ്യാകരാപേതും ഏവം പുച്ഛി. യംനിദാനാവുസോ, ജാതീതി, ആവുസോ, അയം ജാതി നാമ യംപച്ചയാ, തസ്സ പച്ചയസ്സ ഖയാ ഖീണസ്മിം ജാതിയാ പച്ചയേ ജാതിസങ്ഖാതം ഫലം ഖീണന്തി വിദിതം. ഇധാപി ച ഥേരോ പഞ്ഹേ അകങ്ഖിത്വാ അജ്ഝാസയേ കങ്ഖതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഞ്ഞാ നാമ തണ്ഹാ ഖീണാ, ഉപാദാനം ഖീണം, ഭവോ ഖീണോ, പച്ചയോ ഖീണോ, കിലേസാ ഖീണാതിആദീഹി ബഹൂഹി കാരണേഹി സക്കാ ബ്യാകാതും, കഥം കഥേന്തോ പന സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗഹേതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി.

കിഞ്ചാപി ഏവം അജ്ഝാസയേ കങ്ഖതി, പഞ്ഹം പന അട്ഠപേത്വാവ പച്ചയാകാരവസേന ബ്യാകാസി. സത്ഥാപി പച്ചയാകാരവസേനേവ ബ്യാകരാപേതുകാമോ, തസ്മാ ഏസ ബ്യാകരോന്തോവ അജ്ഝാസയം ഗണ്ഹി. താവദേവ ‘‘ഗഹിതോ മേ സത്ഥു അജ്ഝാസയോ’’തി അഞ്ഞാസി. അഥസ്സ നയസതേന നയസഹസ്സേന പഞ്ഹബ്യാകരണം ഉപട്ഠാസി. യസ്മാ പന ഭഗവാ ഉത്തരി പഞ്ഹം പുച്ഛതി, തസ്മാ തേന തം ബ്യാകരണം അനുമോദിതന്തി വേദിതബ്ബം.

കഥം ജാനതോ പന തേതി ഇദം കസ്മാ ആരഭി? സവിസയേ സീഹനാദം നദാപേതും. ഥേരോ കിര സൂകരനിഖാതലേണദ്വാരേ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തേ കഥിയമാനേ താലവണ്ടം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം ബീജയമാനോ ഠിതോ തിസ്സോ വേദനാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ സാവകപാരമീഞാണം അധിഗതോ, അയമസ്സ സവിസയോ. ഇമസ്മിം സവിസയേ ഠിതോ സീഹനാദം നദിസ്സതീതി നം സന്ധായ സത്ഥാ ഇദം പഞ്ഹം പുച്ഛി. അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖന്തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി സുഖാ വേദനാ ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാ, ദുക്ഖാ വേദനാ ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ, അദുക്ഖമസുഖാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ, വിപരിണാമകോടിയാ പന സബ്ബാവ ദുക്ഖാ നാമ ജാതാ. വിദിതന്തി യസ്മാ ഏവം വേദനാത്തയം ദുക്ഖന്തി വിദിതം, തസ്മാ യാ തത്ഥ തണ്ഹാ, സാ ന ഉപട്ഠാസീതി ദസ്സേതി.

സാധു സാധൂതി ഥേരസ്സ വേദനാപരിച്ഛേദജാനനേ സമ്പഹംസനം. ഥേരോ ഹി വേദനാ ഏകാതി വാ ദ്വേ തിസ്സോ ചതസ്സോതി വാ അവുത്തേപി വുത്തനയേന താസം തിസ്സോതി പരിച്ഛേദം അഞ്ഞാസി, തേന തം ഭഗവാ സമ്പഹംസന്തോ ഏവമാഹ. ദുക്ഖസ്മിന്തി ഇദം ഭഗവാ ഇമിനാ അധിപ്പായേന ആഹ – ‘‘സാരിപുത്ത, യം തയാ ‘ഇമിനാ കാരണേന വേദനാസു തണ്ഹാ ന ഉപട്ഠാസീ’തി ബ്യാകതം, തം സുബ്യാകതം. ‘തിസ്സോ വേദനാ’തി വിഭജന്തേന പന തേ അതിപ്പപഞ്ചോ കതോ, തം ‘ദുക്ഖസ്മി’ന്തി ബ്യാകരോന്തേനപി ഹി തേ സുബ്യാകതമേവ ഭവേയ്യ. യംകിഞ്ചി വേദയിതം, തം ദുക്ഖന്തി ഞാതമത്തേപി ഹി വേദനാസു തണ്ഹാ ന തിട്ഠതി’’.

