൧. ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ആഹാരവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ആഹാരാതി പച്ചയാ. പച്ചയാ ഹി ആഹരന്തി അത്തനോ ഫലം, തസ്മാ ആഹാരാതി വുച്ചന്തി. ഭൂതാനം വാ സത്താനന്തിആദീസു ഭൂതാതി ജാതാ നിബ്ബത്താ. സമ്ഭവേസിനോതി യേ സമ്ഭവം ജാതിം നിബ്ബത്തിം ഏസന്തി ഗവേസന്തി. തത്ഥ ചതൂസു യോനീസു അണ്ഡജജലാബുജാ സത്താ യാവ അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ന ഭിന്ദന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ ബഹി നിക്ഖന്താ ഭൂതാ നാമ. സംസേദജാ ഓപപാതികാ ച പഠമചിത്തക്ഖണേ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, ദുതിയചിത്തക്ഖണതോ പഭുതി ഭൂതാ നാമ. യേന വാ ഇരിയാപഥേന ജായന്തി, യാവ തതോ അഞ്ഞം ന പാപുണന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, തതോ പരം ഭൂതാ നാമ. അഥ വാ ഭൂതാതി ജാതാ അഭിനിബ്ബത്താ, യേ ഭൂതാ അഭിനിബ്ബത്തായേവ, ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഖീണാസവാനം ഏതം അധിവചനം. സമ്ഭവമേസന്തീതി സമ്ഭവേസിനോ. അപ്പഹീനഭവസംയോജനത്താ ആയതിമ്പി സമ്ഭവം ഏസന്താനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനമേതം അധിവചനം. ഏവം സബ്ബഥാപി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയതി. വാസദ്ദോ ചേത്ഥ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തസ്മാ ഭൂതാനഞ്ച സമ്ഭവേസീനഞ്ചാതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. അനുഗ്ഗഹായാതി അനുഗ്ഗഹത്ഥം. വചനഭേദോയേവ ചേസ, അത്ഥോ പന ദ്വിന്നമ്പി പദാനം ഏകോയേവ. അഥ വാ ഠിതിയാതി തസ്സ തസ്സ സത്തസ്സ ഉപ്പന്നധമ്മാനം അനുപ്പബന്ധവസേന അവിച്ഛേദായ. അനുഗ്ഗഹായാതി അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായ. ഉഭോപി ചേതാനി ‘‘ഭൂതാനം വാ ഠിതിയാ ചേവ അനുഗ്ഗഹായ ച, സമ്ഭവേസീനം വാ ഠിതിയാ ചേവ അനുഗ്ഗഹായ ചാ’’തി ഏവം ഉഭയത്ഥ ദട്ഠബ്ബാനീതി.

