൫. ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ

൨൫-൨൬. പഞ്ചമേ ഭൂമിജോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സേസമിധാപി പുരിമസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – യസ്മാ ഇദം സുഖദുക്ഖം ന കേവലം ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, കായേനപി കരിയമാനം കരീയതി, വാചായപി മനസാപി, അത്തനാപി കരിയമാനം കരീയതി, പരേനപി കരിയമാനം കരീയതി, സമ്പജാനേനപി കരിയമാനം കരീയതി, അസമ്പജാനേനപി, തസ്മാ തസ്സ അപരമ്പി പച്ചയവിസേസം ദസ്സേതും കായേ വാ ഹാനന്ദ, സതീതിആദിമാഹ. കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതി കായദ്വാരേ ഉപ്പന്നചേതനാഹേതു. വചീസഞ്ചേതനാമനോസഞ്ചേതനാസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച കായദ്വാരേ കാമാവചരകുസലാകുസലവസേന വീസതി ചേതനാ ലബ്ഭന്തി, തഥാ വചീദ്വാരേ. മനോദ്വാരേ നവഹി രൂപാരൂപചേതനാഹി സദ്ധിം ഏകൂനതിംസാതി തീസു ദ്വാരേസു ഏകൂനസത്തതി ചേതനാ ഹോന്തി, തപ്പച്ചയം വിപാകസുഖദുക്ഖം ദസ്സിതം. അവിജ്ജാപച്ചയാ ചാതി ഇദം താപി ചേതനാ അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യസ്മാ പന തം യഥാവുത്തചേതനാഭേദം കായസങ്ഖാരഞ്ചേവ വചീസങ്ഖാരഞ്ച മനോസങ്ഖാരഞ്ച പരേഹി അനുസ്സാഹിതോ സാമം അസങ്ഖാരികചിത്തേന കരോതി, പരേഹി കാരിയമാനോ സസങ്ഖാരികചിത്തേനാപി കരോതി, ‘‘ഇദം നാമ കമ്മം കരോതി, തസ്സ ഏവരൂപോ നാമ വിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി, ഏവം കമ്മഞ്ച വിപാകഞ്ച ജാനന്തോപി കരോതി, മാതാപിതൂസു ചേതിയവന്ദനാദീനി കരോന്തേസു അനുകരോന്താ ദാരകാ വിയ കേവലം കമ്മമേവ ജാനന്തോ ‘‘ഇമസ്സ പന കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ’’തി വിപാകം അജാനന്തോപി കരോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും സാമം വാ തം, ആനന്ദ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീതിആദി വുത്തം.

ഇമേസു, ആനന്ദ, ധമ്മേസൂതി യേ ഇമേ ‘‘സാമം വാ തം, ആനന്ദ, കായസങ്ഖാര’’ന്തിആദീസു ചതൂസു ഠാനേസു വുത്താ ഛസത്തതി ദ്വേസതാ ചേതനാധമ്മാ, ഇമേസു ധമ്മേസു അവിജ്ജാ ഉപനിസ്സയകോടിയാ അനുപതിതാ. സബ്ബേപി ഹി തേ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ അവിജ്ജായ ത്വേവാതിആദിമാഹ. സോ കായോ ന ഹോതീതി യസ്മിം കായേ സതി കായസഞ്ചേതനാപച്ചയം അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, സോ കായോ ന ഹോതി. വാചാമനേസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച കായോതി ചേതനാകായോ, വാചാപി ചേതനാവാചാ, മനോപി കമ്മമനോയേവ. ദ്വാരകായോ വാ കായോ. വാചാമനേസുപി ഏസേവ നയോ. ഖീണാസവോ ചേതിയം വന്ദതി, ധമ്മം ഭണതി, കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, കഥമസ്സ കായാദയോ ന ഹോന്തീതി? അവിപാകത്താ. ഖീണാസവേന ഹി കതം കമ്മം നേവ കുസലം ഹോതി നാകുസലം. അവിപാകം ഹുത്വാ കിരിയാമത്തേ തിട്ഠതി, തേനസ്സ തേ കായാദയോ ന ഹോന്തീതി വുത്തം.

ഖേത്തം തം ന ഹോതീതിആദീസുപി വിരുഹനട്ഠേന തം ഖേത്തം ന ഹോതി, പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു ന ഹോതി, പച്ചയട്ഠേന ആയതനം ന ഹോതി, കാരണട്ഠേന അധികരണം ന ഹോതി. സഞ്ചേതനാമൂലകഞ്ഹി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ സഞ്ചേതനാ ഏതേസം വിരുഹനാദീനം അത്ഥാനം അഭാവേന തസ്സ സുഖദുക്ഖസ്സ നേവ ഖേത്തം, ന വത്ഥു ന ആയതനം, ന അധികരണം ഹോതീതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വേദനാദീസു സുഖദുക്ഖമേവ കഥിതം, തഞ്ച ഖോ വിപാകമേവാതി. പഞ്ചമം.

ഛട്ഠം ഉപവാണസുത്തം ഉത്താനമേവ. ഏത്ഥ പന വട്ടദുക്ഖമേവ കഥിതന്തി. ഛട്ഠം.