൯. സുന്ദരികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. നവമേ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോതി സുന്ദരികായ നദിയാ തീരേ അഗ്ഗിജുഹണേന ഏവംലദ്ധനാമോ. സുന്ദരികായാതി ഏവംനാമികായ നദിയാ. അഗ്ഗിം ജുഹതീതി ആഹുതിം പക്ഖിപനേന ജാലേതി. അഗ്ഗിഹുത്തം പരിചരതീതി അഗ്യായതനം സമ്മജ്ജനുപലേപനബലികമ്മാദിനാ പയിരുപാസതി. കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാതി സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗിമ്ഹി ഹുതാവസേസം പായാസം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഗ്ഗിമ്ഹി താവ പക്ഖിത്തപായാസോ മഹാബ്രഹ്മുനാ ഭുത്തോ, അയം പന അവസേസോ അത്ഥി, തം യദി ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദദേയ്യം, ഏവം മേ പിതരാ സഹ പുത്തോപി സന്തപ്പിതോ ഭവേയ്യ, സുവിസോധിതോ ചസ്സ ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗോ’’തി. സോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഉട്ഠായാസനാ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേസി, ‘‘കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി?

രുക്ഖമൂലേതി തസ്മിം വനസണ്ഡേ ജേട്ഠകരുക്ഖസ്സ മൂലേ. സസീസം പാരുതം നിസിന്നന്തി സഹ സീസേന പാരുതകായം നിസിന്നം. കസ്മാ പന ഭഗവാ തത്ഥ നിസീദി? ഭഗവാ കിര പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ ഇമം ബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – അയം ബ്രാഹ്മണോ ഏവരൂപം അഗ്ഗപായാസം ഗഹേത്വാ ‘‘മഹാബ്രഹ്മാനം ഭോജേമീ’’തി അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപേന്തോ അഫലം കരോതി…പേ… ചത്താരോ മഗ്ഗേ ചേവ ചത്താരി ച ഫലാനി ദേമീതി. തസ്മാ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പത്തചീവരം ആദായ ഗന്ത്വാ വുത്തനയേന തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. അഥ കസ്മാ സസീസം പാരുപീതി? ഹിമപാതസ്സ ച സീതവാതസ്സ ച പടിബാഹണത്ഥം, പടിബലോവ ഏതം തഥാഗതോ അധിവാസേതും. സചേ പന അപാരുപിത്വാ നിസീദേയ്യ, ബ്രാഹ്മണോ ദൂരതോവ സഞ്ജാനിത്വാ നിവത്തേയ്യ, ഏവം സതി കഥാ നപ്പവത്തേയ്യ. ഇതി ഭഗവാ – ‘‘ബ്രാഹ്മണേ ആഗതേ സീസം വിവരിസ്സാമി, അഥ മം സോ ദിസ്വാ കഥം പവത്തേസ്സതി, തസ്സാഹം കഥാനുസാരേന ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി കഥാപവത്തനത്ഥം ഏവമകാസി.

ഉപസങ്കമീതി ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘അയം സസീസം പാരുപിത്വാ സബ്ബരത്തിം പധാനമനുയുത്തോ. ഇമസ്സ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ ഇമം ഹബ്യസേസം ദസ്സാമീ’’തി, ബ്രാഹ്മണസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഉപസങ്കമി. മുണ്ഡോ അയം ഭവം, മുണ്ഡകോ അയം ഭവന്തി സീസേ വിവരിതമത്തേ നീചകേസന്തം ദിസ്വാ ‘‘മുണ്ഡോ’’തി ആഹ. തതോ സുട്ഠുതരം ഓലോകേന്തോ പവത്തമത്തമ്പി സിഖം അദിസ്വാ ഹീളേന്തോ ‘‘മുണ്ഡകോ’’തി ആഹ. തതോവാതി യത്ഥ ഠിതോ അദ്ദസ, തമ്ഹാവ പദേസാ. മുണ്ഡാപി ഹീതി കേനചി കാരണേന മുണ്ഡിതസീസാപി ഹോന്തി.