കബളീകാരോ ആഹാരോതി കബളം കത്വാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബകോ ആഹാരോ, ഓദനകുമ്മാസാദിവത്ഥുകായ ഓജായേതം അധിവചനം. ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാതി വത്ഥുഓളാരികതായ ഓളാരികോ, സുഖുമതായ സുഖുമോ. സഭാവേന പന സുഖുമരൂപപരിയാപന്നത്താ കബളീകാരോ ആഹാരോ സുഖുമോവ ഹോതി. സാപി ചസ്സ വത്ഥുതോ ഓളാരികതാ സുഖുമതാ ച ഉപാദായുപാദായ വേദിതബ്ബാ. കുമ്ഭീലാനഞ്ഹി ആഹാരം ഉപാദായ മോരാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. കുമ്ഭീലാ കിര പാസാണേ ഗിലന്തി, തേ ച നേസം കുച്ഛിപ്പത്താ വിലീയന്തി. മോരാ സപ്പവിച്ഛികാദിപാണേ ഖാദന്തി. മോരാനം പന ആഹാരം ഉപാദായ തരച്ഛാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ കിര തിവസ്സഛഡ്ഡിതാനി വിസാണാനി ചേവ അട്ഠീനി ച ഖാദന്തി, താനി ച നേസം ഖേളേന തേമിതമത്താനേവ കന്ദമൂലം വിയ മുദുകാനി ഹോന്തി. തരച്ഛാനം ആഹാരം ഉപാദായ ഹത്ഥീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ ഹി നാനാരുക്ഖസാഖാദയോ ഖാദന്തി. ഹത്ഥീനം ആഹാരതോ ഗവയഗോകണ്ണമിഗാദീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ കിര നിസ്സാരാനി നാനാരുക്ഖപണ്ണാദീനി ഖാദന്തി. തേസമ്പി ആഹാരതോ ഗുന്നം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ അല്ലസുക്ഖതിണാനി ഖാദന്തി. തേസം ആഹാരതോ സസാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. സസാനം ആഹാരതോ സകുണാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. സകുണാനം ആഹാരതോ പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരതോ ഗാമഭോജകാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഗാമഭോജകാനം ആഹാരതോ രാജരാജമഹാമത്താനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേസമ്പി ആഹാരതോ ചക്കവത്തിനോ ആഹാരോ സുഖുമോ. ചക്കവത്തിനോ ആഹാരതോ ഭുമ്മാനം ദേവാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഭുമ്മാനം ദേവാനം ആഹാരതോ ചാതുമഹാരാജികാനം. ഏവം യാവ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ആഹാരാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ. തേസം പനാഹാരോ സുഖുമോത്വേവ നിട്ഠം പത്തോ.

ഏത്ഥ ച ഓളാരികേ വത്ഥുസ്മിം ഓജാ പരിത്താ ഹോതി ദുബ്ബലാ, സുഖുമേ ബലവതീ. തഥാ ഹി ഏകപത്തപൂരമ്പി യാഗും പീതോ മുഹുത്തേനേവ ജിഘച്ഛിതോ ഹോതി യംകിഞ്ചിദേവ ഖാദിതുകാമോ, സപ്പിം പന പസതമത്തം പിവിത്വാ ദിവസം അഭോത്തുകാമോ ഹോതി. തത്ഥ വത്ഥു കമ്മജതേജസങ്ഖാതം പരിസ്സയം വിനോദേതി, ന പന സക്കോതി പാലേതും. ഓജാ പന പാലേതി, ന സക്കോതി പരിസ്സയം വിനോദേതും. ദ്വേ പന ഏകതോ ഹുത്വാ പരിസ്സയഞ്ചേവ വിനോദേന്തി പാലേന്തി ചാതി.

