൩. ദസബലവഗ്ഗോ

൧. ദസബലസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. ദസബലവഗ്ഗസ്സ പഠമം ദുതിയസ്സേവ സങ്ഖേപോ.

൨. ദുതിയദസബലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയം ഭഗവതാ അത്തനോ അജ്ഝാസയസ്സ വസേന വുത്തം. തത്ഥ ദസബലസമന്നാഗതോതി ദസഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ. ബലഞ്ച നാമേതം ദുവിധം കായബലഞ്ച ഞാണബലഞ്ച. തേസു തഥാഗതസ്സ കായബലം ഹത്ഥികുലാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘കാളാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി.(മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൮; വിഭ. അട്ഠ. ൭൬൦); –

ഇമാനി ദസ ഹത്ഥികുലാനി. തത്ഥ കാളാവകന്തി പകതിഹത്ഥികുലം ദട്ഠബ്ബം. യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം, തം ഏകസ്സ കാളാവകസ്സ ഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം കാളാവകാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയ്യസ്സ. യം ദസന്നം ഗങ്ഗേയ്യാനം, തം ഏകസ്സ പണ്ഡരസ്സ. യം ദസന്നം പണ്ഡരാനം, തം ഏകസ്സ തമ്ബസ്സ. യം ദസന്നം തമ്ബാനം, തം ഏകസ്സ പിങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം പിങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഗന്ധഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം ഗന്ധഹത്ഥീനം, തം ഏകസ്സ മങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം മങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഹേമവതസ്സ. യം ദസന്നം ഹേമവതാനം, തം ഏകസ്സ ഉപോസഥസ്സ. യം ദസന്നം ഉപോസഥാനം, തം ഏകസ്സ ഛദ്ദന്തസ്സ. യം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം, തം ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തിപി ഇദമേവ വുച്ചതി. തദേതം പകതിഹത്ഥിഗണനായ ഹത്ഥീനം കോടിസഹസ്സാനം, പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി. ഇദം താവ തഥാഗതസ്സ കായബലം. ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ’’തി ഏത്ഥ പന ഏതം സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി. ഏതഞ്ഹി ബാഹിരകം ലാമകം തിരച്ഛാനഗതാനം സീഹാദീനമ്പി ഹോതി. ഏതഞ്ഹി നിസ്സായ ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ വാ സമുദയപ്പഹാനം വാ മഗ്ഗഭാവനാ വാ ഫലസച്ഛികിരിയാ വാ നത്ഥി. അഞ്ഞം പന ദസസു ഠാനേസു അകമ്പനത്ഥേന ഉപത്ഥമ്ഭനത്ഥേന ച ദസവിധം ഞാണബലം നാമ അത്ഥി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ’’തി.

കതമം പന തന്തി? ഠാനാട്ഠാനാദീനം യഥാഭൂതം ജാനനം. സേയ്യഥിദം – ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ ജാനനം ഏകം, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം കമ്മസമാദാനാനം ഠാനസോ ഹേതുസോ യഥാഭൂതം വിപാകജാനനം ഏകം, സബ്ബത്ഥഗാമിനിപടിപദാജാനനം ഏകം, അനേകധാതുനാനാധാതുലോകജാനനം ഏകം, പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം നാനാധിമുത്തികതാജാനനം ഏകം, തേസംയേവ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തജാനനം ഏകം, ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനം സംകിലേസവോദാനവുട്ഠാനജാനനം ഏകം, പുബ്ബേനിവാസജാനനം ഏകം, സത്താനം ചുതൂപപാതജാനനം ഏകം, ആസവക്ഖയജാനനം ഏകന്തി. അഭിധമ്മേ പന –

‘‘ഇധ തഥാഗതോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി. യമ്പി തഥാഗതോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദമ്പി തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം ഹോതി, യം ബലം ആഗമ്മ തഥാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീ’’തി.

ആദിനാ (വിഭ. ൭൬൦) നയേന വിത്ഥാരതോ ആഗതാനേവ. അത്ഥവണ്ണനാപി നേസം വിഭങ്ഗട്ഠകഥായഞ്ചേവ (വിഭ. അട്ഠ. ൭൬൦) പപഞ്ചസൂദനിയാ ച മജ്ഝിമട്ഠകഥായ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൮) സബ്ബാകാരതോ വുത്താ. സാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബാ.

ചതൂഹി ച വേസാരജ്ജേഹീതി ഏത്ഥ സാരജ്ജപടിപക്ഖം വേസാരജ്ജം, ചതൂസു ഠാനേസു വേസാരജ്ജഭാവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സമയഞാണസ്സേതം നാമം. കതമേസു ചതൂസു? ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തിആദീസു ചോദനാവത്ഥൂസു. തത്രായം പാളി –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ വേസാരജ്ജാനി…പേ…. കതമാനി ചത്താരി? ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’തി തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹ ധമ്മേന പടിചോദേസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, ഭിക്ഖവേ, ന സമനുപസ്സാമി. ഏതമഹം, ഭിക്ഖവേ, നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമി. ‘ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ആസവാ അപരിക്ഖീണാ’തി തത്ര വത മം…പേ… ‘യേ ഖോ പന തേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’തി തത്ര വത മം…പേ… ‘യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ ന നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’തി തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ…പേ… വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമീ’’തി (അ. നി. ൪.൮).

ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം. ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അപിച ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ, വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ, സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അസമ്പകമ്പിയോ നിസഭോ, സോ ഇധ ഉസഭോതി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം. ഠാനന്തി ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അവട്ഠാനം (മ. നി. ൧.൧൫൦). ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ഉസഭബലേന സമന്നാഗതോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ദസഹി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോ ച തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി, അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.

പരിസാസൂതി ‘‘അട്ഠ ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, പരിസാ. കതമാ അട്ഠ? ഖത്തിയപരിസാ ബ്രാഹ്മണപരിസാ ഗഹപതിപരിസാ സമണപരിസാ ചാതുമഹാരാജികപരിസാ താവതിംസപരിസാ മാരപരിസാ ബ്രഹ്മപരിസാ’’തി, ഇമാസു അട്ഠസു പരിസാസു. സീഹനാദം നദതീതി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം നദതി, സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതി. അയമത്ഥോ സീഹനാദസുത്തേന ദീപേതബ്ബോ. യഥാ വാ സീഹോ സഹനതോ ചേവ ഹനനതോ ച സീഹോതി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ പരപ്പവാദാനഞ്ച ഹനനതോ സീഹോതി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം സീഹനാദം. തത്ഥ യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ, ‘‘ഇതി രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി.

ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം ഉത്തമം, വിസുദ്ധസ്സ ധമ്മചക്കസ്സേതം അധിവചനം. തം പന ധമ്മചക്കം ദുവിധം ഹോതി പടിവേധഞാണഞ്ച ദേസനാഞാണഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭാവിതം അത്തനോ അരിയഫലാവഹം പടിവേധഞാണം, കരുണാപഭാവിതം സാവകാനം അരിയഫലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. തുസിതഭവനതോ വാ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദീപങ്കരതോ വാ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ പവത്തമാനം, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തേസു പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ബുദ്ധാനംയേവ ഓരസഞാണം.

ഇദാനി യം ഇമിനാ ഞാണേന സമന്നാഗതോ സീഹനാദം നദതി, തം ദസ്സേതും ഇതി രൂപന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇതി രൂപന്തി ഇദം രൂപം ഏത്തകം രൂപം, ഇതോ ഉദ്ധം രൂപം നത്ഥീതി രുപ്പനസഭാവഞ്ചേവ ഭൂതുപാദായഭേദഞ്ച ആദിം കത്വാ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനവസേന അനവസേസരൂപപരിഗ്ഗഹോ വുത്തോ. ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോതി ഇമിനാ ഏവം പരിഗ്ഗഹിതസ്സ രൂപസ്സ സമുദയോ വുത്തോ. തത്ഥ ഇതീതി ഏവം സമുദയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തസ്സ വിത്ഥാരോ ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ തണ്ഹാസമുദയാ, കമ്മസമുദയാ ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോതി നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) ഏവം വേദിതബ്ബോ. അത്ഥങ്ഗമേപി ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോ…പേ… വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ നിരോധം പസ്സതീ’’തി അയം വിത്ഥാരോ.

ഇതി വേദനാതിആദീസുപി അയം വേദനാ ഏത്തകാ വേദനാ, ഇതോ ഉദ്ധം വേദനാ നത്ഥി, അയം സഞ്ഞാ, ഇമേ സങ്ഖാരാ, ഇദം വിഞ്ഞാണം ഏത്തകം വിഞ്ഞാണം, ഇതോ ഉദ്ധം വിഞ്ഞാണം നത്ഥീതി വേദയിതസഞ്ജാനനഅഭിസങ്ഖരണവിജാനനസഭാവഞ്ചേവ സുഖാദിരൂപസഞ്ഞാദിഫസ്സാദിചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഭേദഞ്ച ആദിം കത്വാ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനവസേന അനവസേസവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണപരിഗ്ഗഹോ വുത്തോ. ഇതി വേദനായ സമുദയോതിആദീഹി പന ഏവം പരിഗ്ഗഹിതാനം വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനം സമുദയോ വുത്തോ. തത്രാപി ഇതീതി ഏവം സമുദയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തേസമ്പി വിത്ഥാരോ ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) രൂപേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – തീസു ഖന്ധേസു ‘‘ആഹാരസമുദയാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഫസ്സസമുദയാ’’തി വത്തബ്ബം, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ‘‘നാമരൂപസമുദയാ’’തി. അത്ഥങ്ഗമപദമ്പി തേസംയേവ വസേന യോജേതബ്ബം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന ഉദയബ്ബയവിനിച്ഛയോ സബ്ബാകാരപരിപൂരോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തോ.

ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീതി അയമ്പി അപരോ സീഹനാദോ. തസ്സത്ഥോ – ഇമസ്മിം അവിജ്ജാദികേ പച്ചയേ സതി ഇദം സങ്ഖാരാദികം ഫലം ഹോതി. ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്സ അവിജ്ജാദികസ്സ പച്ചയസ്സ ഉപ്പാദാ ഇദം സങ്ഖാരാദികം ഫലം ഉപ്പജ്ജതി. ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതീതി ഇമസ്മിം അവിജ്ജാദികേ പച്ചയേ അസതി ഇദം സങ്ഖാരാദികം ഫലം ന ഹോതി. ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീതി ഇമസ്സ അവിജ്ജാദികസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ ഇദം സങ്ഖാരാദികം ഫലം നിരുജ്ഝതി. ഇദാനി യഥാ തം ഹോതി ചേവ നിരുജ്ഝതി ച, തം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദിമാഹ.