കഥം വിമോക്ഖാതി കതരാ വിമോക്ഖാ, കതരേന വിമോക്ഖേന തയാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാതി അത്ഥോ? അജ്ഝത്തം വിമോക്ഖാതി അജ്ഝത്തവിമോക്ഖേന, അജ്ഝത്തസങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ പത്തഅരഹത്തേനാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ചതുക്കം വേദിതബ്ബം – അജ്ഝത്തം അഭിനിവേസോ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാനം, അജ്ഝത്തം അഭിനിവേസോ ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനം, ബഹിദ്ധാ അഭിനിവേസോ ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനം, ബഹിദ്ധാ അഭിനിവേസോ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാനന്തി. അജ്ഝത്തഞ്ഹി അഭിനിവേസിത്വാ ബഹിദ്ധാധമ്മാപി ദട്ഠബ്ബായേവ, ബഹിദ്ധാ അഭിനിവേസിത്വാ അജ്ഝത്തധമ്മാപി. തസ്മാ കോചി ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം സങ്ഖാരേസു ഞാണം ഓതാരേത്വാ തേ വവത്ഥപേത്വാ ബഹിദ്ധാ ഓതാരേതി, ബഹിദ്ധാപി പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുന അജ്ഝത്തം ഓതാരേതി, തസ്സ അജ്ഝത്ത സങ്ഖാരേ സമ്മസനകാലേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി. ഇതി അജ്ഝത്തം അഭിനിവേസോ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാനം നാമ. കോചി അജ്ഝത്തം സങ്ഖാരേസു ഞാണം ഓതാരേത്വാ തേ വവത്ഥപേത്വാ ബഹിദ്ധാ ഓതാരേതി, തസ്സ ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരേ സമ്മസനകാലേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി. ഇതി അജ്ഝത്തം അഭിനിവേസോ ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനം നാമ. കോചി ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരേസു ഞാണം ഓതാരേത്വാ, തേ വവത്ഥപേത്വാ അജ്ഝത്തം ഓതാരേതി, അജ്ഝത്തമ്പി പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുന ബഹിദ്ധാ ഓതാരേതി, തസ്സ ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരേ സമ്മസനകാലേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി. ഇതി ബഹിദ്ധാ അഭിനിവേസോ ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനം നാമ. കോചി ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരേസു ഞാണം ഓതാരേത്വാ തേ വവത്ഥപേത്വാ അജ്ഝത്തം ഓതാരേതി, തസ്സ അജ്ഝത്തസങ്ഖാരേ സമ്മസനകാലേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി. ഇതി ബഹിദ്ധാ അഭിനിവേസോ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാനം നാമ. തത്ര ഥേരോ ‘‘അജ്ഝത്തസങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ തേസം വവത്ഥാനകാലേ മഗ്ഗവുട്ഠാനേന അരഹത്തം പത്തോസ്മീ’’തി ദസ്സേന്തോ അജ്ഝത്തം വിമോക്ഖാ ഖ്വാഹം, ആവുസോതി ആഹ.

സബ്ബുപാദാനക്ഖയാതി സബ്ബേസം ചതുന്നമ്പി ഉപാദാനാനം ഖയേന. തഥാ സതോ വിഹരാമീതി തേനാകാരേന സതിയാ സമന്നാഗതോ വിഹരാമി. യഥാ സതം വിഹരന്തന്തി യേനാകാരേന മം സതിയാ സമന്നാഗതം വിഹരന്തം. ആസവാ നാനുസ്സവന്തീതി ചക്ഖുതോ രൂപേ സവന്തി ആസവന്തി സന്ദന്തി പവത്തന്തീതി ഏവം ഛഹി ദ്വാരേഹി ഛസു ആരമ്മണേസു സവനധമ്മാ കാമാസവാദയോ ആസവാ നാനുസ്സവന്തി നാനുപ്പവഡ്ഢന്തി, യഥാ മേ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. അത്താനഞ്ച നാവജാനാമീതി അത്താനഞ്ച ന അവജാനാമി. ഇമിനാ ഓമാനപഹാനം കഥിതം. ഏവഞ്ഹി സതി പജാനനാ പസന്നാ ഹോതി.