ഫസ്സോ ദുതിയോതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദി ഛബ്ബിധോപി ഫസ്സോ ഏതേസു ചതൂസു ആഹാരേസു ദുതിയോ ആഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. ദേസനാനയോ ഏവ ചേസ, തസ്മാ ഇമിനാ നാമ കാരണേന ദുതിയോ തതിയോ ചാതി ഇദമേത്ഥ ന ഗവേസിതബ്ബം. മനോസഞ്ചേതനാതി ചേതനാവ വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണന്തി ചിത്തം. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഉപാദിണ്ണകഅനുപാദിണ്ണകവസേന ഏകരാസിം കത്വാ ചത്താരോ ആഹാരേ ദസ്സേസി. കബളീകാരാഹാരോ ഹി ഉപാദിണ്ണകോപി അത്ഥി അനുപാദിണ്ണകോപി, തഥാ ഫസ്സാദയോ. തത്ഥ സപ്പാദീഹി ഗിലിതാനം മണ്ഡൂകാദീനം വസേന ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. മണ്ഡൂകാദയോ ഹി സപ്പാദീഹി ഗിലിതാ അന്തോകുച്ഛിഗതാപി കിഞ്ചി കാലം ജീവന്തിയേവ. തേ യാവ ഉപാദിണ്ണകപക്ഖേ തിട്ഠന്തി, താവ ആഹാരത്ഥം ന സാധേന്തി. ഭിജ്ജിത്വാ പന അനുപാദിണ്ണകപക്ഖേ ഠിതാ സാധേന്തി. തദാപി ഉപാദിണ്ണകാഹാരോതി വുച്ചന്തീതി. ഇദം പന ആചരിയാനം ന രുച്ചതീതി അട്ഠകഥായമേവ പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വുത്തം – ഇമേസം സത്താനം ഖാദന്താനമ്പി അഖാദന്താനമ്പി ഭുഞ്ജന്താനമ്പി അഭുഞ്ജന്താനമ്പി പടിസന്ധിചിത്തേനേവ സഹജാതാ കമ്മജാ ഓജാ നാമ അത്ഥി, സാ യാവപി സത്തമാ ദിവസാ പാലേതി, അയമേവ ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. തേഭൂമകവിപാകവസേന പന ഉപാദിണ്ണകഫസ്സാദയോ വേദിതബ്ബാ, തേഭൂമകകുസലാകുസലകിരിയവസേന അനുപാദിണ്ണകാ. ലോകുത്തരാ പന രുള്ഹീവസേന കഥിതാതി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘യദി പച്ചയട്ഠോ ആഹാരട്ഠോ, അഥ കസ്മാ അഞ്ഞേസുപി സത്താനം പച്ചയേസു വിജ്ജമാനേസു ഇമേയേവ ചത്താരോ വുത്താ’’തി? വുച്ചതേ – അജ്ഝത്തികസന്തതിയാ വിസേസപച്ചയത്താ. വിസേസപച്ചയോ ഹി കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം സത്താനം രൂപകായസ്സ കബളീകാരോ ആഹാരോ, നാമകായേ വേദനായ ഫസ്സോ, വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസഞ്ചേതനാ, നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം. യഥാഹ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി (സം. നി. ൫.൧൮൩), തഥാ ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧; വിഭ. ൨൨൫).

കോ പനേത്ഥ ആഹാരോ കിം ആഹരതീതി? കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതി ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപന്തി.

കഥം? കബളീകാരാഹാരോ താവ മുഖേ ഠപിതമത്തേയേവ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി, ദന്തവിചുണ്ണിതം പന അജ്ഝോഹരിയമാനം ഏകേകം സിത്ഥം അട്ഠട്ഠരൂപാനി സമുട്ഠാപേതിയേവ. ഏവം കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതി. ഫസ്സാഹാരോ പന സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജമാനോയേവ സുഖം വേദനം ആഹരതി, ദുക്ഖവേദനീയോ ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ അദുക്ഖമസുഖന്തി ഏവം സബ്ബഥാപി ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതി.

മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ കാമഭവൂപഗം കമ്മം കാമഭവം ആഹരതി, രൂപാരൂപഭവൂപഗാനി തം തം ഭവം. ഏവം സബ്ബഥാപി മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ ആഹരതി. വിഞ്ഞാണാഹാരോ പന യേ ച പടിസന്ധിക്ഖണേ തംസമ്പയുത്തകാ തയോ ഖന്ധാ, യാനി ച തിസന്തതിവസേന തിംസ രൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സഹജാതാദിപച്ചയനയേന താനി ആഹരതീതി വുച്ചതി. ഏവം വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘മനോസഞ്ചേതനാ തയോ ഭവേ ആഹരതീ’’തി സാസവകുസലാകുസലചേതനാവ വുത്താ. ‘‘വിഞ്ഞാണം പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീ’’തി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ വുത്തം. അവിസേസേന പന തംസമ്പയുത്തതംസമുട്ഠാനധമ്മാനം ആഹരണതോപേതേ ‘‘ആഹാരാ’’തി വേദിതബ്ബാ.

