൨. ആഹാരവഗ്ഗോ

൧. ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ആഹാരവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ആഹാരാതി പച്ചയാ. പച്ചയാ ഹി ആഹരന്തി അത്തനോ ഫലം, തസ്മാ ആഹാരാതി വുച്ചന്തി. ഭൂതാനം വാ സത്താനന്തിആദീസു ഭൂതാതി ജാതാ നിബ്ബത്താ. സമ്ഭവേസിനോതി യേ സമ്ഭവം ജാതിം നിബ്ബത്തിം ഏസന്തി ഗവേസന്തി. തത്ഥ ചതൂസു യോനീസു അണ്ഡജജലാബുജാ സത്താ യാവ അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ന ഭിന്ദന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ ബഹി നിക്ഖന്താ ഭൂതാ നാമ. സംസേദജാ ഓപപാതികാ ച പഠമചിത്തക്ഖണേ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, ദുതിയചിത്തക്ഖണതോ പഭുതി ഭൂതാ നാമ. യേന വാ ഇരിയാപഥേന ജായന്തി, യാവ തതോ അഞ്ഞം ന പാപുണന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, തതോ പരം ഭൂതാ നാമ. അഥ വാ ഭൂതാതി ജാതാ അഭിനിബ്ബത്താ, യേ ഭൂതാ അഭിനിബ്ബത്തായേവ, ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഖീണാസവാനം ഏതം അധിവചനം. സമ്ഭവമേസന്തീതി സമ്ഭവേസിനോ. അപ്പഹീനഭവസംയോജനത്താ ആയതിമ്പി സമ്ഭവം ഏസന്താനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനമേതം അധിവചനം. ഏവം സബ്ബഥാപി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയതി. വാസദ്ദോ ചേത്ഥ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തസ്മാ ഭൂതാനഞ്ച സമ്ഭവേസീനഞ്ചാതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. അനുഗ്ഗഹായാതി അനുഗ്ഗഹത്ഥം. വചനഭേദോയേവ ചേസ, അത്ഥോ പന ദ്വിന്നമ്പി പദാനം ഏകോയേവ. അഥ വാ ഠിതിയാതി തസ്സ തസ്സ സത്തസ്സ ഉപ്പന്നധമ്മാനം അനുപ്പബന്ധവസേന അവിച്ഛേദായ. അനുഗ്ഗഹായാതി അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായ. ഉഭോപി ചേതാനി ‘‘ഭൂതാനം വാ ഠിതിയാ ചേവ അനുഗ്ഗഹായ ച, സമ്ഭവേസീനം വാ ഠിതിയാ ചേവ അനുഗ്ഗഹായ ചാ’’തി ഏവം ഉഭയത്ഥ ദട്ഠബ്ബാനീതി.

കബളീകാരോ ആഹാരോതി കബളം കത്വാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബകോ ആഹാരോ, ഓദനകുമ്മാസാദിവത്ഥുകായ ഓജായേതം അധിവചനം. ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാതി വത്ഥുഓളാരികതായ ഓളാരികോ, സുഖുമതായ സുഖുമോ. സഭാവേന പന സുഖുമരൂപപരിയാപന്നത്താ കബളീകാരോ ആഹാരോ സുഖുമോവ ഹോതി. സാപി ചസ്സ വത്ഥുതോ ഓളാരികതാ സുഖുമതാ ച ഉപാദായുപാദായ വേദിതബ്ബാ. കുമ്ഭീലാനഞ്ഹി ആഹാരം ഉപാദായ മോരാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. കുമ്ഭീലാ കിര പാസാണേ ഗിലന്തി, തേ ച നേസം കുച്ഛിപ്പത്താ വിലീയന്തി. മോരാ സപ്പവിച്ഛികാദിപാണേ ഖാദന്തി. മോരാനം പന ആഹാരം ഉപാദായ തരച്ഛാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ കിര തിവസ്സഛഡ്ഡിതാനി വിസാണാനി ചേവ അട്ഠീനി ച ഖാദന്തി, താനി ച നേസം ഖേളേന തേമിതമത്താനേവ കന്ദമൂലം വിയ മുദുകാനി ഹോന്തി. തരച്ഛാനം ആഹാരം ഉപാദായ ഹത്ഥീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ ഹി നാനാരുക്ഖസാഖാദയോ ഖാദന്തി. ഹത്ഥീനം ആഹാരതോ ഗവയഗോകണ്ണമിഗാദീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ കിര നിസ്സാരാനി നാനാരുക്ഖപണ്ണാദീനി ഖാദന്തി. തേസമ്പി ആഹാരതോ ഗുന്നം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ അല്ലസുക്ഖതിണാനി ഖാദന്തി. തേസം ആഹാരതോ സസാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. സസാനം ആഹാരതോ സകുണാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. സകുണാനം ആഹാരതോ പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരതോ ഗാമഭോജകാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഗാമഭോജകാനം ആഹാരതോ രാജരാജമഹാമത്താനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേസമ്പി ആഹാരതോ ചക്കവത്തിനോ ആഹാരോ സുഖുമോ. ചക്കവത്തിനോ ആഹാരതോ ഭുമ്മാനം ദേവാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഭുമ്മാനം ദേവാനം ആഹാരതോ ചാതുമഹാരാജികാനം. ഏവം യാവ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ആഹാരാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ. തേസം പനാഹാരോ സുഖുമോത്വേവ നിട്ഠം പത്തോ.

ഏത്ഥ ച ഓളാരികേ വത്ഥുസ്മിം ഓജാ പരിത്താ ഹോതി ദുബ്ബലാ, സുഖുമേ ബലവതീ. തഥാ ഹി ഏകപത്തപൂരമ്പി യാഗും പീതോ മുഹുത്തേനേവ ജിഘച്ഛിതോ ഹോതി യംകിഞ്ചിദേവ ഖാദിതുകാമോ, സപ്പിം പന പസതമത്തം പിവിത്വാ ദിവസം അഭോത്തുകാമോ ഹോതി. തത്ഥ വത്ഥു കമ്മജതേജസങ്ഖാതം പരിസ്സയം വിനോദേതി, ന പന സക്കോതി പാലേതും. ഓജാ പന പാലേതി, ന സക്കോതി പരിസ്സയം വിനോദേതും. ദ്വേ പന ഏകതോ ഹുത്വാ പരിസ്സയഞ്ചേവ വിനോദേന്തി പാലേന്തി ചാതി.

ഫസ്സോ ദുതിയോതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദി ഛബ്ബിധോപി ഫസ്സോ ഏതേസു ചതൂസു ആഹാരേസു ദുതിയോ ആഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. ദേസനാനയോ ഏവ ചേസ, തസ്മാ ഇമിനാ നാമ കാരണേന ദുതിയോ തതിയോ ചാതി ഇദമേത്ഥ ന ഗവേസിതബ്ബം. മനോസഞ്ചേതനാതി ചേതനാവ വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണന്തി ചിത്തം. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഉപാദിണ്ണകഅനുപാദിണ്ണകവസേന ഏകരാസിം കത്വാ ചത്താരോ ആഹാരേ ദസ്സേസി. കബളീകാരാഹാരോ ഹി ഉപാദിണ്ണകോപി അത്ഥി അനുപാദിണ്ണകോപി, തഥാ ഫസ്സാദയോ. തത്ഥ സപ്പാദീഹി ഗിലിതാനം മണ്ഡൂകാദീനം വസേന ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. മണ്ഡൂകാദയോ ഹി സപ്പാദീഹി ഗിലിതാ അന്തോകുച്ഛിഗതാപി കിഞ്ചി കാലം ജീവന്തിയേവ. തേ യാവ ഉപാദിണ്ണകപക്ഖേ തിട്ഠന്തി, താവ ആഹാരത്ഥം ന സാധേന്തി. ഭിജ്ജിത്വാ പന അനുപാദിണ്ണകപക്ഖേ ഠിതാ സാധേന്തി. തദാപി ഉപാദിണ്ണകാഹാരോതി വുച്ചന്തീതി. ഇദം പന ആചരിയാനം ന രുച്ചതീതി അട്ഠകഥായമേവ പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വുത്തം – ഇമേസം സത്താനം ഖാദന്താനമ്പി അഖാദന്താനമ്പി ഭുഞ്ജന്താനമ്പി അഭുഞ്ജന്താനമ്പി പടിസന്ധിചിത്തേനേവ സഹജാതാ കമ്മജാ ഓജാ നാമ അത്ഥി, സാ യാവപി സത്തമാ ദിവസാ പാലേതി, അയമേവ ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. തേഭൂമകവിപാകവസേന പന ഉപാദിണ്ണകഫസ്സാദയോ വേദിതബ്ബാ, തേഭൂമകകുസലാകുസലകിരിയവസേന അനുപാദിണ്ണകാ. ലോകുത്തരാ പന രുള്ഹീവസേന കഥിതാതി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘യദി പച്ചയട്ഠോ ആഹാരട്ഠോ, അഥ കസ്മാ അഞ്ഞേസുപി സത്താനം പച്ചയേസു വിജ്ജമാനേസു ഇമേയേവ ചത്താരോ വുത്താ’’തി? വുച്ചതേ – അജ്ഝത്തികസന്തതിയാ വിസേസപച്ചയത്താ. വിസേസപച്ചയോ ഹി കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം സത്താനം രൂപകായസ്സ കബളീകാരോ ആഹാരോ, നാമകായേ വേദനായ ഫസ്സോ, വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസഞ്ചേതനാ, നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം. യഥാഹ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി (സം. നി. ൫.൧൮൩), തഥാ ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧; വിഭ. ൨൨൫).