ഏവം സ്വാക്ഖാതോതി ഏവം പഞ്ചക്ഖന്ധവിഭജനാദിവസേന സുട്ഠു അക്ഖാതോ കഥിതോ. ധമ്മോതി പഞ്ചക്ഖന്ധപച്ചയാകാരധമ്മോ. ഉത്താനോതി അനികുജ്ജിതോ. വിവടോതി വിവരിത്വാ ഠപിതോ. പകാസിതോതി ദീപിതോ ജോതിതോ. ഛിന്നപിലോതികോതി പിലോതികാ വുച്ചതി ഛിന്നം ഭിന്നം തത്ഥ തത്ഥ സിബ്ബിതഗണ്ഠിതം ജിണ്ണവത്ഥം, തം യസ്സ നത്ഥീതി അട്ഠഹത്ഥം നവഹത്ഥം വാ അഹതസാടകം നിവത്ഥോ, സോ ഛിന്നപിലോതികോ നാമ. അയമ്പി ധമ്മോ താദിസോ. ന ഹേത്ഥ കോഹഞ്ഞാദിവസേന ഛിന്നഭിന്നസിബ്ബിതഗണ്ഠിതഭാവോ അത്ഥി. അപിച ഖുദ്ദകസാടകോപി പിലോതികാതി വുച്ചതി, സാ യസ്സ നത്ഥി, അട്ഠനവഹത്ഥോ മഹാപടോ അത്ഥി, സോപി ഛിന്നപിലോതികോ, അപഗതപിലോതികോതി അത്ഥോ. താദിസോ അയം ധമ്മോ. യഥാ ഹി ചതുഹത്ഥം സാടകം ഗഹേത്വാ പരിഗ്ഗഹണം കരോന്തോ പുരിസോ ഇതോ ചിതോ ച അഞ്ഛന്തോ കിലമതി, ഏവം ബാഹിരകസമയേ പബ്ബജിതാ അത്തനോ പരിത്തകം ധമ്മം ‘‘ഏവം സതി ഏവം ഭവിസ്സതീ’’തി കപ്പേത്വാ കപ്പേത്വാ വഡ്ഢേന്താ കിലമന്തി. യഥാ പന അട്ഠഹത്ഥനവഹത്ഥേന പരിഗ്ഗഹണം കരോന്തോ യഥാരുചി പാരുപതി ന കിലമതി, നത്ഥി തത്ഥ അഞ്ഛിത്വാ വഡ്ഢനകിച്ചം; ഏവം ഇമസ്മിമ്പി ധമ്മേ കപ്പേത്വാ കപ്പേത്വാ വിഭജനകിച്ചം നത്ഥി, തേഹി തേഹി കാരണേഹി മയാവ അയം ധമ്മോ സുവിഭത്തോ സുവിത്ഥാരിതോതി ഇദമ്പി സന്ധായ ‘‘ഛിന്നപിലോതികോ’’തി ആഹ. അപിച കചവരോപി പിലോതികാതി വുച്ചതി, ഇമസ്മിഞ്ച സാസനേ സമണകചവരം നാമ പതിട്ഠാതും ന ലഭതി. തേനേവാഹ –

‘‘കാരണ്ഡവം നിദ്ധമഥ, കസമ്ബും അപകസ്സഥ;

തതോ പലാപേ വാഹേഥ, അസ്സമണേ സമണമാനിനേ.

‘‘നിദ്ധമിത്വാന പാപിച്ഛേ, പാപആചാരഗോചരേ;

സുദ്ധാ സുദ്ധേഹി സംവാസം, കപ്പയവ്ഹോ പതിസ്സതാ;

തതോ സമഗ്ഗാ നിപകാ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സഥാ’’തി. (അ. നി. ൮.൧൦);

ഇതി സമണകചവരസ്സ ഛിന്നത്താപി അയം ധമ്മോ ഛിന്നപിലോതികോ നാമ ഹോതി.

അലമേവാതി യുത്തമേവ. സദ്ധാപബ്ബജിതേനാതി സദ്ധായ പബ്ബജിതേന. കുലപുത്തേനാതി ദ്വേ കുലപുത്താ ആചാരകുലപുത്തോ ജാതികുലപുത്തോ ച. തത്ഥ യോ യതോ കുതോചി കുലാ പബ്ബജിത്വാ സീലാദയോ പഞ്ച ധമ്മക്ഖന്ധേ പൂരേതി, അയം ആചാരകുലപുത്തോ നാമ. യോ പന യസകുലപുത്താദയോ വിയ ജാതിസമ്പന്നകുലാ പബ്ബജിതോ, അയം ജാതികുലപുത്തോ നാമ. തേസു ഇധ ആചാരകുലപുത്തോ അധിപ്പേതോ. സചേ പന ജാതികുലപുത്തോ ആചാരവാ ഹോതി, അയം ഉത്തമോയേവ. ഏവരൂപേന കുലപുത്തേന. വീരിയം ആരഭിതുന്തി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയം കാതും. ഇദാനിസ്സ ചതുരങ്ഗം ദസ്സേന്തോ കാമം തചോ ചാതിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ഹി തചോ ഏകം അങ്ഗം, ന്ഹാരു ഏകം, അട്ഠി ഏകം, മംസലോഹിതം ഏകന്തി. ഇദഞ്ച പന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയം അധിട്ഠഹന്തേന നവസു ഠാനേസു സമാധാതബ്ബം പുരേഭത്തേ പച്ഛാഭത്തേ പുരിമയാമേ മജ്ഝിമയാമേ പച്ഛിമയാമേ ഗമനേ ഠാനേ നിസജ്ജായ സയനേതി.

ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, കുസീതോ വിഹരതീതി ഇമസ്മിം സാസനേ യോ കുസീതോ പുഗ്ഗലോ, സോ ദുക്ഖം വിഹരതി. ബാഹിരസമയേ പന യോ കുസീതോ, സോ സുഖം വിഹരതി. വോകിണ്ണോതി മിസ്സീഭൂതോ. സദത്ഥന്തി സോഭനം വാ അത്ഥം സകം വാ അത്ഥം, ഉഭയേനാപി അരഹത്തമേവ അധിപ്പേതം. പരിഹാപേതീതി ഹാപേതി ന പാപുണാതി. കുസീതപുഗ്ഗലസ്സ ഹി ഛ ദ്വാരാനി അഗുത്താനി ഹോന്തി, തീണി കമ്മാനി അപരിസുദ്ധാനി, ആജീവട്ഠമകം സീലം അപരിയോദാതം, ഭിന്നാജീവോ കുലൂപകോ ഹോതി. സോ സബ്രഹ്മചാരീനം അക്ഖിമ്ഹി പതിതരജം വിയ ഉപഘാതകരോ ഹുത്വാ ദുക്ഖം വിഹരതി, പീഠമദ്ദനോ ചേവ ഹോതി ലണ്ഡപൂരകോ ച, സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗഹേതും ന സക്കോതി, ദുല്ലഭം ഖണം വിരാധേതി, തേന ഭുത്തോ രട്ഠപിണ്ഡോപി ന മഹപ്ഫലോ ഹോതി.