സമണേനാതി ബുദ്ധസമണേന. തേസ്വാഹം ന കങ്ഖാമീതി തേസു അഹം ‘‘കതരോ കാമാസവോ, കതരോ ഭവാസവോ, കതരോ ദിട്ഠാസവോ, കതരോ അവിജ്ജാസവോ’’തി ഏവം സരൂപഭേദതോപി, ‘‘ചത്താരോ ആസവാ’’തി ഏവം ഗണനപരിച്ഛേദതോപി ന കങ്ഖാമി. തേ മേ പഹീനാതി ന വിചികിച്ഛാമീതി തേ മയ്ഹം പഹീനാതി വിചികിച്ഛം ന ഉപ്പാദേമി. ഇദം ഭഗവാ ‘‘ഏവം ബ്യാകരോന്തേനപി തയാ സുബ്യാകതം ഭവേയ്യ ‘അജ്ഝത്തം വിമോക്ഖാ ഖ്വാഹം, ആവുസോ’തിആദീനി പന തേ വദന്തേന അതിപ്പപഞ്ചോ കതോ’’തി ദസ്സേന്തോ ആഹ.

ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസീതി പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനതോ ഉട്ഠഹിത്വാ വിഹാരം അന്തോമഹാഗന്ധകുടിം പാവിസി അസമ്ഭിന്നായ ഏവ പരിസായ. കസ്മാ? ബുദ്ധാ ഹി അനിട്ഠിതായ ദേസനായ അസമ്ഭിന്നായ പരിസായ ഉട്ഠായാസനാ ഗന്ധകുടിം പവിസന്താ പുഗ്ഗലഥോമനത്ഥം വാ പവിസന്തി ധമ്മഥോമനത്ഥം വാ. തത്ഥ പുഗ്ഗലഥോമനത്ഥം പവിസന്തോ സത്ഥാ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം മയാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിട്ഠം വിത്ഥാരേന ച അവിഭത്തം ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ആനന്ദം വാ കച്ചായനം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സന്തി, തേ മയ്ഹം ഞാണേന സംസന്ദേത്വാ കഥേസ്സന്തി, തതോപി ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ പുന മം പുച്ഛിസ്സന്തി. തേസമഹം ‘സുകഥിതം, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദേന, സുകഥിതം കച്ചായനേന, മം ചേപി തുമ്ഹേ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യാഥ, അഹമ്പി നം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യ’ന്തി ഏവം തേ പുഗ്ഗലേ ഥോമേസ്സാമി. തതോ തേസു ഗാരവം ജനേത്വാ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിസ്സന്തി, തേപി ഭിക്ഖൂ അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച നിയോജേസ്സന്തി, തേ തേഹി നിയോജിതാ തിസ്സോ സിക്ഖാ പരിപൂരേത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’’തി.

അഥ വാ പനസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘ഏസ മയി പക്കന്തേ അത്തനോ ആനുഭാവം കരിസ്സതി, അഥ നം അഹമ്പി തഥേവ ഥോമേസ്സാമി, തം മമ ഥോമനം സുത്വാ ഗാരവജാതാ ഭിക്ഖൂ ഇമം ഉപസങ്കമിതബ്ബം, വചനഞ്ചസ്സ സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തം തേസം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി ധമ്മഥോമനത്ഥം പവിസന്തോ ഏവം ചിന്തേസി യഥാ ധമ്മദായാദസുത്തേ ചിന്തേസി. തത്ര ഹിസ്സ ഏവം അഹോസി – ‘‘മയി വിഹാരം പവിട്ഠേ ആമിസദായാദം ഗരഹന്തോ ധമ്മദായാദഞ്ച ഥോമേന്തോ ഇമിസ്സംയേവ പരിസതി നിസിന്നോ സാരിപുത്തോ ധമ്മം ദേസേസ്സതി, ഏവം ദ്വിന്നമ്പി അമ്ഹാകം ഏകജ്ഝാസയായ മതിയാ ദേസിതാ അയം ദേസനാ അഗ്ഗാ ച ഗരുകാ ച ഭവിസ്സതി പാസാണച്ഛത്തസദിസാ’’തി.