കോ പനേത്ഥ ആഹാരോ കിം ആഹരതീതി? കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതി ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപന്തി.

കഥം? കബളീകാരാഹാരോ താവ മുഖേ ഠപിതമത്തേയേവ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി, ദന്തവിചുണ്ണിതം പന അജ്ഝോഹരിയമാനം ഏകേകം സിത്ഥം അട്ഠട്ഠരൂപാനി സമുട്ഠാപേതിയേവ. ഏവം കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതി. ഫസ്സാഹാരോ പന സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജമാനോയേവ സുഖം വേദനം ആഹരതി, ദുക്ഖവേദനീയോ ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ അദുക്ഖമസുഖന്തി ഏവം സബ്ബഥാപി ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതി.

മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ കാമഭവൂപഗം കമ്മം കാമഭവം ആഹരതി, രൂപാരൂപഭവൂപഗാനി തം തം ഭവം. ഏവം സബ്ബഥാപി മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ ആഹരതി. വിഞ്ഞാണാഹാരോ പന യേ ച പടിസന്ധിക്ഖണേ തംസമ്പയുത്തകാ തയോ ഖന്ധാ, യാനി ച തിസന്തതിവസേന തിംസ രൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സഹജാതാദിപച്ചയനയേന താനി ആഹരതീതി വുച്ചതി. ഏവം വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘മനോസഞ്ചേതനാ തയോ ഭവേ ആഹരതീ’’തി സാസവകുസലാകുസലചേതനാവ വുത്താ. ‘‘വിഞ്ഞാണം പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീ’’തി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ വുത്തം. അവിസേസേന പന തംസമ്പയുത്തതംസമുട്ഠാനധമ്മാനം ആഹരണതോപേതേ ‘‘ആഹാരാ’’തി വേദിതബ്ബാ.

ഏതേസു ചതൂസു ആഹാരേസു കബളീകാരാഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതി, ഫസ്സോ ഫുസന്തോയേവ മനോസഞ്ചേതനാ ആയൂഹമാനാവ, വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ. കഥം? കബളീകാരാഹാരോ ഹി ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോയേവ കായട്ഠപനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. കമ്മജനിതോപി ഹി അയം കായോ കബളീകാരാഹാരേന ഉപത്ഥദ്ധോ ദസപി വസ്സാനി വസ്സസതമ്പി യാവ ആയുപരിമാണാ തിട്ഠതി. യഥാ കിം? യഥാ മാതുയാ ജനിതോപി ദാരകോ ധാതിയാ ഥഞ്ഞാദീനി പായേത്വാ പോസിയമാനോ ചിരം തിട്ഠതി, യഥാ ച ഉപത്ഥമ്ഭേന ഉപത്ഥമ്ഭിതം ഗേഹം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഗേഹേ പപതന്തേ അഞ്ഞേന ദാരുനാ ഉപത്ഥമ്ഭിതം സന്തം ഏവ തം ഗേഹം ന പതതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

ഏവം കബളീകാരോ ആഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതി.

ഏവം സാധേന്തോപി ച കബളീകാരോ ആഹാരോ ദ്വിന്നം രൂപസന്തതീനം പച്ചയോ ഹോതി ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ ച ഉപാദിണ്ണകസ്സ ച. കമ്മജാനം അനുപാലകോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, ആഹാരസമുട്ഠാനാനം ജനകോ ഹുത്വാതി. ഫസ്സോ പന സുഖാദിവത്ഥുഭൂതം ആരമ്മണം ഫുസന്തോയേവ സുഖാദിവേദനാപവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. മനോസഞ്ചേതനാ കുസലാകുസലകമ്മവസേന ആയൂഹമാനായേവ ഭവമൂലനിപ്ഫാദനതോ സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ നാമരൂപപ്പവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതീതി.

ഏവം ഉപത്ഥമ്ഭനാദിവസേന ആഹാരകിച്ചം സാധയമാനേസു പനേതേസു ചത്താരി ഭയാനി ദട്ഠബ്ബാനി. സേയ്യഥിദം – കബളീകാരാഹാരേ നികന്തിയേവ ഭയം, ഫസ്സേ ഉപഗമനമേവ, മനോസഞ്ചേതനായ ആയൂഹനമേവ, വിഞ്ഞാണേ അഭിനിപാതോയേവ ഭയന്തി. കിം കാരണാ? കബളീകാരാഹാരേ ഹി നികന്തിം കത്വാ സീതാദീനം പുരക്ഖതാ സത്താ ആഹാരത്ഥായ മുദ്ദാഗണനാദികമ്മാനി കരോന്താ അനപ്പകം ദുക്ഖം നിഗച്ഛന്തി. ഏകച്ചേ ച ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാപി വേജ്ജകമ്മാദികായ അനേസനായ ആഹാരം പരിയേസന്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഗാരയ്ഹാ ഹോന്തി, സമ്പരായേപി, ‘‘തസ്സ സങ്ഘാടിപി ആദിത്താ സമ്പജ്ജലിതാ’’തിആദിനാ ലക്ഖണസംയുത്തേ (സം. നി. ൨.൨൧൮) വുത്തനയേന സമണപേതാ ഹോന്തി. ഇമിനാ താവ കാരണേന കബളീകാരേ ആഹാരേ നികന്തി ഏവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബാ.

ഫസ്സം ഉപഗച്ഛന്താപി ഫസ്സസ്സാദിനോ പരേസം രക്ഖിതഗോപിതേസു ദാരാദീസു ഭണ്ഡേസു അപരജ്ഝന്തി, തേ സഹ ഭണ്ഡേന ഭണ്ഡസാമികാ ഗഹേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം വാ ഛിന്ദിത്വാ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡേന്തി, രഞ്ഞോ വാ നിയ്യാദേന്തി. തതോ തേ രാജാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരാപേതി. കായസ്സ ച ഭേദാ ദുഗ്ഗതി തേസം പാടികങ്ഖാ ഹോതി. ഇതി ഫസ്സസ്സാദമൂലകം ദിട്ഠധമ്മികമ്പി സമ്പരായികമ്പി ഭയം സബ്ബമാഗതമേവ ഹോതി. ഇമിനാ കാരണേന ഫസ്സാഹാരേ ഉപഗമനമേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബം.

കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനേ പന തമ്മൂലകം തീസു ഭവേസു ഭയം സബ്ബം ആഗതമേവ ഹോതി. ഇമിനാ കാരണേന മനോസഞ്ചേതനാഹാരേ ആയൂഹനമേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബം.

പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ അഭിനിപതതി, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പടിസന്ധിനാമരൂപം ഗഹേത്വാവ നിബ്ബത്തതി. തസ്മിഞ്ച നിബ്ബത്തേ സബ്ബഭയാനി നിബ്ബത്താനിയേവ ഹോന്തി തമ്മൂലകത്താതി ഇമിനാ കാരണേന വിഞ്ഞാണാഹാരേ അഭിനിപാതോയേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബോതി.