മാ ജാതിം പുച്ഛാതി യദി ദാനസ്സ മഹപ്ഫലതം പച്ചാസീസസി, ജാതിം മാ പുച്ഛ. അകാരണം ഹി ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ ജാതി. ചരണഞ്ച പുച്ഛാതി അപിച ഖോ സീലാദിഗുണഭേദം ചരണം പുച്ഛ. ഏതം ഹി ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണം. ഇദാനിസ്സ തമത്ഥം വിഭാവേന്തോ കട്ഠാ ഹവേ ജായതി ജാതവേദോതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – ഇധ കട്ഠാ അഗ്ഗി ജായതി, ന ച സോ സാലാദികട്ഠാ ജാതോവ അഗ്ഗികിച്ചം കരോതി, സാപാന-ദോണിആദികട്ഠാ ജാതോ ന കരോതി, അത്തനോ പന അച്ചിയാദിഗുണസമ്പത്തിയാ യതോ വാ തതോ വാ ജാതോ കരോതിയേവ. ഏവം ന ബ്രാഹ്മണകുലാദീസു ജാതോവ ദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലാദീസു ജാതോ ന ഹോതി, അപിച ഖോ നീചകുലിനോപി ഉച്ചകുലിനോപി ഖീണാസവ-മുനി ധിതിമാ ഹിരീനിസേധോ ആജാനീയോ ഹോതി. ഇമായ ധിതിഹിരിപമോക്ഖായ ഗുണസമ്പത്തിയാ ജാതിമാ ഉത്തമദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി. സോ ഹി ധിതിയാ ഗുണേ ധാരേതി, ഹിരിയാ ദോസേ നിസേധേതീതി. അപിചേത്ഥ മുനീതി മോനധമ്മേന സമന്നാഗതോ. ധിതിമാതി വീരിയവാ. ആജാനീയോതി കാരണാകാരണജാനനകോ. ഹിരീനിസേധോതി ഹിരിയാ പാപാനി നിസേധേത്വാ ഠിതോ.

സച്ചേന ദന്തോതി പരമത്ഥസച്ചേന ദന്തോ. ദമസാ ഉപേതോതി ഇന്ദ്രിയദമേന ഉപേതോ. വേദന്തഗൂതി ചതുന്നം മഗ്ഗവേദാനം അന്തം, ചതൂഹി വാ മഗ്ഗവേദേഹി കിലേസാനം അന്തം ഗതോ. വുസിതബ്രഹ്മചരിയോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം വുത്ഥോ. യഞ്ഞോപനീതോതി ഉപനീതയഞ്ഞോ പടിയാദിതയഞ്ഞോ ച. തമുപവ്ഹയേഥാതി യേന യഞ്ഞോ പടിയാദിതോ, സോ തം പരമത്ഥബ്രാഹ്മണം അവ്ഹയേയ്യ. ‘‘ഇന്ദമവ്ഹയാമ, സോമമവ്ഹയാമ, വരുണമവ്ഹയാമ, ഈസാനമവ്ഹയാമ, യാമമവ്ഹയാമാ’’തി ഇദം പന അവ്ഹാനം നിരത്ഥകം. കാലേനാതി അവ്ഹയന്തോ ച ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി അന്തോമജ്ഝന്ഹികകാലേയേവ തം ഉപവ്ഹയേയ്യ. സോ ജുഹതി ദക്ഖിണേയ്യേതി യോ ഏവം കാലേ ഖീണാസവം ആമന്തേത്വാ തത്ഥ ചതുപച്ചയദക്ഖിണം പതിട്ഠപേതി, സോ ദക്ഖിണേയ്യേ ജുഹതി നാമ, ന അചേതനേ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപന്തോ.