ഇധ പന ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഉക്കംസേത്വാ പകാസേത്വാ ഠപേതുകാമോ പുഗ്ഗലഥോമനത്ഥം ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി. ഈദിസേസു ഠാനേസു ഭഗവാ നിസിന്നാസനേയേവ അന്തരഹിതോ ചിത്തഗതിയാ വിഹാരം പവിസതീതി വേദിതബ്ബോ. യദി ഹി കായഗതിയാ ഗച്ഛേയ്യ, സബ്ബാ പരിസാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, സാ ഏകവാരം ഭിന്നാ പുന ദുസ്സന്നിപാതാ ഭവേയ്യാതി ഭഗവാ അദിസ്സമാനേന കായേന ചിത്തഗതിയാ ഏവ പാവിസി.

ഏവം പവിട്ഠേ പന ഭഗവതി ഭഗവതോ അധിപ്പായാനുരൂപമേവ സീഹനാദം നദിതുകാമോ തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി. പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതന്തി ഇദം നാമ പുച്ഛിസ്സതീതി പുബ്ബേ മയാ അവിദിതം അഞ്ഞാതം. പഠമം പഞ്ഹന്തി, ‘‘സചേ തം, സാരിപുത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യും കഥം ജാനതാ പന തയാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കഥം പസ്സതാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഖീണാ ജാതീ’’തി ഇമം പഠമം പഞ്ഹം. ദന്ധായിതത്തന്തി സത്ഥു ആസയജാനനത്ഥം ദന്ധഭാവോ അസീഘതാ. പഠമം പഞ്ഹം അനുമോദീതി, ‘‘ജാതി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, കിംനിദാനാ’’തി ഇമം ദുതിയം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ, ‘‘യംനിദാനാവുസോ, ജാതീ’’തി ഏവം വിസ്സജ്ജിതം പഠമം പഞ്ഹം അനുമോദി.

ഏതദഹോസീതി ഭഗവതാ അനുമോദിതേ നയസതേന നയസഹസ്സേന പഞ്ഹസ്സ ഏകങ്ഗണികഭാവേന പാകടീഭൂതത്താ ഏതം അഹോസി. ദിവസമ്പാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ബ്യാകരേയ്യന്തി സകലദിവസമ്പി അഹം ഭഗവതോ ഏതം പടിച്ചസമുപ്പാദത്ഥം പുട്ഠോ സകലദിവസമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി ബ്യാകരേയ്യം. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഥേരോ ഉളാരസീഹനാദം നദതി, സുകാരണം ഏതം, ദസബലസ്സ നം ആരോചേസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

സാ ഹി ഭിക്ഖു സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മധാതൂതി ഏത്ഥ ധമ്മധാതൂതി പച്ചയാകാരസ്സ വിവടഭാവദസ്സനസമത്ഥം സാവകപാരമീഞാണം. സാവകാനഞ്ഹി സാവകപാരമീഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികമേവ ഹോതി. യഥാ ബുദ്ധാനം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ ധമ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പാകടാ ഹോന്തി, ഏവം ഥേരസ്സ സാവകപാരമീഞാണം സബ്ബേപി സാവകഞാണസ്സ ഗോചരധമ്മേ ജാനാതീതി. ദുതിയം.

൩. ഞാണവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ തം സുണാഥാതി തം ഞാണവത്ഥുദേസനം സുണാഥ. ഞാണവത്ഥൂനീതി ചേത്ഥ ഞാണമേവ ഞാണവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. ജരാമരണേ ഞാണന്തിആദീസു ചതൂസു പഠമം സവനമയഞാണം സമ്മസനഞാണം പടിവേധഞാണം പച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി ചതുബ്ബിധം വട്ടതി, തഥാ ദുതിയം. തതിയം പന ഠപേത്വാ സമ്മസനഞാണം തിവിധമേവ ഹോതി, തഥാ ചതുത്ഥം. ലോകുത്തരധമ്മേസു ഹി സമ്മസനം നാമ നത്ഥി. ജാതിയാ ഞാണന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ ധമ്മേനാതി ഇമിനാ ചതുസച്ചധമ്മേന വാ മഗ്ഗഞാണധമ്മേന വാ.