കിംനിദാനാതിആദീസു നിദാനാദീനി സബ്ബാനേവ കാരണവേവചനാനി. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം നിദേതി, ‘‘ഹന്ദ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി അപ്പേതി വിയ, തസ്മാ നിദാനന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ തം തതോ സമുദേതി ജായതി പഭവതി, തസ്മാ സമുദയോ ജാതി പഭവോതി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – കിംനിദാനം ഏതേസന്തി കിംനിദാനാ. കോ സമുദയോ ഏതേസന്തി കിംസമുദയാ. കാ ജാതി ഏതേസന്തി കിംജാതികാ. കോ പഭവോ ഏതേസന്തി കിംപഭവാ. യസ്മാ പന തേസം തണ്ഹാ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിദാനഞ്ചേവ സമുദയോ ച ജാതി ച പഭവോ ച, തസ്മാ ‘‘തണ്ഹാനിദാനാ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാതി പടിസന്ധിം ആദിം കത്വാ അത്തഭാവസങ്ഖാതാനം ആഹാരാനം പുരിമതണ്ഹാനം വസേന നിദാനം വേദിതബ്ബം. കഥം? പടിസന്ധിക്ഖണേ താവ പരിപുണ്ണായതനാനം സത്താനം സത്തസന്തതിവസേന, സേസാനം തതോ ഊനഊനസന്തതിവസേന ഉപ്പന്നരൂപബ്ഭന്തരം ജാതാ ഓജാ അത്ഥി, അയം തണ്ഹാനിദാനോ ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോ. പടിസന്ധിചിത്തസമ്പയുത്താ പന ഫസ്സചേതനാ സയഞ്ച ചിത്തം വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേ തണ്ഹാനിദാനാ ഉപാദിണ്ണക-ഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാ-വിഞ്ഞാണാഹാരാതി ഏവം താവ പുരിമതണ്ഹാനിദാനാ പടിസന്ധികാ ആഹാരാ. യഥാ ച പടിസന്ധികാ, ഏവം തതോ പരം പഠമഭവങ്ഗചിത്തക്ഖണാദിനിബ്ബത്താപി വേദിതബ്ബാ.

യസ്മാ പന ഭഗവാ ന കേവലം ആഹാരാനമേവ നിദാനം ജാനാതി, ആഹാരനിദാനഭൂതായ തണ്ഹായപി, തണ്ഹായ നിദാനാനം വേദനാദീനമ്പി നിദാനം ജാനാതിയേവ, തസ്മാ തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാതിആദിനാ നയേന വട്ടം ദസ്സേത്വാ വിവട്ടം ദസ്സേസി. ഇമസ്മിഞ്ച പന ഠാനേ ഭഗവാ അതീതാഭിമുഖം ദേസനം കത്വാ അതീതേന വട്ടം ദസ്സേതി. കഥം? ആഹാരവസേന ഹി അയം അത്തഭാവോ ഗഹിതോ.

തണ്ഹാതി ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം, വേദനാഫസ്സസളായതനനാമരൂപവിഞ്ഞാണാനി യസ്മിം അത്തഭാവേ ഠത്വാ കമ്മം ആയൂഹിതം, തം ദസ്സേതും വുത്താനി, അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ തസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം. ഇതി ദ്വീസു ഠാനേസു അത്തഭാവോ, ദ്വീസു തസ്സ ജനകം കമ്മന്തി സങ്ഖേപേന കമ്മഞ്ചേവ കമ്മവിപാകഞ്ചാതി, ദ്വേപി ധമ്മേ ദസ്സേന്തേന അതീതാഭിമുഖം ദേസനം കത്വാ അതീതേന വട്ടം ദസ്സിതം.

തത്രായം ദേസനാ അനാഗതസ്സ അദസ്സിതത്താ അപരിപുണ്ണാതി ന ദട്ഠബ്ബാ. നയതോ പന പരിപുണ്ണാത്വേവ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഹി ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉദകപിട്ഠേ നിപന്നം സുംസുമാരം ദിസ്വാ തസ്സ പരഭാഗം ഓലോകേന്തോ ഗീവം പസ്സേയ്യ, ഓരതോ പിട്ഠിം, പരിയോസാനേ നങ്ഗുട്ഠമൂലം, ഹേട്ഠാ കുച്ഛിം ഓലോകേന്തോ പന ഉദകഗതം അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠഞ്ചേവ ചത്താരോ ച ഹത്ഥപാദേ ന പസ്സേയ്യ, സോ ന ഏത്താവതാ ‘‘അപരിപുണ്ണോ സുംസുമാരോ’’തി ഗണ്ഹാതി, നയതോ പന പരിപുണ്ണോത്വേവ ഗണ്ഹാതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

ഉദകപിട്ഠേ നിപന്നസുംസുമാരോ വിയ ഹി തേഭൂമകവട്ടം. തീരേ ഠിതോ ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ. തേന പുരിസേന ഉദകപിട്ഠേ സുംസുമാരസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയ യോഗിനാ ആഹാരവസേന ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ദിട്ഠകാലോ. പരതോ ഗീവായ ദിട്ഠകാലോ വിയ ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ജനികായ തണ്ഹായ ദിട്ഠകാലോ. പിട്ഠിയാ ദിട്ഠകാലോ വിയ യസ്മിം അത്തഭാവേ തണ്ഹാസങ്ഖാതം കമ്മം കതം, വേദനാദിവസേന തസ്സ ദിട്ഠകാലോ. നങ്ഗുട്ഠമൂലസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയ തസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകാനം അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം ദിട്ഠകാലോ. ഹേട്ഠാ കുച്ഛിം ഓലോകേന്തസ്സ പന അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠഞ്ചേവ ചത്താരോ ച ഹത്ഥപാദേ അദിസ്വാപി ‘‘അപരിപുണ്ണോ സുംസുമാരോ’’തി അഗഹേത്വാ നയതോ പരിപുണ്ണോത്വേവ ഗഹണം വിയ യത്ഥ യത്ഥ പച്ചയവട്ടം പാളിയം ന ആഗതം, തത്ഥ തത്ഥ ‘‘ദേസനാ അപരിപുണ്ണാ’’തി അഗഹേത്വാ നയതോ പരിപുണ്ണാത്വേവ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ച ആഹാരതണ്ഹാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, തണ്ഹാവേദനാനം അന്തരേ ഏകോ, വിഞ്ഞാണസങ്ഖാരാനം അന്തരേ ഏകോതി ഏവം തിസന്ധിചതുസങ്ഖേപമേവ വട്ടം ദസ്സിതന്തി. പഠമം.

൨. മോളിയഫഗ്ഗുനസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായാതി ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ ഭഗവാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. കസ്മാ? ദിട്ഠിഗതികസ്സ നിസിന്നത്താ. തസ്സഞ്ഹി പരിസതി മോളിയഫഗ്ഗുനോ നാമ ഭിക്ഖു ദിട്ഠിഗതികോ നിസിന്നോ. അഥ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഉട്ഠഹിത്വാ മം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി, അഥസ്സാഹം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി പുച്ഛായ ഓകാസദാനത്ഥം ദേസനം നിട്ഠാപേസി. മോളിയഫഗ്ഗുനോതി മോളീതി ചൂളാ വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘ഛേത്വാന മോളിം വരഗന്ധവാസിതം

വേഹായസം ഉക്ഖിപി സക്യപുങ്ഗവോ;

രതനചങ്കോടവരേന വാസവോ,

സഹസ്സനേത്തോ സിരസാ പടിഗ്ഗഹീ’’തി.

സാ തസ്സ ഗിഹികാലേ മഹന്താ അഹോസി. തേനസ്സ ‘‘മോളിയഫഗ്ഗുനോ’’തി സങ്ഖാ ഉദപാദി. പബ്ബജിതമ്പി നം തേനേവ നാമേന സഞ്ജാനന്തി. ഏതദവോചാതി ദേസനാനുസന്ധിം ഘടേന്തോ ഏതം ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരം ആഹാരേതീ’’തി വചനം അവോച. തസ്സത്ഥോ – ഭന്തേ, കോ നാമ സോ, യോ ഏതം വിഞ്ഞാണാഹാരം ഖാദതി വാ ഭുഞ്ജതി വാതി?