ഇതി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കഥം സുണന്തോ പസീദിത്വാ ഇദാനി അത്തനോ പസാദം ആവികരോന്തോ അദ്ധാ സുയിട്ഠന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – അദ്ധാ മമ യിദം ഇദാനി സുയിട്ഠഞ്ച സുഹുതഞ്ച ഭവിസ്സതി, പുബ്ബേ പന അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപിതം നിരത്ഥകം അഹോസീതി. അഞ്ഞോ ജനോതി ‘‘അഹം ബ്രാഹ്മണോ, അഹം ബ്രാഹ്മണോ’’തി വദന്തോ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനോ. ഹബ്യസേസന്തി ഹുതസേസം. ഭുഞ്ജതു ഭവന്തിആദി പുരിമസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ന ഖ്വാഹന്തി ന ഖോ അഹം. കസ്മാ പനേവമാഹാതി? തസ്മിം കിര ഭോജനേ ഉപഹടമത്തേവ ‘‘സത്ഥാ ഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ ചതൂസു മഹാദീപേസു ദ്വീസു പരിത്തദീപസഹസ്സേസു ദേവതാ പുപ്ഫഫലാദീനി ചേവ സപ്പിനവനീതതേലമധുഫാണിതാദീനി ച ആദായ മധുപടലം പീളേത്വാ മധും ഗണ്ഹന്തിയോ വിയ ദിബ്ബാനുഭാവേന നിബ്ബത്തിതോജമേവ ഗഹേത്വാ പക്ഖിപിംസു. തേന തം സുഖുമത്തം ഗതം, മനുസ്സാനഞ്ച ഓളാരികം വത്ഥൂതി തേസം താവ ഓളാരികവത്ഥുതായ സമ്മാ പരിണാമം ന ഗച്ഛതി. ഗോയൂസേ പന തിലബീജാനി പക്ഖിപിത്വാ പക്കത്താ ഓളാരികമിസ്സകം ജാതം, ദേവാനഞ്ച സുഖുമം വത്ഥൂതി തേസം സുഖുമവത്ഥുതായ സമ്മാ പരിണാമം ന ഗച്ഛതി. സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവസ്സാപി കുച്ഛിയം ന പരിണമതി. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീഖീണാസവസ്സ പന സമാപത്തിബലേന പരിണാമേയ്യ. ഭഗവതോ പന പാകതികേനേവ കമ്മജതേജേന പരിണാമേയ്യ.

അപ്പഹരിതേതി അഹരിതേ. സചേ ഹി ഹരിതേസു തിണേസു പക്ഖിപേയ്യ, സിനിദ്ധപായാസേന തിണാനി പൂതീനി ഭവേയ്യും. ബുദ്ധാ ച ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദം ന വീതിക്കമന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. യത്ഥ പന ഗലപ്പമാണാനി മഹാതിണാനി, താദിസേ ഠാനേ പക്ഖിപിതും വട്ടതി. അപ്പാണകേതി സപ്പാണകസ്മിം ഹി പരിത്തകേ ഉദകേ പക്ഖിത്തേ പാണകാ മരന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. യം പന ഗമ്ഭീരം മഹാഉദകം ഹോതി, പാതിസതേപി പാതിസഹസ്സേപി പക്ഖിത്തേ ന ആലുളതി, തഥാരൂപേ ഉദകേ വട്ടതി. ഓപിലാപേസീതി സുവണ്ണപാതിയാ സദ്ധിംയേവ നിമുജ്ജാപേസി. ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതീതി ഏവരൂപം സദ്ദം കരോതി. കിം പനേസ പായാസസ്സ ആനുഭാവോ, ഉദാഹു തഥാഗതസ്സാതി? തഥാഗതസ്സ. അയം ഹി ബ്രാഹ്മണോ തം പായാസം ഓപിലാപേത്വാ ഉമ്മഗ്ഗം ആരുയ്ഹ സത്ഥു സന്തികം അനാഗന്ത്വാവ ഗച്ഛേയ്യ, അഥ ഭഗവാ – ‘‘ഏത്തകം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ മമ സന്തികം ആഗമിസ്സതി. അഥസ്സാഹം ധമ്മദേസനായ മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹണം ഭിന്ദിത്വാ സാസനേ ഓതാരേത്വാ അമതപാനം പായേസ്സാമീ’’തി അധിട്ഠാനബലേന ഏവമകാസി.