ദിട്ഠേനാതിആദീസു ദിട്ഠേനാതി ഞാണചക്ഖുനാ ദിട്ഠേന. വിദിതേനാതി പഞ്ഞായ വിദിതേന. അകാലികേനാതി കിഞ്ചി കാലം അനതിക്കമിത്വാ പടിവേധാനന്തരംയേവ ഫലദായകേന. പത്തേനാതി അധിഗതേന. പരിയോഗാള്ഹേനാതി പരിയോഗാഹിതേന പഞ്ഞായ അനുപവിട്ഠേന. അതീതാനാഗതേ നയം നേതീതി ‘‘യേ ഖോ കേചീ’’തിആദിനാ നയേന അതീതേ ച അനാഗതേ ച നയം നേതി. ഏത്ഥ ച ന ചതുസച്ചധമ്മേന വാ മഗ്ഗഞാണധമ്മേന വാ സക്കാ അതീതാനാഗതേ നയം നേതും, ചതുസച്ചേ പന മഗ്ഗഞാണേന പടിവിദ്ധേ പരതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണം നാമ ഹോതി. തേന നയം നേതീതി വേദിതബ്ബാ. അബ്ഭഞ്ഞംസൂതി അഭിഅഞ്ഞംസു ജാനിംസു. സേയ്യഥാപാഹം, ഏതരഹീതി യഥാ അഹം ഏതരഹി ചതുസച്ചവസേന ജാനാമി. അന്വയേ ഞാണന്തി അനുഅയേ ഞാണം, ധമ്മഞാണസ്സ അനുഗമനേ ഞാണം, പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സേതം നാമം. ധമ്മേ ഞാണന്തി മഗ്ഗഞാണം. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഖീണാസവസ്സ സേക്ഖഭൂമി കഥിതാ ഹോതി. തതിയം.

൪. ദുതിയഞാണവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ സത്തസത്തരീതി സത്ത ച സത്തരി ച. ബ്യഞ്ജനഭാണകാ കിര തേ ഭിക്ഖൂ, ബഹുബ്യഞ്ജനം കത്വാ വുച്ചമാനേ പടിവിജ്ഝിതും സക്കോന്തി, തസ്മാ തേസം അജ്ഝാസയേന ഇദം സുത്തം വുത്തം. ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി പച്ചയാകാരേ ഞാണം. പച്ചയാകാരോ ഹി ധമ്മാനം പവത്തിട്ഠിതികാരണത്താ ധമ്മട്ഠിതീതി വുച്ചതി, ഏത്ഥ ഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, ഏതസ്സേവ ഛബ്ബിധസ്സ ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. ഖയധമ്മന്തി ഖയഗമനസഭാവം. വയധമ്മന്തി വയഗമനസഭാവം. വിരാഗധമ്മന്തി വിരജ്ജനസഭാവം. നിരോധധമ്മന്തി നിരുജ്ഝനസഭാവം. സത്തസത്തരീതി ഏകേകസ്മിം സത്ത സത്ത കത്വാ ഏകാദസസു പദേസു സത്തസത്തരി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാ കഥിതാ. ചതുത്ഥം.