ആരദ്ധവീരിയോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ആരദ്ധവീരിയോ പുഗ്ഗലോ ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ സുഖം വിഹരതി. ബാഹിരസമയേ പന യോ ആരദ്ധവീരിയോ, സോ ദുക്ഖം വിഹരതി. പവിവിത്തോതി വിവിത്തോ വിയുത്തോ ഹുത്വാ. സദത്ഥം പരിപൂരേതീതി അരഹത്തം പാപുണാതി. ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഹി ഛ ദ്വാരാനി സുഗുത്താനി ഹോന്തി, തീണി കമ്മാനി പരിസുദ്ധാനി, ആജീവട്ഠമകം സീലം പരിയോദാതം സബ്രഹ്മചാരീനം അക്ഖിമ്ഹി സുസീതലഞ്ജനം വിയ ധാതുഗതചന്ദനം വിയ ച മനാപോ ഹുത്വാ സുഖം വിഹരതി, സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗഹേതും സക്കോതി. സത്ഥാ ഹി –

‘‘ചിരം ജീവ മഹാവീര, കപ്പം തിട്ഠ മഹാമുനീ’’തി –

ഏവം ഗോതമിയാ വന്ദിതോ, ‘‘ന ഖോ, ഗോതമി, തഥാഗതാ ഏവം വന്ദിതബ്ബാ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ തായ യാചിതോ വന്ദിതബ്ബാകാരം ആചിക്ഖന്തോ ഏവമാഹ –

‘‘ആരദ്ധവീരിയേ പഹിതത്തേ, നിച്ചം ദള്ഹപരക്കമേ;

സമഗ്ഗേ സാവകേ പസ്സ, ഏസാ ബുദ്ധാന വന്ദനാ’’തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൧൭൧);

ഏവം ആരദ്ധവീരിയോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗഹേതും സക്കോതി, ദുല്ലഭം ഖണം ന വിരാധേതി. തസ്സ ഹി ബുദ്ധുപ്പാദോ ധമ്മദേസനാ സങ്ഘസുപ്പടിപത്തി സഫലാ ഹോതി സഉദ്രയാ, രട്ഠപിണ്ഡോപി തേന ഭുത്തോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി.

ഹീനേന അഗ്ഗസ്സാതി ഹീനായ സദ്ധായ ഹീനേന വീരിയേന ഹീനായ സതിയാ ഹീനേന സമാധിനാ ഹീനായ പഞ്ഞായ അഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ അരഹത്തസ്സ പത്തി നാമ ന ഹോതി. അഗ്ഗേന ച ഖോതി അഗ്ഗേഹി സദ്ധാദീഹി അഗ്ഗസ്സ അരഹത്തസ്സ പത്തി ഹോതി. മണ്ഡപേയ്യന്തി പസന്നട്ഠേന മണ്ഡം, പാതബ്ബട്ഠേന പേയ്യം. യഞ്ഹി പിവിത്വാ അന്തരവീഥിയം പതിതോ വിസഞ്ഞീ അത്തനോ സാടകാദീനമ്പി അസ്സാമികോ ഹോതി, തം പസന്നമ്പി ന പാതബ്ബം, മയ്ഹം പന സാസനം ഏവം പസന്നഞ്ച പാതബ്ബഞ്ചാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മണ്ഡപേയ്യ’’ന്തി ആഹ.

തത്ഥ തിവിധോ മണ്ഡോ – ദേസനാമണ്ഡോ, പടിഗ്ഗഹമണ്ഡോ, ബ്രഹ്മചരിയമണ്ഡോതി. കതമോ ദേസനാമണ്ഡോ? ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ആചിക്ഖനാ ദേസനാ പഞ്ഞാപനാ പട്ഠപനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മം, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം…പേ… അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആചിക്ഖനാ…പേ… ഉത്താനീകമ്മം, അയം ദേസനാമണ്ഡോ. കതമോ പടിഗ്ഗഹമണ്ഡോ? ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ ദേവാ മനുസ്സാ യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി വിഞ്ഞാതാരോ, അയം പടിഗ്ഗഹമണ്ഡോ. കതമോ ബ്രഹ്മചരിയമണ്ഡോ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി, അയം ബ്രഹ്മചരിയമണ്ഡോ. അപിച അധിമോക്ഖമണ്ഡോ സദ്ധിന്ദ്രിയം, അസ്സദ്ധിയം കസടോ, അസ്സദ്ധിയം കസടം ഛഡ്ഡേത്വാ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമോക്ഖമണ്ഡം പിവതീതി മണ്ഡപേയ്യന്തിആദിനാപി (പടി. മ. ൧.൨൩൮) നയേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോതി ഇദമേത്ഥ കാരണവചനം. യസ്മാ സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോ, തസ്മാ വീരിയസമ്പയോഗം കത്വാ പിവഥ ഏതം മണ്ഡം. ബാഹിരകഞ്ഹി ഭേസജ്ജമണ്ഡമ്പി വേജ്ജസ്സ അസമ്മുഖാ പിവന്താനം പമാണം വാ ഉഗ്ഗമനം വാ നിഗ്ഗമനം വാ ന ജാനാമാതി ആസങ്കാ ഹോതി. വേജ്ജസമ്മുഖാ പന ‘‘വേജ്ജോ ജാനിസ്സതീ’’തി നിരാസങ്കാ പിവന്തി. ഏവമേവ അമ്ഹാകം ധമ്മസ്സാമി സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോതി വീരിയം കത്വാ പിവഥാതി മണ്ഡപാനേ നേസം നിയോജേന്തോ തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സഫലാതി സാനിസംസാ. സഉദ്രയാതി സവഡ്ഢി. ഇദാനി നിയോജനാനുരൂപം സിക്ഖിതബ്ബതം നിദ്ദിസന്തോ അത്തത്ഥം വാ ഹി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തത്ഥന്തി അത്തനോ അത്ഥഭൂതം അരഹത്തം. അപ്പമാദേന സമ്പാദേതുന്തി അപ്പമാദേന സബ്ബകിച്ചാനി കാതും. പരത്ഥന്തി പച്ചയദായകാനം മഹപ്ഫലാനിസംസം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. ദുതിയം.