കസ്മാ പനായം ഇതരേ തയോ ആഹാരേ അപുച്ഛിത്വാ ഇമമേവ പുച്ഛതീതി? ജാനാമീതി ലദ്ധിയാ. സോ ഹി മഹന്തേ പിണ്ഡേ കത്വാവ കബളീകാരാഹാരം ഭുഞ്ജന്തേ പസ്സതി, തേനസ്സ തം ജാനാമീതി ലദ്ധി. തിത്തിരവട്ടകമോരകുക്കുടാദയോ പന മാതുസമ്ഫസ്സേന യാപേന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഏതേ ഫസ്സാഹാരേന യാപേന്തീ’’തി തസ്സ ലദ്ധി. കച്ഛപാ പന അത്തനോ ഉതുസമയേ മഹാസമുദ്ദതോ നിക്ഖമിത്വാ സമുദ്ദതീരേ വാലികന്തരേ അണ്ഡാനി ഠപേത്വാ വാലികായ പടിച്ഛാദേത്വാ മഹാസമുദ്ദമേവ ഓതരന്തി. താനി മാതുഅനുസ്സരണവസേന ന പൂതീനി ഹോന്തി. താനി മനോസഞ്ചേതനാഹാരേന യാപേന്തീതി തസ്സ ലദ്ധി. കിഞ്ചാപി ഥേരസ്സ അയം ലദ്ധി, ന പന ഏതായ ലദ്ധിയാ ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ദിട്ഠിഗതികോ ഹി ഉമ്മത്തകസദിസോ. യഥാ ഉമ്മത്തകോ പച്ഛിം ഗഹേത്വാ അന്തരവീഥിം ഓതിണ്ണോ ഗോമയമ്പി പാസാണമ്പി ഗൂഥമ്പി ഖജ്ജഖണ്ഡമ്പി തം തം മനാപമ്പി അമനാപമ്പി ഗഹേത്വാ പച്ഛിയം പക്ഖിപതി. ഏവമേവ ദിട്ഠിഗതികോ യുത്തമ്പി അയുത്തമ്പി പുച്ഛതി. സോ ‘‘കസ്മാ ഇമം പുച്ഛസീ’’തി ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, പുച്ഛിതപുച്ഛിതട്ഠാനേ പന ഗഹണമേവ നിസേധേതബ്ബം. തേനേവ നം ഭഗവാ ‘‘കസ്മാ ഏവം പുച്ഛസീ’’തി അവത്വാ ഗഹിതഗാഹമേവ തസ്സ മോചേതും നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ നോ കല്ലോതി അയുത്തോ. ആഹാരേതീതി അഹം ന വദാമീതി അഹം കോചി സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ ആഹാരേതീതി ന വദാമി. ആഹാരേതീതി ചാഹം വദേയ്യന്തി യദി അഹം ആഹാരേതീതി വദേയ്യം. തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോതി തസ്മിം മയാ ഏവം വുത്തേ അയം പഞ്ഹോ യുത്തോ ഭവേയ്യ. കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോതി, ഭന്തേ, അയം വിഞ്ഞാണാഹാരോ കതമസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോതി അത്ഥോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണന്തി തസ്മിം ഏവം പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ ഇമം വേയ്യാകരണം യുത്തം ‘‘വിഞ്ഞാണാഹാരോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ പച്ചയോ’’തി. ഏത്ഥ ച വിഞ്ഞാണാഹാരോതി പടിസന്ധിചിത്തം. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി തേനേവ വിഞ്ഞാണേന സഹുപ്പന്നനാമരൂപം. തസ്മിം ഭൂതേ സതി സളായതനന്തി തസ്മിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിസങ്ഖാതേ നാമരൂപേ ജാതേ സതി സളായതനം ഹോതീതി അത്ഥോ.

സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇധാപി ഭഗവാ ഉത്തരി പഞ്ഹസ്സ ഓകാസം ദേന്തോ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദിട്ഠിഗതികോ ഹി നവപുച്ഛം ഉപ്പാദേതും ന സക്കോതി, നിദ്ദിട്ഠം നിദ്ദിട്ഠംയേവ പന ഗണ്ഹിത്വാ പുച്ഛതി, തേനസ്സ ഭഗവാ ഓകാസം അദാസി. അത്ഥോ പനസ്സ സബ്ബപദേസു വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭവതീ’’തി കസ്മാ ന പുച്ഛതി? ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഹി സത്തോ നാമ ഭൂതോ നിബ്ബത്തോയേവാതി ലദ്ധി, തസ്മാ അത്തനോ ലദ്ധിവിരുദ്ധം ഇദന്തി ന പുച്ഛതി. അപിച ഇദപ്പച്ചയാ ഇദം ഇദപ്പച്ചയാ ഇദന്തി ബഹൂസു ഠാനേസു കഥിതത്താ സഞ്ഞത്തിം ഉപഗതോ, തേനാപി ന പുച്ഛതി. സത്ഥാപി ‘‘ഇമസ്സ ബഹും പുച്ഛന്തസ്സാപി തിത്തി നത്ഥി, തുച്ഛപുച്ഛമേവ പുച്ഛതീ’’തി ഇതോ പട്ഠായ ദേസനം ഏകാബദ്ധം കത്വാ ദേസേസി. ഛന്നം ത്വേവാതി യതോ പട്ഠായ ദേസനാരുള്ഹം, തമേവ ഗഹേത്വാ ദേസനം വിവട്ടേന്തോ ഏവമാഹ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വിഞ്ഞാണനാമരൂപാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, വേദനാതണ്ഹാനം അന്തരേ ഏകോ, ഭവജാതീനം അന്തരേ ഏകോതി. ദുതിയം.

൩. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാതി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിതും അസമത്ഥാ ബാഹിരകസമണബ്രാഹ്മണാ. ജരാമരണം നപ്പജാനന്തീതിആദീസു ജരാമരണം ന ജാനന്തി ദുക്ഖസച്ചവസേന, ജരാമരണസമുദയം ന ജാനന്തി സഹ തണ്ഹായ ജാതി ജരാമരണസ്സ സമുദയോതി സമുദയസച്ചവസേന, ജരാമരണനിരോധം ന ജാനന്തി നിരോധസച്ചവസേന, പടിപദം ന ജാനന്തി മഗ്ഗസച്ചവസേന. ജാതിം ന ജാനന്തി ദുക്ഖസച്ചവസേന, ജാതിസമുദയം ന ജാനന്തി സഹ തണ്ഹായ ഭവോ ജാതിസമുദയോതി സമുദയസച്ചവസേന. ഏവം സഹ തണ്ഹായ സമുദയം യോജേത്വാ സബ്ബപദേസു ചതുസച്ചവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാതി ഏത്ഥ അരിയമഗ്ഗോ സാമഞ്ഞഞ്ചേവ ബ്രഹ്മഞ്ഞഞ്ച. ഉഭയത്ഥാപി പന അത്ഥോ നാമ അരിയഫലം വേദിതബ്ബം. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം സുത്തേ ഏകാദസസു ഠാനേസു ചത്താരി സച്ചാനി കഥേസീതി. തതിയം.

൪. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ഇമേ ധമ്മേ കതമേ ധമ്മേതി ഏത്തകം പപഞ്ചം കത്വാ കഥിതം, ദേസനം പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥാനം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയേന ഇമേ ധമ്മേ നപ്പജാനന്തീതിആദി വുത്തം. സേസം പുരിമസദിസമേവ. ചതുത്ഥം.

൫. കച്ചാനഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീതി യം പണ്ഡിതാ ദേവമനുസ്സാ തേസു തേസു ഠാനേസു സമ്മാദസ്സനം വദന്തി, സബ്ബമ്പി തം ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഖിപിത്വാ പുച്ഛതി. ദ്വയനിസ്സിതോതി ദ്വേ കോട്ഠാസേ നിസ്സിതോ. യേഭുയ്യേനാതി ഇമിനാ ഠപേത്വാ അരിയപുഗ്ഗലേ സേസമഹാജനം ദസ്സേതി. അത്ഥിതന്തി സസ്സതം. നത്ഥിതന്തി ഉച്ഛേദം. ലോകസമുദയന്തി ലോകോ നാമ സങ്ഖാരലോകോ, തസ്സ നിബ്ബത്തി. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോതി സമ്മാപഞ്ഞാ നാമ സവിപസ്സനാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ, തായ പസ്സന്തസ്സാതി അത്ഥോ. യാ ലോകേ നത്ഥിതാതി സങ്ഖാരലോകേ നിബ്ബത്തേസു ധമ്മേസു പഞ്ഞായന്തേസ്വേവ യാ നത്ഥീതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ലോകനിരോധന്തി സങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗം. യാ ലോകേ അത്ഥിതാതി സങ്ഖാരലോകേ ഭിജ്ജമാനേസു ധമ്മേസു പഞ്ഞായന്തേസ്വേവ യാ അത്ഥീതി സസ്സതദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

അപിച ലോകസമുദയന്തി അനുലോമപച്ചയാകാരം. ലോകനിരോധന്തി പടിലോമപച്ചയാകാരം. ലോകനിസ്സയേ പസ്സന്തസ്സാപി ഹി പച്ചയാനം അനുച്ഛേദേന പച്ചയുപ്പന്നസ്സ അനുച്ഛേദം പസ്സതോ യാ നത്ഥീതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ ന ഹോതി. പച്ചയനിരോധം പസ്സന്തസ്സാപി പച്ചയനിരോധേന പച്ചയുപ്പന്നനിരോധം പസ്സതോ യാ അത്ഥീതി സസ്സതദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ ന ഹോതീതി അയമ്പേത്ഥ അത്ഥോ.

ഉപയുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോതി ഉപയേഹി ച ഉപാദാനേഹി ച അഭിനിവേസേഹി ച വിനിബന്ധോ. തത്ഥ ഉപയാതി ദ്വേ ഉപയാ തണ്ഹുപയോ ച ദിട്ഠുപയോ ച. ഉപാദാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തണ്ഹാദിട്ഠിയോ ഹി യസ്മാ അഹം മമന്തിആദീഹി ആകാരേഹി തേഭൂമകധമ്മേ ഉപേന്തി ഉപഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഉപയാതി വുച്ചന്തി. യസ്മാ പന തേ ധമ്മേ ഉപാദിയന്തി ചേവ അഭിനിവിസന്തി ച, തസ്മാ ഉപാദാനാതി ച അഭിനിവേസാതി ച വുച്ചന്തി. താഹി ചായം ലോകോ വിനിബന്ധോ. തേനാഹ ‘‘ഉപയുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോ’’തി.

തഞ്ചായന്തി തഞ്ച ഉപയുപാദാനം അയം അരിയസാവകോ. ചേതസോ അധിട്ഠാനന്തി ചിത്തസ്സ പതിട്ഠാനഭൂതം. അഭിനിവേസാനുസയന്തി അഭിനിവേസഭൂതഞ്ച അനുസയഭൂതഞ്ച. തണ്ഹാദിട്ഠീസു ഹി അകുസലചിത്തം പതിട്ഠാതി, താ ച തസ്മിം അഭിനിവിസന്തി ചേവ അനുസേന്തി ച, തസ്മാ തദുഭയം ചേതസോ അധിട്ഠാനം അഭിനിവേസാനുസയന്തി ച ആഹ. ന ഉപേതീതി ന ഉപഗച്ഛതി. ന ഉപാദിയതീതി ന ഗണ്ഹാതി. നാധിട്ഠാതീതി ന അധിട്ഠാതി, കിന്തി? അത്താ മേതി. ദുക്ഖമേവാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധമത്തമേവ. ന കങ്ഖതീതി ‘‘ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, ന അഞ്ഞോ ഏത്ഥ സത്തോ നാമ അത്ഥീ’’തി കങ്ഖം ന കരോതി. ന വിചികിച്ഛതീതി ന വിചികിച്ഛം ഉപ്പാദേതി.

അപരപ്പച്ചയാതി ന പരപ്പച്ചയേന, അഞ്ഞസ്സ അപത്തിയായേത്വാ അത്തപച്ചക്ഖഞാണമേവസ്സ ഏത്ഥ ഹോതീതി. ഏത്താവതാ ഖോ, കച്ചാന, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതീതി ഏവം സത്തസഞ്ഞായ പഹീനത്താ ഏത്തകേന സമ്മാദസ്സനം നാമ ഹോതീതി മിസ്സകസമ്മാദിട്ഠിം ആഹ. അയമേകോ അന്തോതി ഏസ ഏകോ നികൂടന്തോ ലാമകന്തോ പഠമകം സസ്സതം. അയം ദുതിയോതി ഏസ ദുതിയോ സബ്ബം നത്ഥീതി ഉപ്പജ്ജനകദിട്ഠിസങ്ഖാതോ നികൂടന്തോ ലാമകന്തോ ദുതിയകോ ഉച്ഛേദോതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. പഞ്ചമം.

൬. ധമ്മകഥികസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ നിബ്ബിദായാതി നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. വിരാഗായാതി വിരജ്ജനത്ഥായ. നിരോധായാതി നിരുജ്ഝനത്ഥായ. പടിപന്നോ ഹോതീതി ഏത്ഥ സീലതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പടിപന്നോതി വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോതി ലോകുത്തരസ്സ നിബ്ബാനധമ്മസ്സ അനുധമ്മഭൂതം പടിപദം പടിപന്നോ. അനുധമ്മഭൂതന്തി അനുരൂപസഭാവഭൂതം. നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാതി നിബ്ബിദായ ചേവ വിരാഗേന ച നിരോധേന ച. അനുപാദാ വിമുത്തോതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി കിഞ്ചി ധമ്മം അനുപാദിയിത്വാ വിമുത്തോ. ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനപ്പത്തോ. അലം വചനായാതി, ഏവം വത്തബ്ബതം അരഹതി, യുത്തോ അനുച്ഛവികോതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ ഏകേന നയേന ധമ്മകഥികസ്സ പുച്ഛാ കഥിതാ, ദ്വീഹി തം വിസേസേത്വാ സേക്ഖാസേക്ഖഭൂമിയോ നിദ്ദിട്ഠാതി. ഛട്ഠം.

൭. അചേലകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ അചേലോ കസ്സപോതി ലിങ്ഗേന അചേലോ നിച്ചേലോ, നാമേന കസ്സപോ. ദൂരതോവാതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പരിവുതം ആഗച്ഛന്തം ദൂരതോ ഏവ അദ്ദസ. കിഞ്ചിദേവ ദേസന്തി കിഞ്ചിദേവ കാരണം. ഓകാസന്തി പഞ്ഹബ്യാകരണസ്സ ഖണം കാലം. അന്തരഘരന്തി ‘‘ന പല്ലത്ഥികായ അന്തരഘരേ നിസീദിസ്സാമീ’’തി ഏത്ഥ അന്തോനിവേസനം അന്തരഘരം. ‘‘ഓക്ഖിത്തചക്ഖു അന്തരഘരേ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഏത്ഥ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ അന്തോഗാമോ. ഇധാപി അയമേവ അധിപ്പേതോ. യദാകങ്ഖസീതി യം ഇച്ഛസി.

കസ്മാ പന ഭഗവാ കഥേതുകാമോ യാവതതിയം പടിക്ഖിപീതി? ഗാരവജനനത്ഥം. ദിട്ഠിഗതികാ ഹി ഖിപ്പം കഥിയമാനേ ഗാരവം ന കരോന്തി, ‘‘സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിതുമ്പി പുച്ഛിതുമ്പി സുകരം, പുച്ഛിതമത്തേയേവ കഥേതീ’’തി വചനമ്പി ന സദ്ദഹന്തി. ദ്വേ തയോ വാരേ പടിക്ഖിത്തേ പന ഗാരവം കരോന്തി, ‘‘സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിതുമ്പി പഞ്ഹം പുച്ഛിതുമ്പി ദുക്കര’’ന്തി യാവതതിയം യാചിതേ കഥിയമാനം സുസ്സൂസന്തി സദ്ദഹന്തി. ഇതി ഭഗവാ ‘‘അയം സുസ്സൂസിസ്സതി സദ്ദഹിസ്സതീ’’തി യാവതതിയം യാചാപേത്വാ കഥേസി. അപിച യഥാ ഭിസക്കോ തേലം വാ ഫാണിതം വാ പചന്തോ മുദുപാകഖരപാകാനം പാകകാലം ആഗമയമാനോ പാകകാലം അനതിക്കമിത്വാവ ഓതാരേതി. ഏവം ഭഗവാ സത്താനം ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ ‘‘ഏത്തകേന കാലേന ഇമസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാവ യാവതതിയം യാചാപേസി.