൫. അവിജ്ജാപച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ സമുദയോ ഹോതീതി സത്ഥാ ഇധേവ ദേസനം ഓസാപേസി. കിംകാരണാതി? ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഓകാസദാനത്ഥം. തസ്സഞ്ഹി പരിസതി ഉപാരമ്ഭചിത്തോ ദിട്ഠിഗതികോ അത്ഥി, സോ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി, അഥസ്സാഹം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീതി തസ്സ ഓകാസദാനത്ഥം ദേസനം ഓസാപേസി. നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി അയുത്തോ പഞ്ഹോ. ദുപ്പഞ്ഹോ ഏസോതി അത്ഥോ. നനു ച ‘‘കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജരാമരണ’’ന്തി? ഇദം സുപുച്ഛിതന്തി. കിഞ്ചാപി സുപുച്ഛിതം, യഥാ പന സതസഹസ്സഗ്ഘനികേ സുവണ്ണഥാലേ വഡ്ഢിതസ്സ സുഭോജനസ്സ മത്ഥകേ ആമലകമത്തേപി ഗൂഥപിണ്ഡേ ഠപിതേ സബ്ബം ഭോജനം ദുബ്ഭോജനം ഹോതി ഛഡ്ഡേതബ്ബം, ഏവമേവ ‘‘കസ്സ ച പനിദം ജരാമരണ’’ന്തി? ഇമിനാ സത്തൂപലദ്ധിവാദപദേന ഗൂഥപിണ്ഡേന തം ഭോജനം ദുബ്ഭോജനം വിയ അയമ്പി സബ്ബോ ദുപ്പഞ്ഹോവ ജാതോതി.

ബ്രഹ്മചരിയവാസോതി അരിയമഗ്ഗവാസോ. തം ജീവം തം സരീരന്തി യസ്സ ഹി അയം ദിട്ഠി, സോ ‘‘ജീവേ ഉച്ഛിജ്ജമാനേ സരീരം ഉച്ഛിജ്ജതി, സരീരേ ഉച്ഛിജ്ജന്തേ ജീവിതം ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഗണ്ഹാതി. ഏവം ഗണ്ഹതോ സാ ദിട്ഠി ‘‘സത്തോ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഗഹിതത്താ ഉച്ഛേദദിട്ഠി നാമ ഹോതി. സചേ പന സങ്ഖാരാവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ നിരുജ്ഝന്തി ചാതി ഗണ്ഹേയ്യ, സാസനാവചരാ സമ്മാദിട്ഠി നാമ ഭവേയ്യ. അരിയമഗ്ഗോ ച നാമേസോ വട്ടം നിരോധേന്തോ വട്ടം സമുച്ഛിന്ദന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, തദേവ തം വട്ടം ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ഗഹിതാകാരസ്സ സമ്ഭവേ സതി വിനാവ മഗ്ഗഭാവനായ നിരുജ്ഝതീതി മഗ്ഗഭാവനാ നിരത്ഥകാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതീ’’തി.

ദുതിയനയേ അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി യസ്സ അയം ദിട്ഠി, സോ ‘‘സരീരം ഇധേവ ഉച്ഛിജ്ജതി, ന ജീവിതം, ജീവിതം പന പഞ്ജരതോ സകുണോ വിയ യഥാസുഖം ഗച്ഛതീ’’തി ഗണ്ഹാതി. ഏവം ഗണ്ഹതോ സാ ദിട്ഠി ‘‘ഇമസ്മാ ലോകാ ജീവിതം പരലോകം ഗത’’ന്തി ഗഹിതത്താ സസ്സതദിട്ഠി നാമ ഹോതി. അയഞ്ച അരിയമഗ്ഗോ തേഭൂമകവട്ടം വിവട്ടേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ഏകസങ്ഖാരേപി നിച്ചേ ധുവേ സസ്സതേ സതി ഉപ്പന്നോപി വട്ടം വിവട്ടേതും ന സക്കോതീതി മഗ്ഗഭാവനാ നിരത്ഥകാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ ഭിക്ഖു ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ ന ഹോതീ’’തി.

വിസൂകായികാനീതിആദി സബ്ബം മിച്ഛാദിട്ഠിവേവചനമേവ. സാ ഹി സമ്മാദിട്ഠിയാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന വിസൂകമിവ അത്താനം ആവരണതോ വിസൂകായികം, സമ്മാദിട്ഠിം അനനുവത്തിത്വാ തസ്സാ വിരോധേന പവത്തനതോ വിസേവിതം, കദാചി ഉച്ഛേദസ്സ കദാചി സസ്സതസ്സ ഗഹണതോ വിരൂപം ഫന്ദിതം വിപ്ഫന്ദിതന്തി വുച്ചതി. താലാവത്ഥുകതാനീതി താലവത്ഥു വിയ കതാനി, പുന അവിരുഹണട്ഠേന മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ സമൂലം താലം ഉദ്ധരിത്വാ തസ്സ പതിട്ഠിതട്ഠാനം വിയ ച കതാനീതി അത്ഥോ. അനഭാവംകതാനീതി അനുഅഭാവം കതാനീതി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയഅവിജ്ജാപച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ ഇതി വാ, ഭിക്ഖവേ, യോ വദേയ്യാതി തസ്സം പരിസതി ദിട്ഠിഗതികോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമോ അത്ഥി, സോ പന അവിസാരദധാതുകോ ഉട്ഠായ ദസബലം പുച്ഛിതും ന സക്കോതി, തസ്മാ തസ്സ അജ്ഝാസയേന സയമേവ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേന്തോ സത്ഥാ ഏവമാഹ. ഛട്ഠം.