ഏതേസു ചതൂസു ആഹാരേസു കബളീകാരാഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതി, ഫസ്സോ ഫുസന്തോയേവ മനോസഞ്ചേതനാ ആയൂഹമാനാവ, വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ. കഥം? കബളീകാരാഹാരോ ഹി ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോയേവ കായട്ഠപനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. കമ്മജനിതോപി ഹി അയം കായോ കബളീകാരാഹാരേന ഉപത്ഥദ്ധോ ദസപി വസ്സാനി വസ്സസതമ്പി യാവ ആയുപരിമാണാ തിട്ഠതി. യഥാ കിം? യഥാ മാതുയാ ജനിതോപി ദാരകോ ധാതിയാ ഥഞ്ഞാദീനി പായേത്വാ പോസിയമാനോ ചിരം തിട്ഠതി, യഥാ ച ഉപത്ഥമ്ഭേന ഉപത്ഥമ്ഭിതം ഗേഹം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഗേഹേ പപതന്തേ അഞ്ഞേന ദാരുനാ ഉപത്ഥമ്ഭിതം സന്തം ഏവ തം ഗേഹം ന പതതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

ഏവം കബളീകാരോ ആഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതി.

ഏവം സാധേന്തോപി ച കബളീകാരോ ആഹാരോ ദ്വിന്നം രൂപസന്തതീനം പച്ചയോ ഹോതി ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ ച ഉപാദിണ്ണകസ്സ ച. കമ്മജാനം അനുപാലകോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, ആഹാരസമുട്ഠാനാനം ജനകോ ഹുത്വാതി. ഫസ്സോ പന സുഖാദിവത്ഥുഭൂതം ആരമ്മണം ഫുസന്തോയേവ സുഖാദിവേദനാപവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. മനോസഞ്ചേതനാ കുസലാകുസലകമ്മവസേന ആയൂഹമാനായേവ ഭവമൂലനിപ്ഫാദനതോ സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ നാമരൂപപ്പവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതീതി.

ഏവം ഉപത്ഥമ്ഭനാദിവസേന ആഹാരകിച്ചം സാധയമാനേസു പനേതേസു ചത്താരി ഭയാനി ദട്ഠബ്ബാനി. സേയ്യഥിദം – കബളീകാരാഹാരേ നികന്തിയേവ ഭയം, ഫസ്സേ ഉപഗമനമേവ, മനോസഞ്ചേതനായ ആയൂഹനമേവ, വിഞ്ഞാണേ അഭിനിപാതോയേവ ഭയന്തി. കിം കാരണാ? കബളീകാരാഹാരേ ഹി നികന്തിം കത്വാ സീതാദീനം പുരക്ഖതാ സത്താ ആഹാരത്ഥായ മുദ്ദാഗണനാദികമ്മാനി കരോന്താ അനപ്പകം ദുക്ഖം നിഗച്ഛന്തി. ഏകച്ചേ ച ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാപി വേജ്ജകമ്മാദികായ അനേസനായ ആഹാരം പരിയേസന്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഗാരയ്ഹാ ഹോന്തി, സമ്പരായേപി, ‘‘തസ്സ സങ്ഘാടിപി ആദിത്താ സമ്പജ്ജലിതാ’’തിആദിനാ ലക്ഖണസംയുത്തേ (സം. നി. ൨.൨൧൮) വുത്തനയേന സമണപേതാ ഹോന്തി. ഇമിനാ താവ കാരണേന കബളീകാരേ ആഹാരേ നികന്തി ഏവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബാ.

ഫസ്സം ഉപഗച്ഛന്താപി ഫസ്സസ്സാദിനോ പരേസം രക്ഖിതഗോപിതേസു ദാരാദീസു ഭണ്ഡേസു അപരജ്ഝന്തി, തേ സഹ ഭണ്ഡേന ഭണ്ഡസാമികാ ഗഹേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം വാ ഛിന്ദിത്വാ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡേന്തി, രഞ്ഞോ വാ നിയ്യാദേന്തി. തതോ തേ രാജാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരാപേതി. കായസ്സ ച ഭേദാ ദുഗ്ഗതി തേസം പാടികങ്ഖാ ഹോതി. ഇതി ഫസ്സസ്സാദമൂലകം ദിട്ഠധമ്മികമ്പി സമ്പരായികമ്പി ഭയം സബ്ബമാഗതമേവ ഹോതി. ഇമിനാ കാരണേന ഫസ്സാഹാരേ ഉപഗമനമേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബം.

കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനേ പന തമ്മൂലകം തീസു ഭവേസു ഭയം സബ്ബം ആഗതമേവ ഹോതി. ഇമിനാ കാരണേന മനോസഞ്ചേതനാഹാരേ ആയൂഹനമേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബം.

പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ അഭിനിപതതി, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പടിസന്ധിനാമരൂപം ഗഹേത്വാവ നിബ്ബത്തതി. തസ്മിഞ്ച നിബ്ബത്തേ സബ്ബഭയാനി നിബ്ബത്താനിയേവ ഹോന്തി തമ്മൂലകത്താതി ഇമിനാ കാരണേന വിഞ്ഞാണാഹാരേ അഭിനിപാതോയേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബോതി.

കിംനിദാനാതിആദീസു നിദാനാദീനി സബ്ബാനേവ കാരണവേവചനാനി. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം നിദേതി, ‘‘ഹന്ദ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി അപ്പേതി വിയ, തസ്മാ നിദാനന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ തം തതോ സമുദേതി ജായതി പഭവതി, തസ്മാ സമുദയോ ജാതി പഭവോതി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – കിംനിദാനം ഏതേസന്തി കിംനിദാനാ. കോ സമുദയോ ഏതേസന്തി കിംസമുദയാ. കാ ജാതി ഏതേസന്തി കിംജാതികാ. കോ പഭവോ ഏതേസന്തി കിംപഭവാ. യസ്മാ പന തേസം തണ്ഹാ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിദാനഞ്ചേവ സമുദയോ ച ജാതി ച പഭവോ ച, തസ്മാ ‘‘തണ്ഹാനിദാനാ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാതി പടിസന്ധിം ആദിം കത്വാ അത്തഭാവസങ്ഖാതാനം ആഹാരാനം പുരിമതണ്ഹാനം വസേന നിദാനം വേദിതബ്ബം. കഥം? പടിസന്ധിക്ഖണേ താവ പരിപുണ്ണായതനാനം സത്താനം സത്തസന്തതിവസേന, സേസാനം തതോ ഊനഊനസന്തതിവസേന ഉപ്പന്നരൂപബ്ഭന്തരം ജാതാ ഓജാ അത്ഥി, അയം തണ്ഹാനിദാനോ ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോ. പടിസന്ധിചിത്തസമ്പയുത്താ പന ഫസ്സചേതനാ സയഞ്ച ചിത്തം വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേ തണ്ഹാനിദാനാ ഉപാദിണ്ണക-ഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാ-വിഞ്ഞാണാഹാരാതി ഏവം താവ പുരിമതണ്ഹാനിദാനാ പടിസന്ധികാ ആഹാരാ. യഥാ ച പടിസന്ധികാ, ഏവം തതോ പരം പഠമഭവങ്ഗചിത്തക്ഖണാദിനിബ്ബത്താപി വേദിതബ്ബാ.

യസ്മാ പന ഭഗവാ ന കേവലം ആഹാരാനമേവ നിദാനം ജാനാതി, ആഹാരനിദാനഭൂതായ തണ്ഹായപി, തണ്ഹായ നിദാനാനം വേദനാദീനമ്പി നിദാനം ജാനാതിയേവ, തസ്മാ തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാതിആദിനാ നയേന വട്ടം ദസ്സേത്വാ വിവട്ടം ദസ്സേസി. ഇമസ്മിഞ്ച പന ഠാനേ ഭഗവാ അതീതാഭിമുഖം ദേസനം കത്വാ അതീതേന വട്ടം ദസ്സേതി. കഥം? ആഹാരവസേന ഹി അയം അത്തഭാവോ ഗഹിതോ.