൩. ഉപനിസസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ ‘‘ജാനതോ അഹ’’ന്തിആദീസു ജാനതോതി ജാനന്തസ്സ. പസ്സതോതി പസ്സന്തസ്സ. ദ്വേപി പദാനി ഏകത്ഥാനി, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഏവം സന്തേപി ‘‘ജാനതോ’’തി ഞാണലക്ഖണം ഉപാദായ പുഗ്ഗലം നിദ്ദിസതി. ജാനനലക്ഖണഞ്ഹി ഞാണം. ‘‘പസ്സതോ’’തി ഞാണപ്പഭാവം ഉപാദായ. പസ്സനപ്പഭാവഞ്ഹി ഞാണം, ഞാണസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ചക്ഖുമാ വിയ ചക്ഖുനാ രൂപാനി, ഞാണേന വിവടേ ധമ്മേ പസ്സതി. ആസവാനം ഖയന്തി ഏത്ഥ ആസവാനം പഹാനം അസമുപ്പാദോ ഖീണാകാരോ നത്ഥിഭാവോതി അയമ്പി ആസവക്ഖയോതി വുച്ചതി, ഭങ്ഗോപി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനിപി. ‘‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തി’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൩൮; വിഭ. ൮൩൧) ഹി ഖീണാകാരോ ആസവക്ഖയോതി വുച്ചതി. ‘‘യോ ആസവാനം ഖയോ വയോ ഭേദോ പരിഭേദോ അനിച്ചതാ അന്തരധാന’’ന്തി (വിഭ. ൩൫൪) ഏത്ഥ ഭങ്ഗോ.

‘‘സേക്ഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ’’തി. (ഇതിവു. ൬൨); –

ഏത്ഥ മഗ്ഗോ. സോ ഹി ആസവേ ഖേപേന്തോ വൂപസമേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ആസവാനം ഖയോതി വുത്തോ. ‘‘ആസവാനം ഖയാ സമണോ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ ഫലം. തഞ്ഹി ആസവാനം ഖീണന്തേ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ആസവാനം ഖയോതി വുത്തം.

‘‘ആസവാ തസ്സ വഡ്ഢന്തി, ആരാ സോ ആസവക്ഖയാ’’തി; (ധ. പ. ൨൫൩) –

ഏത്ഥ നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി ആഗമ്മ ആസവാ ഖീയന്തി, തസ്മാ ആസവാനം ഖയോതി വുത്തം. ഇധ പന മഗ്ഗഫലാനി അധിപ്പേതാനി. നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോതി യോ പന ന ജാനാതി ന പസ്സതി, തസ്സ നോ വദാമീതി അത്ഥോ. ഏതേന യേ അജാനതോ അപസ്സതോപി സംസാരാദീഹിയേവ സുദ്ധിം വദന്തി, തേ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി. പുരിമേന പദദ്വയേന ഉപായോ വുത്തോ, ഇമിനാ അനുപായം പടിസേധേതി.

ഇദാനി യം ജാനതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, തം ദസ്സേതുകാമോ കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോതി പുച്ഛം ആരഭി. തത്ഥ ജാനനാ ബഹുവിധാ. ദബ്ബജാതികോ ഏവ ഹി കോചി ഭിക്ഖു ഛത്തം കാതും ജാനാതി, കോചി ചീവരാദീനം അഞ്ഞതരം, തസ്സ ഈദിസാനി കമ്മാനി വത്തസീസേ ഠത്വാ കരോന്തസ്സ സാ ജാനനാ സഗ്ഗമഗ്ഗഫലാനം പദട്ഠാനം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. യോ പന സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വേജ്ജകമ്മാദീനി കാതും ജാനാതി, തസ്സേവം ജാനതോ ആസവാ വഡ്ഢന്തിയേവ. തസ്മാ യം ജാനതോ പസ്സതോ ച ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, തദേവ ദസ്സേന്തോ ഇതി രൂപന്തിആദിമാഹ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോതി ഏവം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം ജാനന്തസ്സ. ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി ആസവാനം ഖയന്തേ ജാതത്താ ‘‘ആസവാനം ഖയോ’’തി ലദ്ധനാമം അരഹത്തം ഹോതി.

ഏവം അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേത്വാ ഇദാനി ഖീണാസവസ്സ ആഗമനീയം പുബ്ബഭാഗപടിപദം ദസ്സേതും യമ്പിസ്സ തം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖയസ്മിം ഖയേഞാണന്തി ആസവക്ഖയസങ്ഖാതേ അരഹത്തഫലേ പടിലദ്ധേ സതി പച്ചവേക്ഖണഞാണം. തഞ്ഹി അരഹത്തഫലസങ്ഖാതേ ഖയസ്മിം പഠമവാരം ഉപ്പന്നേ പച്ഛാ ഉപ്പന്നത്താ ഖയേഞാണന്തി വുച്ചതി. സഉപനിസന്തി സകാരണം സപ്പച്ചയം. വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തി. സാ ഹിസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം ഇതോ പരേസുപി ലബ്ഭമാനവസേന പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

വിരാഗോതി മഗ്ഗോ. സോ ഹി കിലേസേ വിരാജേന്തോ ഖേപേന്തോ ഉപ്പന്നോ, തസ്മാ വിരാഗോതി വുച്ചതി. നിബ്ബിദാതി നിബ്ബിദാഞാണം. ഏതേന ബലവവിപസ്സനം ദസ്സേതി. ബലവവിപസ്സനാതി ഭയതൂപട്ഠാനേ ഞാണം ആദീനവാനുപസ്സനേ ഞാണം മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണന്തി ചതുന്നം ഞാണാനം അധിവചനം. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനന്തി യഥാസഭാവജാനനസങ്ഖാതം ദസ്സനം. ഏതേന തരുണവിപസ്സനം ദസ്സേതി. തരുണവിപസ്സനാ ഹി ബലവവിപസ്സനായ പച്ചയോ ഹോതി. തരുണവിപസ്സനാതി സങ്ഖാരപരിച്ഛേദേ ഞാണം കങ്ഖാവിതരണേ ഞാണം സമ്മസനേ ഞാണം മഗ്ഗാമഗ്ഗേ ഞാണന്തി ചതുന്നം ഞാണാനം അധിവചനം. സമാധീതി പാദകജ്ഝാനസമാധി. സോ ഹി തരുണവിപസ്സനായ പച്ചയോ ഹോതി. സുഖന്തി അപ്പനായ പുബ്ബഭാഗസുഖം. തഞ്ഹി പാദകജ്ഝാനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. പസ്സദ്ധീതി ദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധി. സാ ഹി അപ്പനാപുബ്ബഭാഗസ്സ സുഖസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. പീതീതി ബലവപീതി. സാ ഹി ദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ പച്ചയോ ഹോതി. പാമോജ്ജന്തി ദുബ്ബലപീതി. സാ ഹി ബലവപീതിയാ പച്ചയോ ഹോതി. സദ്ധാതി അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനസദ്ധാ. സാ ഹി ദുബ്ബലപീതിയാ പച്ചയോ ഹോതി. ദുക്ഖന്തി വട്ടദുക്ഖം. തഞ്ഹി അപരാപരസദ്ധായ പച്ചയോ ഹോതി. ജാതീതി സവികാരാ ഖന്ധജാതി. സാ ഹി വട്ടദുക്ഖസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. ഭവോതി കമ്മഭവോ. (സോ ഹി സവികാരായ ജാതിയാ പച്ചയോ ഹോതി.) ഏതേനുപായേന സേസപദാനിപി വേദിതബ്ബാനി.