൭. നതുമ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ ന തുമ്ഹാകന്തി അത്തനി ഹി സതി അത്തനിയം നാമ ഹോതി. അത്തായേവ ച നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ന തുമ്ഹാക’’ന്തി ആഹ. നപി അഞ്ഞേസന്തി അഞ്ഞോ നാമ പരേസം അത്താ, തസ്മിം സതി അഞ്ഞേസം നാമ സിയാ, സോപി നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘നപി അഞ്ഞേസ’’ന്തി ആഹ. പുരാണമിദം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മന്തി നയിദം പുരാണകമ്മമേവ, പുരാണകമ്മനിബ്ബത്തോ പനേസ കായോ, തസ്മാ പച്ചയവോഹാരേന ഏവം വുത്തോ. അഭിസങ്ഖതന്തിആദി കമ്മവോഹാരസ്സേവ വസേന പുരിമലിങ്ഗസഭാഗതായ വുത്തം, അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – അഭിസങ്ഖതന്തി പച്ചയേഹി കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി ചേതനാവത്ഥുകോ ചേതനാമൂലകോതി ദട്ഠബ്ബോ. വേദനിയന്തി വേദനിയവത്ഥൂതി ദട്ഠബ്ബോ. സത്തമം.

൮. ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതീതി യം ചേതനം ചേതേതി, പവത്തേതീതി അത്ഥോ. യഞ്ച പകപ്പേതീതി യം പകപ്പനം പകപ്പേതി, പവത്തേതിച്ചേവ അത്ഥോ. യഞ്ച അനുസേതീതി യഞ്ച അനുസയം അനുസേതി, പവത്തേതിച്ചേവ അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ചേതേതീതി തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ ഗഹിതാ, പകപ്പേതീതി അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തേസു തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പാ ഗഹിതാ, അനുസേതീതി ദ്വാദസന്നം ചേതനാനം സഹജാതകോടിയാ ചേവ ഉപനിസ്സയകോടിയാ ച അനുസയോ ഗഹിതോ. ആരമ്മണമേതം ഹോതീതി (ചേതനാദിധമ്മജാതേ സതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പത്തിയാ അവാരിതത്താ) ഏതം ചേതനാദിധമ്മജാതം പച്ചയോ ഹോതി. പച്ചയോ ഹി ഇധ ആരമ്മണന്തി അധിപ്പേതാ. വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതത്ഥം. ആരമ്മണേ സതീതി തസ്മിം പച്ചയേ സതി. പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതീതി തസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠാ ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേതി തസ്മിം കമ്മവിഞ്ഞാണേ പതിട്ഠിതേ. വിരൂള്ഹേതി കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതായ നിബ്ബത്തമൂലേ ജാതേ. പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി പുനബ്ഭവസങ്ഖാതാ അഭിനിബ്ബത്തി.

നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതീതി ഇമിനാ തേഭൂമകചേതനായ അപ്പവത്തനക്ഖണോ വുത്തോ. നോ ചേ പകപ്പേതീതി ഇമിനാ തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പാനം അപ്പവത്തനക്ഖണോ. അഥ ചേ അനുസേതീതി ഇമിനാ തേഭൂമകവിപാകേസു പരിത്തകിരിയാസു രൂപേതി ഏത്ഥ അപ്പഹീനകോടിയാ അനുസയോ ഗഹിതോ. ആരമ്മണമേതം ഹോതീതി അനുസയേ സതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പത്തിയാ അവാരിതത്താ ഏതം അനുസയജാതം പച്ചയോവ ഹോതി.