തണ്ഹാതി ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം, വേദനാഫസ്സസളായതനനാമരൂപവിഞ്ഞാണാനി യസ്മിം അത്തഭാവേ ഠത്വാ കമ്മം ആയൂഹിതം, തം ദസ്സേതും വുത്താനി, അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ തസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം. ഇതി ദ്വീസു ഠാനേസു അത്തഭാവോ, ദ്വീസു തസ്സ ജനകം കമ്മന്തി സങ്ഖേപേന കമ്മഞ്ചേവ കമ്മവിപാകഞ്ചാതി, ദ്വേപി ധമ്മേ ദസ്സേന്തേന അതീതാഭിമുഖം ദേസനം കത്വാ അതീതേന വട്ടം ദസ്സിതം.

തത്രായം ദേസനാ അനാഗതസ്സ അദസ്സിതത്താ അപരിപുണ്ണാതി ന ദട്ഠബ്ബാ. നയതോ പന പരിപുണ്ണാത്വേവ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഹി ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉദകപിട്ഠേ നിപന്നം സുംസുമാരം ദിസ്വാ തസ്സ പരഭാഗം ഓലോകേന്തോ ഗീവം പസ്സേയ്യ, ഓരതോ പിട്ഠിം, പരിയോസാനേ നങ്ഗുട്ഠമൂലം, ഹേട്ഠാ കുച്ഛിം ഓലോകേന്തോ പന ഉദകഗതം അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠഞ്ചേവ ചത്താരോ ച ഹത്ഥപാദേ ന പസ്സേയ്യ, സോ ന ഏത്താവതാ ‘‘അപരിപുണ്ണോ സുംസുമാരോ’’തി ഗണ്ഹാതി, നയതോ പന പരിപുണ്ണോത്വേവ ഗണ്ഹാതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

ഉദകപിട്ഠേ നിപന്നസുംസുമാരോ വിയ ഹി തേഭൂമകവട്ടം. തീരേ ഠിതോ ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ. തേന പുരിസേന ഉദകപിട്ഠേ സുംസുമാരസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയ യോഗിനാ ആഹാരവസേന ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ദിട്ഠകാലോ. പരതോ ഗീവായ ദിട്ഠകാലോ വിയ ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ജനികായ തണ്ഹായ ദിട്ഠകാലോ. പിട്ഠിയാ ദിട്ഠകാലോ വിയ യസ്മിം അത്തഭാവേ തണ്ഹാസങ്ഖാതം കമ്മം കതം, വേദനാദിവസേന തസ്സ ദിട്ഠകാലോ. നങ്ഗുട്ഠമൂലസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയ തസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകാനം അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം ദിട്ഠകാലോ. ഹേട്ഠാ കുച്ഛിം ഓലോകേന്തസ്സ പന അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠഞ്ചേവ ചത്താരോ ച ഹത്ഥപാദേ അദിസ്വാപി ‘‘അപരിപുണ്ണോ സുംസുമാരോ’’തി അഗഹേത്വാ നയതോ പരിപുണ്ണോത്വേവ ഗഹണം വിയ യത്ഥ യത്ഥ പച്ചയവട്ടം പാളിയം ന ആഗതം, തത്ഥ തത്ഥ ‘‘ദേസനാ അപരിപുണ്ണാ’’തി അഗഹേത്വാ നയതോ പരിപുണ്ണാത്വേവ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ച ആഹാരതണ്ഹാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, തണ്ഹാവേദനാനം അന്തരേ ഏകോ, വിഞ്ഞാണസങ്ഖാരാനം അന്തരേ ഏകോതി ഏവം തിസന്ധിചതുസങ്ഖേപമേവ വട്ടം ദസ്സിതന്തി. പഠമം.