ഥുല്ലഫുസിതകേതി മഹാഫുസിതകേ. പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാതി ഏത്ഥ കന്ദരം നാമ ‘ക’ന്തിലദ്ധനാമേന ഉദകേന ദാരിതോ ഉദകഭിന്നോ പബ്ബതപദേസോ, യോ ‘‘നിതമ്ബോ’’തിപി ‘‘നദീകുഞ്ഛോ’’തിപി വുച്ചതി. പദരം നാമ അട്ഠമാസേ ദേവേ അവസ്സന്തേ ഫലിതോ ഭൂമിപ്പദേസോ. സാഖാതി കുസുമ്ഭഗാമിനിയോ ഖുദ്ദകമാതികായോ. കുസോബ്ഭാതി ഖുദ്ദകആവാടാ. മഹാസോബ്ഭാതി മഹാആവാടാ. കുന്നദിയോതി ഖുദ്ദകനദിയോ. മഹാനദിയോതി ഗങ്ഗായമുനാദികാ മഹാസരിതാ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജൂപനിസാ സങ്ഖാരാതിആദീസു അവിജ്ജാ പബ്ബതോതി ദട്ഠബ്ബാ. അഭിസങ്ഖാരാ മേഘോതി, വിഞ്ഞാണാദിവട്ടം കന്ദരാദയോതി, വിമുത്തി സാഗരോതി.

യഥാ പബ്ബതമത്ഥകേ ദേവോ വസ്സിത്വാ പബ്ബതകന്ദരാദീനി പൂരേന്തോ അനുപുബ്ബേന മഹാസമുദ്ദം സാഗരം പൂരേതി, ഏവം അവിജ്ജാപബ്ബതമത്ഥകേ താവ അഭിസങ്ഖാരമേഘസ്സ വസ്സനം വേദിതബ്ബം. അസ്സുതവാ ഹി ബാലപുഥുജ്ജനോ അവിജ്ജായ അഞ്ഞാണീ ഹുത്വാ തണ്ഹായ അഭിലാസം കത്വാ കുസലാകുസലകമ്മം ആയൂഹതി, തം കുസലാകുസലകമ്മം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണാദീനി നാമരൂപാദീനം. ഇതി പബ്ബതമത്ഥകേ വുട്ഠദേവസ്സ കന്ദരാദയോ പൂരേത്വാ മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതകാലോ വിയ അവിജ്ജാപബ്ബതമത്ഥകേ വുട്ഠസ്സ അഭിസങ്ഖാരമേഘസ്സ പരമ്പരപച്ചയതായ അനുപുബ്ബേന വിഞ്ഞാണാദിവട്ടം പൂരേത്വാ ഠിതകാലോ. ബുദ്ധവചനം പന പാളിയം അഗഹിതമ്പി ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതീ’’തി ഇമായ പാളിയാ വസേന ഗഹിതമേവാതി വേദിതബ്ബം. യാ ഹി തസ്സ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തി, സാ കമ്മഭവപച്ചയാ സവികാരാ ജാതി നാമ. സോ ബുദ്ധാനം വാ ബുദ്ധസാവകാനം വാ സമ്മുഖീഭാവം ആഗമ്മ വട്ടദോസദീപകം ലക്ഖണാഹടം ധമ്മകഥം സുത്വാ വട്ടവസേന പീളിതോ ഹോതി, ഏവമസ്സ സവികാരാ ഖന്ധജാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. സോ വട്ടദുക്ഖേന പീളിതോ അപരാപരം സദ്ധം ജനേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, ഏവമസ്സ വട്ടദുക്ഖം അപരാപരസദ്ധായ പച്ചയോ ഹോതി. സോ പബ്ബജ്ജാമത്തേനേവ അസന്തുട്ഠോ ഊനപഞ്ചവസ്സകാലേ നിസ്സയം ഗഹേത്വാ വത്തപടിപത്തിം പൂരേന്തോ ദ്വേമാതികാ പഗുണം കത്വാ കമ്മാകമ്മം ഉഗ്ഗഹേത്വാ യാവ അരഹത്താ നിജ്ജടം കത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വസന്തോ പഥവീകസിണാദീസു കമ്മം ആരഭതി, തസ്സ കമ്മട്ഠാനം നിസ്സായ ദുബ്ബലപീതി ഉപ്പജ്ജതി. തദസ്സ സദ്ധൂപനിസം പാമോജ്ജം, തം ബലവപീതിയാ പച്ചയോ ഹോതി. ബലവപീതി ദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ, സാ അപ്പനാപുബ്ബഭാഗസുഖസ്സ, തം സുഖം പാദകജ്ഝാനസമാധിസ്സ. സോ സമാധിനാ ചിത്തകല്ലതം ജനേത്വാ തരുണവിപസ്സനായ കമ്മം കരോതി. ഇച്ചസ്സ പാദകജ്ഝാനസമാധി തരുണവിപസ്സനായ പച്ചയോ ഹോതി, തരുണവിപസ്സനാ ബലവവിപസ്സനായ, ബലവവിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ, മഗ്ഗോ ഫലവിമുത്തിയാ, ഫലവിമുത്തി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സാതി. ഏവം ദേവസ്സ അനുപുബ്ബേന സാഗരം പൂരേത്വാ ഠിതകാലോ വിയ ഖീണാസവസ്സ വിമുത്തിസാഗരം പൂരേത്വാ ഠിതകാലോ വേദിതബ്ബോതി. തതിയം.