മാ ഹേവം, കസ്സപാതി, കസ്സപ, മാ ഏവം ഭണി. സയംകതം ദുക്ഖന്തി ഹി വത്തും ന വട്ടതി, അത്താ നാമ കോചി ദുക്ഖസ്സ കാരകോ നത്ഥീതി ദീപേതി. പരതോപി ഏസേവ നയോ. അധിച്ചസമുപ്പന്നന്തി അകാരണേന യദിച്ഛായ ഉപ്പന്നം. ഇതി പുട്ഠോ സമാനോതി കസ്മാ ഏവമാഹ? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അയം ‘സയംകതം ദുക്ഖ’ന്തിആദിനാ പുട്ഠോ ‘മാ ഹേവ’ന്തി വദതി, ‘നത്ഥീ’തി പുട്ഠോ ‘അത്ഥീ’തി വദതി. ‘ഭവം ഗോതമോ ദുക്ഖം ന ജാനാതി ന പസ്സതീ’തി പുട്ഠോ ‘ജാനാമി ഖ്വാഹ’ന്തി വദതി. കിഞ്ചി നു ഖോ മയാ വിരജ്ഝിത്വാ പുച്ഛിതോ’’തി മൂലതോ പട്ഠായ അത്തനോ പുച്ഛമേവ സോധേന്തോ ഏവമാഹ. ആചിക്ഖതു ച മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാതി ഇധ സത്ഥരി സഞ്ജാതഗാരവോ ‘‘ഭവ’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഭഗവാ’’തി വദതി.

സോ കരോതീതിആദി, ‘‘സയംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പടിസേധനത്ഥം വുത്തം. ഏത്ഥ ച സതോതി ഇദം ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, തസ്മാ ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – സോ കരോതി സോ പടിസംവേദയതീതി ഖോ, കസ്സപ, ആദിമ്ഹിയേവ ഏവം സതി പച്ഛാ സയംകതം ദുക്ഖന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതി. ഏത്ഥ ച ദുക്ഖന്തി വട്ടദുക്ഖം അധിപ്പേതം. ഇതി വദന്തി ഏതസ്സ പുരിമേന ആദിസദ്ദേന അനന്തരേന ച സസ്സതസദ്ദേന സമ്ബന്ധോ ഹോതി. ‘‘ദീപേതി ഗണ്ഹാതീ’’തി അയം പനേത്ഥ പാഠസേസോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ഇതി ഏവം വദന്തോ ആദിതോവ സസ്സതം ദീപേതി, സസ്സതം ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? തസ്സ ഹി തം ദസ്സനം ഏതം പരേതി, കാരകഞ്ച വേദകഞ്ച ഏകമേവ ഗണ്ഹന്തം ഏതം സസ്സതം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞോ കരോതീതിആദി പന ‘‘പരംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പടിസേധനത്ഥം വുത്തം. ‘‘ആദിതോ സതോ’’തി ഇദം പന ഇധാപി ആഹരിതബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – അഞ്ഞോ കരോതി അഞ്ഞോ പടിസംവേദിയതീതി ഖോ പന, കസ്സപ, ആദിമ്ഹിയേവ ഏവം സതി, പച്ഛാ ‘‘കാരകോ ഇധേവ ഉച്ഛിജ്ജതി, തേന കതം അഞ്ഞോ പടിസംവേദിയതീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നായ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ സദ്ധിം സമ്പയുത്തായ വേദനായ അഭിതുന്നസ്സ വിദ്ധസ്സ സതോ ‘‘പരംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതീതി. ഇതി വദന്തിആദി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. തത്രായം യോജനാ – ഏവഞ്ച വദന്തോ ആദിതോവ ഉച്ഛേദം ദീപേതി, ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? തസ്സ ഹി തം ദസ്സനം ഏതം പരേതി, ഏതം ഉച്ഛേദം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

ഏതേ തേതി യേ സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതേ ഉഭോ അന്തേ (അനുപഗമ്മ തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി, ഏതേ തേ, കസ്സപ, ഉഭോ അന്തേ) അനുപഗമ്മ പഹായ അനല്ലീയിത്വാ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി, മജ്ഝിമായ പടിപദായ ഠിതോ ദേസേതീതി അത്ഥോ. കതരം ധമ്മന്തി ചേ? യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി. ഏത്ഥ ഹി കാരണതോ ഫലം, കാരണനിരോധേന ചസ്സ നിരോധോ ദീപിതോ, ന കോചി കാരകോ വാ വേദകോ വാ നിദ്ദിട്ഠോ. ഏത്താവതാ സേസപഞ്ഹാ പടിസേധിതാ ഹോന്തി. ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മാതി ഇമിനാ ഹി തതിയപഞ്ഹോ പടിക്ഖിത്തോ. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഇമിനാ അധിച്ചസമുപ്പന്നതാ ചേവ അജാനനഞ്ച പടിക്ഖിത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ലഭേയ്യന്തി ഇദം സോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഭിക്ഖുഭാവം പത്ഥയമാനോ ആഹ. അഥ ഭഗവാ യോനേന ഖന്ധകേ തിത്ഥിയപരിവാസോ (മഹാവ. ൮൬) പഞ്ഞത്തോ, യം അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ സാമണേരഭൂമിയം ഠിതോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമോ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖാമി ഉപസമ്പദം. സ്വാഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ചത്താരോ മാസേ പരിവാസം യാചാമീ’’തിആദിനാ നയേന സമാദിയിത്വാ പരിവസതി, തം സന്ധായ യോ ഖോ, കസ്സപ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പബ്ബജ്ജന്തി വചനസിലിട്ഠതാവസേന വുത്തം. അപരിവസിത്വായേവ ഹി പബ്ബജ്ജം ലഭതി. ഉപസമ്പദത്ഥികേന പന നാതികാലേന ഗാമപ്പവേസനാദീനി അട്ഠ വത്താനി പൂരേന്തേന പരിവസിതബ്ബം. ആരദ്ധചിത്താതി അട്ഠവത്തപൂരണേന തുട്ഠചിത്താ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേസ തിത്ഥിയപരിവാസോ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ പബ്ബജ്ജക്ഖന്ധകവണ്ണനായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൬) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

അപിച മയാതി അയമേത്ഥ പാഠോ, അഞ്ഞത്ഥ പന ‘‘അപിച മേത്ഥാ’’തി. പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാതി പുഗ്ഗലനാനത്തം വിദിതം. ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ പരിവാസാരഹോ, അയം ന പരിവാസാരഹോ’’തി ഇദം മയ്ഹം പാകടന്തി ദസ്സേതി. തതോ കസ്സപോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ അച്ഛരിയം ബുദ്ധസാസനം, യത്ഥ ഏവം ഘംസിത്വാ കോട്ടേത്വാ യുത്തമേവ ഗണ്ഹന്തി, അയുത്തം ഛഡ്ഡേന്തീ’’തി. തതോ സുട്ഠുതരം പബ്ബജ്ജായ സഞ്ജാതുസ്സാഹോ സചേ, ഭന്തേതിആദിമാഹ. അഥ ഭഗവാ തസ്സ തിബ്ബച്ഛന്ദതം വിദിത്വാ ‘‘ന കസ്സപോ പരിവാസം അരഹതീ’’തി അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭിക്ഖു, കസ്സപം നഹാപേത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ആനേഹീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ തം പബ്ബാജേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. ഭഗവാ ഗണേ നിസീദിത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. തേന വുത്തം അലത്ഥ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദന്തി. അചിരൂപസമ്പന്നോതിആദി സേസം ബ്രാഹ്മണസംയുത്തേ (സം. നി. ൧.൧൮൭) വുത്തമേവാതി. സത്തമം.