നോ ചേവ ചേതേതീതിആദീസു പഠമപദേ തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ നിവത്താ, ദുതിയപദേ അട്ഠസു ചിത്തേസു തണ്ഹാദിട്ഠിയോ, തതിയപദേ വുത്തപ്പകാരേസു ധമ്മേസു യോ അപ്പഹീനകോടിയാ അനുസയിതോ അനുസയോ, സോ നിവത്തോ.

അപിചേത്ഥ അസമ്മോഹത്ഥം ചേതേതി പകപ്പേതി അനുസേതി, ചേതേതി ന പകപ്പേതി അനുസേതി, ന ചേതേതി ന പകപ്പേതി അനുസേതി, ന ചേതേതി ന പകപ്പേതി ന അനുസേതീതി ഇദമ്പി ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പഠമനയേ ധമ്മപരിച്ഛേദോ ദസ്സിതോ. ദുതിയനയേ ചേതേതീതി തേഭൂമകകുസലചേതനാ ചേവ ചതസ്സോ ച അകുസലചേതനാ ഗഹിതാ. ന പകപ്പേതീതി അട്ഠസു ചിത്തേസു തണ്ഹാദിട്ഠിയോ നിവത്താ. അനുസേതീതി തേഭൂമകകുസലേ ഉപനിസ്സയകോടിയാ, ചതൂസു അകുസലചേതനാസു സഹജാതകോടിയാ ചേവ ഉപനിസ്സയകോടിയാ ച അനുസയോ ഗഹിതോ. തതിയനയേ ന ചേതേതീതി തേഭൂമകകുസലാകുസലം നിവത്തം, ന പകപ്പേതീതി അട്ഠസു ചിത്തേസു തണ്ഹാദിട്ഠിയോ നിവത്താ, അനുസേതീതി സുത്തേ ആഗതം വാരേത്വാ തേഭൂമകകുസലാകുസലവിപാകകിരിയാരൂപേസു അപ്പഹീനകോടിയാ ഉപനിസ്സയോ ഗഹിതോ. ചതുത്ഥനയോ പുരിമസദിസോവ.

തദപ്പതിട്ഠിതേതി തസ്മിം അപ്പതിട്ഠിതേ. അവിരൂള്ഹേതി കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതായ അനിബ്ബത്തമൂലേ. ഏത്ഥ പന കിം കഥിതന്തി? അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ കിച്ചം, ഖീണാസവസ്സ കിച്ചകരണന്തിപി നവലോകുത്തരധമ്മാതിപി വത്തും വട്ടതി. ഏത്ഥ ച വിഞ്ഞാണസ്സ ചേവ ആയതിം പുനബ്ഭവസ്സ ച അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, വേദനാതണ്ഹാനമന്തരേ ഏകോ, ഭവജാതീനമന്തരേ ഏകോതി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ വിഞ്ഞാണനാമരൂപാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, വേദനാതണ്ഹാനമന്തരേ ഏകോ, ഭവജാതീനമന്തരേ ഏകോതി. നവമം.

൧൦. തതിയചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ നതീതി തണ്ഹാ. സാ ഹി പിയരൂപേസു രൂപാദീസു നമനട്ഠേന ‘‘നതീ’’തി വുച്ചതി. ആഗതി ഗതി ഹോതീതി ആഗതിമ്ഹി ഗതി ഹോതി, ആഗതേ പച്ചുപട്ഠിതേ കമ്മേ വാ കമ്മനിമിത്തേ വാ ഗഹിനിമിത്തേ വാ പടിസന്ധിവസേന വിഞ്ഞാണസ്സ ഗതി ഹോതി. ചുതൂപപാതോതി ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ ആഗതേ പടിസന്ധിവിസയേ ഗതിയാ സതി ഇതോ ചവനസങ്ഖാതാ ചുതി, തത്ഥൂപപത്തിസങ്ഖാതോ ഉപപാതോതി അയം ചുതൂപപാതോ നാമ ഹോതി. ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ നതിയാ ച ആഗതിഗതിയാ ച അന്തരേ ഏകോവ സന്ധി കഥിതോതി. ദസമം.

കളാരഖത്തിയവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.