൪. അഞ്ഞതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ പാവിസീതി പവിട്ഠോ. സോ ച ന താവ പവിട്ഠോ, ‘‘പവിസിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖന്തത്താ പന ഏവം വുത്തോ. യഥാ കിം? യഥാ ‘‘ഗാമം ഗമിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖന്തപുരിസോ തം ഗാമം അപ്പത്തോപി ‘‘കഹം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗാമം ഗതോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം. അതിപ്പഗോതി തദാ കിര ഥേരസ്സ അതിപ്പഗോയേവ നിക്ഖന്തദിവസോ അഹോസി, അതിപ്പഗോയേവ നിക്ഖന്തഭിക്ഖൂ ബോധിയങ്ഗണേ ചേതിയങ്ഗണേ നിവാസനപാരുപനട്ഠാനേതി ഇമേസു ഠാനേസു യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ ഹോതി, താവ പപഞ്ചം കരോന്തി. ഥേരസ്സ പന ‘‘യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ ഹോതി, താവ പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം ഏകദ്വേകഥാവാരേ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തയതോ യംനൂനാഹന്തി ഏതദഹോസി. പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോതി സോ കിര ആരാമോ ദക്ഖിണദ്വാരസ്സ ച വേളുവനസ്സ ച അന്തരാ അഹോസി. ഇധാതി ഇമേസു ചതൂസു വാദേസു. കിംവാദീ കിമക്ഖായീതി കിം വദതി കിം ആചിക്ഖതി, കിം ഏത്ഥ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ദസ്സനന്തി പുച്ഛന്തി. ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാമാതി, ഭോതാ ഗോതമേന യം വുത്തം കാരണം, തസ്സ അനുകാരണം കഥേയ്യാമ. സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോതി പരേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണോ ഹുത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദാനുപാതോ വാദപ്പവത്തി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം കാരണം കോചി അപ്പമത്തകോപി കഥം നാഗച്ഛേയ്യ? ഇദം വുത്തം ഹോതി – കഥം സബ്ബാകാരേനപി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദേ ഗാരയ്ഹം കാരണം ന ഭവേയ്യാതി?

ഇതി വദന്തി ഫസ്സപച്ചയാ ദുക്ഖന്തി ഏവം വദന്തോതി അത്ഥോ. തത്രാതി തേസു ചതൂസു വാദേസു. തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാതി ഇദം ‘‘തദപി ഫസ്സപച്ചയാ’’തി പടിഞ്ഞായ സാധകവചനം. യസ്മാ ഹി ന വിനാ ഫസ്സേന ദുക്ഖപടിസംവേദനാ അത്ഥി, തസ്മാ ജാനിതബ്ബമേതം യഥാ ‘‘തദപി ഫസ്സപച്ചയാ’’തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

സാധു, സാധു, ആനന്ദാതി അയം സാധുകാരോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ദിന്നോ, ആനന്ദത്ഥേരേന പന സദ്ധിം ഭഗവാ ആമന്തേസി. ഏകമിദാഹന്തി ഏത്ഥ ഇധാതി നിപാതമത്തം, ഏകം സമയന്തി അത്ഥോ. ഇദം വചനം ‘‘ന കേവലം സാരിപുത്തോവ രാജഗഹം പവിട്ഠോ, അഹമ്പി പാവിസിം. ന കേവലഞ്ച തസ്സേവായം വിതക്കോ ഉപ്പന്നോ, മയ്ഹമ്പി ഉപ്പജ്ജി. ന കേവലഞ്ച തസ്സേവ സാ തിത്ഥിയേഹി സദ്ധിം കഥാ ജാതാ, മയ്ഹമ്പി ജാതപുബ്ബാ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

അച്ഛരിയം അബ്ഭുതന്തി ഉഭയമ്പേതം വിമ്ഹയദീപനമേവ. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ അച്ഛരം പഹരിതും യുത്തന്തി അച്ഛരിയം. അഭൂതപുബ്ബം ഭൂതന്തി അബ്ഭുതം. ഏകേന പദേനാതി ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ ദുക്ഖ’’ന്തി ഇമിനാ ഏകേന പദേന. ഏതേന ഹി സബ്ബവാദാനം പടിക്ഖേപത്ഥോ വുത്തോ. ഏസേവത്ഥോതി ഏസോയേവ ഫസ്സപച്ചയാ ദുക്ഖന്തി പടിച്ചസമുപ്പാദത്ഥോ. തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിഭാതൂതി തഞ്ഞേവേത്ഥ ഉപട്ഠാതു. ഇദാനി ഥേരോ ജരാമരണാദികായ പടിച്ചസമുപ്പാദകഥായ തം അത്ഥഗമ്ഭീരഞ്ചേവ ഗമ്ഭീരാവഭാസഞ്ച കരോന്തോ സചേ മം, ഭന്തേതിആദിം വത്വാ യംമൂലകാ കഥാ ഉപ്പന്നാ, തദേവ പദം ഗഹേത്വാ വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ ഛന്നംത്വേവാതിആദിമാഹ. സേസം ഉത്താനമേവാതി. ചതുത്ഥം.