൮. തിമ്ബരുകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ സാ വേദനാതിആദി ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ നിസേധനത്ഥം വുത്തം. ഏത്ഥാപി സതോതി ഭുമ്മത്ഥേയേവ സാമിവചനം. തത്രായം അത്ഥദീപനാ – ‘‘സാ വേദനാ, സോ വേദിയതീ’’തി ഖോ, തിമ്ബരുക, ആദിമ്ഹിയേവ ഏവം സതി ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതി. ഏവഞ്ഹി സതി വേദനായ ഏവ വേദനാ കതാ ഹോതി. ഏവഞ്ച വദന്തോ ഇമിസ്സാ വേദനായ പുബ്ബേപി അത്ഥിതം അനുജാനാതി, സസ്സതം ദീപേതി സസ്സതം ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? തസ്സ ഹി തം ദസ്സനം ഏതം പരേതി, ഏതം സസ്സതം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. പുരിമഞ്ഹി അത്ഥം സന്ധായേവേതം ഭഗവതാ വുത്തം ഭവിസ്സതി, തസ്മാ അട്ഠകഥായം തം യോജേത്വാവസ്സ അത്ഥോ ദീപിതോ. ഏവമ്പാഹം ന വദാമീതി അഹം ‘‘സാ വേദനാ, സോ വേദിയതീ’’തി ഏവമ്പി ന വദാമി. ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി ഏവമ്പി ന വദാമീതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞാ വേദനാതിആദി ‘‘പരംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പടിസേധനത്ഥം വുത്തം. ഇധാപി അയം അത്ഥയോജനാ –‘‘അഞ്ഞാ വേദനാ അഞ്ഞോ വേദിയതീ’’തി ഖോ, തിമ്ബരുക, ആദിമ്ഹിയേവ ഏവം സതി പച്ഛാ യാ പുരിമപക്ഖേ കാരകവേദനാ, സാ ഉച്ഛിന്നാ. തായ പന കതം അഞ്ഞോ വേദിയതീതി ഏവം ഉപ്പന്നായ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ സദ്ധിം സമ്പയുത്തായ വേദനായ അഭിതുന്നസ്സ സതോ ‘‘പരംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതി. ഏവഞ്ച വദന്തോ കാരകോ ഉച്ഛിന്നോ, അഞ്ഞേന പടിസന്ധി ഗഹിതാതി ഉച്ഛേദം ദീപേതി, ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? തസ്സ ഹി തം ദസ്സനം ഏതം പരേതി, ഏതം ഉച്ഛേദം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഇധാപി ഹി ഇമാനി പദാനി അട്ഠകഥായം ആഹരിത്വാ യോജിതാനേവ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വേദനാസുഖദുക്ഖം കഥിതം. തഞ്ച ഖോ വിപാകസുഖദുക്ഖമേവ വട്ടതീതി വുത്തം. അട്ഠമം.

൯. ബാലപണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ അവിജ്ജാനീവരണസ്സാതി അവിജ്ജായ നിവാരിതസ്സ. ഏവമയം കായോ സമുദാഗതോതി ഏവം അവിജ്ജായ നിവാരിതത്താ തണ്ഹായ ച സമ്പയുത്തത്തായേവ അയം കായോ നിബ്ബത്തോ. അയഞ്ചേവ കായോതി അയഞ്ചസ്സ അത്തനോ സവിഞ്ഞാണകോ കായോ. ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപന്തി ബഹിദ്ധാ ച പരേസം സവിഞ്ഞാണകോ കായോ. അത്തനോ ച പരസ്സ ച പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ഛഹി ആയതനേഹി ചാപി അയം അത്ഥോ ദീപേതബ്ബോവ. ഇത്ഥേതം ദ്വയന്തി ഏവമേതം ദ്വയം. ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോതി അഞ്ഞത്ഥ ചക്ഖുരൂപാദീനി ദ്വയാനി പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ വുത്താ, ഇധ പന അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി. മഹാദ്വയം നാമ കിരേതം. സളേവായതനാനീതി സളേവ ഫസ്സായതനാനി ഫസ്സകാരണാനി. യേഹി ഫുട്ഠോതി യേഹി കാരണഭൂതേഹി ആയതനേഹി ഉപ്പന്നേന ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ. അഞ്ഞതരേനാതി ഏത്ഥ പരിപുണ്ണവസേന അഞ്ഞതരതാ വേദിതബ്ബാ. തത്രാതി തസ്മിം ബാലപണ്ഡിതാനം കായനിബ്ബത്തനാദിമ്ഹി. കോ അധിപ്പയാസോതി കോ അധികപയോഗോ.

ഭഗവംമൂലകാതി ഭഗവാ മൂലം ഏതേസന്തി ഭഗവംമൂലകാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ധമ്മാ പുബ്ബേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഉപ്പാദിതാ, തസ്മിം പരിനിബ്ബുതേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി, ഭഗവതാ പന നോ ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പാദിതാ. ഭഗവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ മയം ഇമേ ധമ്മേ ആജാനാമ പടിവിജ്ഝാമാതി ഏവം ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാതി. ഭഗവംനേത്തികാതി ഭഗവാ ഹി ധമ്മാനം നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ, യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗഹേത്വാ ദസ്സേതാതി ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ നാമ ഹോന്തി. ഭഗവംപടിസരണാതി ചതുഭൂമകധമ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛമാനാ ഭഗവതി പടിസരന്തി നാമാതി ഭഗവംപടിസരണാ. പടിസരന്തീതി സമോസരന്തി. അപിച മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ പടിവേധവസേന ഫസ്സോ ആഗച്ഛതി ‘‘അഹം ഭഗവാ കിന്നാമോ’’തി? ത്വം ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സോ നാമ. വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം ആഗച്ഛതി ‘‘അഹം ഭഗവാ കിന്നാമ’’ന്തി, ത്വം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം നാമാതി ഏവം ചതുഭൂമകധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗണ്ഹന്തോ ഭഗവാ ധമ്മേ പടിസരതീതി ഭഗവംപടിസരണാ. ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതൂതി ഭഗവതോവ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ഉപട്ഠാതു, തുമ്ഹേയേവ നോ കഥേത്വാ ദേഥാതി അത്ഥോ.

സാ ചേവ അവിജ്ജാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി സാ അവിജ്ജാ ച തണ്ഹാ ച കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിത്വാ നിരുദ്ധാ, യഥാ പന അജ്ജാപി യം ഹിയ്യോ ഭേസജ്ജം പീതം, തദേവ ഭോജനം ഭുഞ്ജാതി സരിക്ഖകത്തേന തദേവാതി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി സാ ചേവ അവിജ്ജാ സാ ച തണ്ഹാതി ഇദമ്പി സരിക്ഖകത്തേന വുത്തം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. ദുക്ഖക്ഖയായാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ ഖയത്ഥായ. കായൂപഗോ ഹോതീതി അഞ്ഞം പടിസന്ധികായം ഉപഗന്താ ഹോതി. യദിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോതി യോ അയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോ, അയം ബാലതോ പണ്ഡിതസ്സ വിസേസോതി ദസ്സേതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബോപി സപടിസന്ധികോ പുഥുജ്ജനോ ‘‘ബാലോ’’തി, അപ്പടിസന്ധികോ ഖീണാസവോ ‘‘പണ്ഡിതോ’’തി വുത്തോ. സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ പന ‘‘പണ്ഡിതാ’’തി വാ ‘‘ബാലാ’’തി വാ ന വത്തബ്ബാ, ഭജമാനാ പന പണ്ഡിതപക്ഖം ഭജന്തി. നവമം.

൧൦. പച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ച വോ ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി പടിച്ചസമുപ്പന്നേ ച ധമ്മേതി സത്ഥാ ഇമസ്മിം സുത്തേ പച്ചയേ ച പച്ചയനിബ്ബത്തേ ച സഭാവധമ്മേ ദേസേസ്സാമീതി ഉഭയം ആരഭി. ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനന്തി തഥാഗതാനം ഉപ്പാദേപി, ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസു അനുപ്പന്നേസുപി ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം, ജാതിയേവ ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ. ഠിതാവ സാ ധാതൂതി ഠിതോവ സോ പച്ചയസഭാവോ, ന കദാചി ജാതി ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി. ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാതി ഇമേഹിപി ദ്വീഹി പച്ചയമേവ കഥേതി. പച്ചയേന ഹി പച്ചയുപ്പന്നാ ധമ്മാ തിട്ഠന്തി, തസ്മാ പച്ചയോവ ‘‘ധമ്മട്ഠിതതാ’’തി വുച്ചതി. പച്ചയോ ധമ്മേ നിയമേതി, തസ്മാ ‘‘ധമ്മനിയാമതാ’’തി വുച്ചതി. ഇദപ്പച്ചയതാതി ഇമേസം ജരാമരണാദീനം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇദപ്പച്ചയാവ ഇദപ്പച്ചയതാ. തന്തി തം പച്ചയം. അഭിസമ്ബുജ്ഝതീതി ഞാണേന അഭിസമ്ബുജ്ഝതി. അഭിസമേതീതി ഞാണേന അഭിസമാഗച്ഛതി. ആചിക്ഖതീതി കഥേതി. ദേസേതീതി ദസ്സേതി. പഞ്ഞാപേതീതി ജാനാപേതി. പട്ഠപേതീതി ഞാണമുഖേ ഠപേതി. വിവരതീതി വിവരിത്വാ ദസ്സേതി. വിഭജതീതി വിഭാഗതോ ദസ്സേതി. ഉത്താനീകരോതീതി പാകടം കരോതി. പസ്സഥാതി ചാഹാതി പസ്സഥ ഇതി ച വദതി. കിന്തി? ജാതിപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണന്തിആദി.

ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ. യാ തത്രാതി യാ തേസു ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തിആദീസു. തഥതാതിആദീനി പച്ചയാകാരസ്സേവ വേവചനാനി. സോ തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി അനൂനാധികേഹേവ തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ സമ്ഭവതോ തഥതാതി, സാമഗ്ഗിം ഉപഗതേസു പച്ചയേസു മുഹുത്തമ്പി തതോ നിബ്ബത്താനം ധമ്മാനം അസമ്ഭവാഭാവതോ അവിതഥതാതി, അഞ്ഞധമ്മപച്ചയേഹി അഞ്ഞധമ്മാനുപ്പത്തിതോ അനഞ്ഞഥതാതി, ജരാമരണാദീനം പച്ചയതോ വാ പച്ചയസമൂഹതോ വാ ഇദപ്പച്ചയതാതി വുത്തോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഇമേസം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ, ഇദപ്പച്ചയാനം വാ സമൂഹോ ഇദപ്പച്ചയതാ. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥതോ വേദിതബ്ബം.

അനിച്ചന്തി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചം. ഏത്ഥ ച അനിച്ചന്തി ന ജരാമരണം അനിച്ചം, അനിച്ചസഭാവാനം പന ഖന്ധാനം ജരാമരണത്താ അനിച്ചം നാമ ജാതം. സങ്ഖതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സങ്ഖതന്തി പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതം. പടിച്ചസമുപ്പന്നന്തി പച്ചയേ നിസ്സായ ഉപ്പന്നം. ഖയധമ്മന്തി ഖയസഭാവം. വയധമ്മന്തി വിഗച്ഛനകസഭാവം. വിരാഗധമ്മന്തി വിരജ്ജനകസഭാവം. നിരോധധമ്മന്തി നിരുജ്ഝനകസഭാവം. ജാതിയാപി വുത്തനയേനേവ അനിച്ചതാ വേദിതബ്ബാ. ജനകപച്ചയാനം വാ കിച്ചാനുഭാവക്ഖണേ ദിട്ഠത്താ ഏകേന പരിയായേനേത്ഥ അനിച്ചാതിആദീനി യുജ്ജന്തിയേവ. ഭവാദയോ അനിച്ചാദിസഭാവായേവ.

സമ്മപ്പഞ്ഞായാതി സവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. പുബ്ബന്തന്തി പുരിമം അതീതന്തി അത്ഥോ. അഹോസിം നു ഖോതിആദീസു ‘‘അഹോസിം നു ഖോ നനു ഖോ’’തി സസ്സതാകാരഞ്ച അധിച്ചസമുപ്പത്തിആകാരഞ്ച നിസ്സായ അതീതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. കിം കാരണന്തി ന വത്തബ്ബം, ഉമ്മത്തകോ വിയ ബാലപുഥുജ്ജനോ യഥാ വാ തഥാ വാ പവത്തതി. കിം നു ഖോ അഹോസിന്തി ജാതിലിങ്ഗുപപത്തിയോ നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയോ നു ഖോ അഹോസിം, ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദഗഹട്ഠപബ്ബജിതദേവമനുസ്സാനം അഞ്ഞതരോ’’തി കങ്ഖതി. കഥം നു ഖോതി സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ‘‘ദീഘോ നു ഖോ അഹോസിം രസ്സഓദാതകണ്ഹപമാണികഅപ്പമാണികാദീനം അഞ്ഞതരോ’’തി കങ്ഖതി. കേചി പന ‘‘ഇസ്സരനിമ്മാനാദീനി നിസ്സായ ‘കേന നു ഖോ കാരണേന അഹോസി’ന്തി ഹേതുതോ കങ്ഖതീ’’തി വദന്തി. കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിന്തി ജാതിആദീനി നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയോ ഹുത്വാ നു ഖോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസിം…പേ… ദേവോ ഹുത്വാ മനുസ്സോ’’തി അത്തനോ പരമ്പരം കങ്ഖതി. സബ്ബത്ഥേവ പന അദ്ധാനന്തി കാലാധിവചനമേതം. അപരന്തന്തി അനാഗതം അന്തം. ഭവിസ്സാമി നു ഖോ നനു ഖോതി സസ്സതാകാരഞ്ച ഉച്ഛേദാകാരഞ്ച നിസ്സായ അനാഗതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.

ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനന്തി ഇദാനി വാ പടിസന്ധിമാദിം കത്വാ ചുതിപരിയന്തം സബ്ബമ്പി വത്തമാനകാലം ഗഹേത്വാ. അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ ഭവിസ്സതീതി അത്തനോ ഖന്ധേസു വിചികിച്ഛീ ഭവിസ്സതി. അഹം നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ അത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. യുത്തം പനേതന്തി? യുത്തം അയുത്തന്തി കാ ഏത്ഥ ചിന്താ. അപിചേത്ഥ ഇദം വത്ഥുമ്പി ഉദാഹരന്തി – ചൂളമാതായ കിര പുത്തോ മുണ്ഡോ, മഹാമാതായ പുത്തോ അമുണ്ഡോ, തം പുത്തം മുണ്ഡേസും, സോ ഉട്ഠായ ‘‘അഹം നു ഖോ ചൂളമാതായ പുത്തോ’’തി ചിന്തേസി. ഏവം അഹം നു ഖോസ്മീതി കങ്ഖാ ഹോതി. നോ നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ നത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. തത്രാപി ഇദം വത്ഥു – ഏകോ കിര മച്ഛേ ഗണ്ഹന്തോ ഉദകേ ചിരട്ഠാനേന സീതിഭൂതം അത്തനോ ഊരും മച്ഛോതി ചിന്തേത്വാ പഹരി. അപരോ സുസാനപസ്സേ ഖേത്തം രക്ഖന്തോ ഭീതോ സങ്കുടിതോ സയി, സോ പടിബുജ്ഝിത്വാ അത്തനോ ജണ്ണുകാനി ദ്വേ യക്ഖാതി ചിന്തേത്വാ പഹരി. ഏവം നോ നു ഖോസ്മീതി കങ്ഖതി.

കിം നു ഖോസ്മീതി ഖത്തിയോവ സമാനോ അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം കങ്ഖതി. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ദേവോ പന സമാനോ ദേവഭാവം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി, സോപി പന ‘‘അഹം രൂപീ നു ഖോ അരൂപീ നു ഖോ’’തിആദിനാ നയേന കങ്ഖതി. ഖത്തിയാദയോ കസ്മാ ന ജാനന്തീതി ചേ? അപച്ചക്ഖാ തേസം തത്ഥ തത്ഥ കുലേ ഉപ്പത്തി. ഗഹട്ഠാപി ച പോത്ഥലികാദയോ പബ്ബജിതസഞ്ഞിനോ, പബ്ബജിതാപി ‘‘കുപ്പം നു ഖോ മേ കമ്മ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഗഹട്ഠസഞ്ഞിനോ. മനുസ്സാപി ച രാജാനോ വിയ അത്തനി ദേവസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി. കഥം നു ഖോസ്മീതി വുത്തനയമേവ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ അബ്ഭന്തരേ ജീവോ നാമ അത്ഥീതി ഗഹേത്വാ തസ്സ സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ‘‘ദീഘോ നു ഖോസ്മി രസ്സചതുരസ്സഛളംസഅട്ഠംസസോളസംസാദീനം അഞ്ഞതരപ്പകാരോ’’തി കങ്ഖന്തോ കഥം നു ഖോസ്മീതി? കങ്ഖതീതി വേദിതബ്ബോ. സരീരസണ്ഠാനം പന പച്ചുപ്പന്നം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി. കുതോ ആഗതോ സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീതി അത്തഭാവസ്സ ആഗതിഗതിട്ഠാനം കങ്ഖന്തോ ഏവം കങ്ഖതി. അരിയസാവകസ്സാതി ഇധ സോതാപന്നോ അധിപ്പേതോ, ഇതരേപി പന തയോ അവാരിതായേവാതി. ദസമം.

ആഹാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.