൫. ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ

൨൫-൨൬. പഞ്ചമേ ഭൂമിജോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സേസമിധാപി പുരിമസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – യസ്മാ ഇദം സുഖദുക്ഖം ന കേവലം ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, കായേനപി കരിയമാനം കരീയതി, വാചായപി മനസാപി, അത്തനാപി കരിയമാനം കരീയതി, പരേനപി കരിയമാനം കരീയതി, സമ്പജാനേനപി കരിയമാനം കരീയതി, അസമ്പജാനേനപി, തസ്മാ തസ്സ അപരമ്പി പച്ചയവിസേസം ദസ്സേതും കായേ വാ ഹാനന്ദ, സതീതിആദിമാഹ. കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതി കായദ്വാരേ ഉപ്പന്നചേതനാഹേതു. വചീസഞ്ചേതനാമനോസഞ്ചേതനാസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച കായദ്വാരേ കാമാവചരകുസലാകുസലവസേന വീസതി ചേതനാ ലബ്ഭന്തി, തഥാ വചീദ്വാരേ. മനോദ്വാരേ നവഹി രൂപാരൂപചേതനാഹി സദ്ധിം ഏകൂനതിംസാതി തീസു ദ്വാരേസു ഏകൂനസത്തതി ചേതനാ ഹോന്തി, തപ്പച്ചയം വിപാകസുഖദുക്ഖം ദസ്സിതം. അവിജ്ജാപച്ചയാ ചാതി ഇദം താപി ചേതനാ അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യസ്മാ പന തം യഥാവുത്തചേതനാഭേദം കായസങ്ഖാരഞ്ചേവ വചീസങ്ഖാരഞ്ച മനോസങ്ഖാരഞ്ച പരേഹി അനുസ്സാഹിതോ സാമം അസങ്ഖാരികചിത്തേന കരോതി, പരേഹി കാരിയമാനോ സസങ്ഖാരികചിത്തേനാപി കരോതി, ‘‘ഇദം നാമ കമ്മം കരോതി, തസ്സ ഏവരൂപോ നാമ വിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി, ഏവം കമ്മഞ്ച വിപാകഞ്ച ജാനന്തോപി കരോതി, മാതാപിതൂസു ചേതിയവന്ദനാദീനി കരോന്തേസു അനുകരോന്താ ദാരകാ വിയ കേവലം കമ്മമേവ ജാനന്തോ ‘‘ഇമസ്സ പന കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ’’തി വിപാകം അജാനന്തോപി കരോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും സാമം വാ തം, ആനന്ദ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീതിആദി വുത്തം.

ഇമേസു, ആനന്ദ, ധമ്മേസൂതി യേ ഇമേ ‘‘സാമം വാ തം, ആനന്ദ, കായസങ്ഖാര’’ന്തിആദീസു ചതൂസു ഠാനേസു വുത്താ ഛസത്തതി ദ്വേസതാ ചേതനാധമ്മാ, ഇമേസു ധമ്മേസു അവിജ്ജാ ഉപനിസ്സയകോടിയാ അനുപതിതാ. സബ്ബേപി ഹി തേ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ അവിജ്ജായ ത്വേവാതിആദിമാഹ. സോ കായോ ന ഹോതീതി യസ്മിം കായേ സതി കായസഞ്ചേതനാപച്ചയം അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, സോ കായോ ന ഹോതി. വാചാമനേസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച കായോതി ചേതനാകായോ, വാചാപി ചേതനാവാചാ, മനോപി കമ്മമനോയേവ. ദ്വാരകായോ വാ കായോ. വാചാമനേസുപി ഏസേവ നയോ. ഖീണാസവോ ചേതിയം വന്ദതി, ധമ്മം ഭണതി, കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, കഥമസ്സ കായാദയോ ന ഹോന്തീതി? അവിപാകത്താ. ഖീണാസവേന ഹി കതം കമ്മം നേവ കുസലം ഹോതി നാകുസലം. അവിപാകം ഹുത്വാ കിരിയാമത്തേ തിട്ഠതി, തേനസ്സ തേ കായാദയോ ന ഹോന്തീതി വുത്തം.

ഖേത്തം തം ന ഹോതീതിആദീസുപി വിരുഹനട്ഠേന തം ഖേത്തം ന ഹോതി, പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു ന ഹോതി, പച്ചയട്ഠേന ആയതനം ന ഹോതി, കാരണട്ഠേന അധികരണം ന ഹോതി. സഞ്ചേതനാമൂലകഞ്ഹി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ സഞ്ചേതനാ ഏതേസം വിരുഹനാദീനം അത്ഥാനം അഭാവേന തസ്സ സുഖദുക്ഖസ്സ നേവ ഖേത്തം, ന വത്ഥു ന ആയതനം, ന അധികരണം ഹോതീതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വേദനാദീസു സുഖദുക്ഖമേവ കഥിതം, തഞ്ച ഖോ വിപാകമേവാതി. പഞ്ചമം.

ഛട്ഠം ഉപവാണസുത്തം ഉത്താനമേവ. ഏത്ഥ പന വട്ടദുക്ഖമേവ കഥിതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. പച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൨൭-൨൮. സത്തമേ പടിപാടിയാ വുത്തേസു പരിയോസാനപദം ഗഹേത്വാ കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണന്തിആദി വുത്തം. ഏവം പച്ചയം പജാനാതീതി ഏവം ദുക്ഖസച്ചവസേന പച്ചയം ജാനാതി. പച്ചയസമുദയാദയോപി സമുദയസച്ചാദീനംയേവ വസേന വേദിതബ്ബാ. ദിട്ഠിസമ്പന്നോതി മഗ്ഗദിട്ഠിയാ സമ്പന്നോ. ദസ്സനസമ്പന്നോതി തസ്സേവ വേവചനം. ആഗതോ ഇമം സദ്ധമ്മന്തി മഗ്ഗസദ്ധമ്മം ആഗതോ. പസ്സതീതി മഗ്ഗസദ്ധമ്മമേവ പസ്സതി. സേക്ഖേന ഞാണേനാതി മഗ്ഗഞാണേനേവ. സേക്ഖായ വിജ്ജായാതി മഗ്ഗവിജ്ജായ ഏവ. ധമ്മസോതം സമാപന്നോതി മഗ്ഗസങ്ഖാതമേവ ധമ്മസോതം സമാപന്നോ. അരിയോതി പുഥുജ്ജനഭൂമിം അതിക്കന്തോ. നിബ്ബേധികപഞ്ഞോതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. അമതദ്വാരം ആഹച്ച തിട്ഠതീതി അമതം നാമ നിബ്ബാനം, തസ്സ ദ്വാരം അരിയമഗ്ഗം ആഹച്ച തിട്ഠതീതി. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ. സത്തമഅട്ഠമാനി.

൯. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൨൯-൩൦. നവമം അക്ഖരഭാണകാനം ഭിക്ഖൂനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം. തേ ഹി പരീതി ഉപസഗ്ഗം പക്ഖിപിത്വാ വുച്ചമാനേ പടിവിജ്ഝിതും സക്കോന്തി. നവമം.

ദസമേ സബ്ബം ഉത്താനമേവ. ഇമേസു ദ്വീസു സുത്തേസു ചതുസച്ചപടിവേധോവ കഥിതോ. ദസമം.

ദസബലവഗ്ഗോ തതിയോ.