ദാരു സമാദഹാനോതി ദാരും ഝാപയമാനോ. ബഹിദ്ധാ ഹി ഏതന്തി ഏതം ദാരുജ്ഝാപനം നാമ അരിയധമ്മതോ ബഹിദ്ധാ. യദി ഏതേന സുദ്ധി ഭവേയ്യ, യേ ദവഡാഹകാദയോ ബഹൂനി ദാരൂനി ഝാപേന്തി, തേ പഠമതരം സുജ്ഝേയ്യും. കുസലാതി ഖന്ധാദീസു കുസലാ. അജ്ഝത്തമേവുജ്ജലയാമി ജോതിന്തി നിയകജ്ഝത്തേ അത്തനോ സന്താനസ്മിംയേവ ഞാണജോതിം ജാലേമി. നിച്ചഗ്ഗിനീതി ആവജ്ജനപടിബദ്ധേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന നിച്ചം പജ്ജലിതഗ്ഗി. നിച്ചസമാഹിതത്തോതി നിച്ചം സമ്മാ ഠപിതചിത്തോ. ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമീതി ബോധിമണ്ഡേ ചരിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഗഹേത്വാ ഏവം വദതി.

മാനോ ഹി തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഖാരിഭാരോതി യഥാ ഖാരിഭാരോ ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോ ഉപരി ഠിതോപി അക്കന്തക്കന്തട്ഠാനേ പഥവിയാ സദ്ധിം ഫുസേതി, ഏവമേവ ജാതിഗോത്തകുലാദീനി മാനവത്ഥൂനി നിസ്സായ ഉസ്സാപിതോ മാനോപി തത്ഥ തത്ഥ ഇസ്സം ഉപ്പാദേന്തോ ചതൂസു അപായേസു സംസീദാപേതി. തേനാഹ ‘‘മാനോ ഹി തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഖാരിഭാരോ’’തി. കോധോ ധൂമോതി തവ ഞാണഗ്ഗിസ്സ ഉപക്കിലേസട്ഠേന കോധോ ധുമോ. തേന ഹി തേ ഉപക്കിലിട്ഠോ ഞാണഗ്ഗി ന വിരോചതി. ഭസ്മനി മോസവജ്ജന്തി നിരോജട്ഠേന മുസാവാദോ ഛാരികാ നാമ. യഥാ ഹി ഛാരികായ പടിച്ഛന്നോ അഗ്ഗി ന ജോതേതി, ഏവം തേ മുസാവാദേന പടിച്ഛന്നം ഞാണന്തി ദസ്സേതി. ജിവ്ഹാ സുജാതി യഥാ തുയ്ഹം സുവണ്ണരജതലോഹകട്ഠമത്തികാസു അഞ്ഞതരമയാ യാഗയജനത്ഥായ സുജാ ഹോതി, ഏവം മയ്ഹം ധമ്മയാഗം യജനത്ഥായ പഹൂതജിവ്ഹാ സുജാതി വദതി. ഹദയം ജോതിട്ഠാനന്തി യഥാ തുയ്ഹം നദീതീരേ ജോതിട്ഠാനം, ഏവം മയ്ഹം ധമ്മയാഗസ്സ യജനട്ഠാനത്ഥേന സത്താനം ഹദയം ജോതിട്ഠാനം. അത്താതി ചിത്തം.

ധമ്മോ രഹദോതി യഥാ ത്വം അഗ്ഗിം പരിചരിത്വാ ധൂമഛാരികസേദകിലിട്ഠസരീരോ സുന്ദരികം നദിം ഓതരിത്വാ ന്ഹായസി, ഏവം മയ്ഹം സുന്ദരികാസദിസേന ബാഹിരേന രഹദേന അത്ഥോ നത്ഥി, അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗധമ്മോ പന മയ്ഹം രഹദോ, തത്രാഹം പാണസതമ്പി പാണസഹസ്സമ്പി ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനിപി ഏകപ്പഹാരേന ന്ഹാപേമി. സീലതിത്ഥോതി തസ്സ പന മേ ധമ്മരഹദസ്സ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം തിത്ഥന്തി ദസ്സേതി. അനാവിലോതി യഥാ തുയ്ഹം സുന്ദരികാ നദീ ചതൂഹി പഞ്ചഹി ഏകതോ ന്ഹായന്തേഹി ഹേട്ഠുപരിയവാലികാ ആലുളാ ഹോതി, ന ഏവം മയ്ഹം രഹദോ, അനേകസതസഹസ്സേസുപി പാണേസു ഓതരിത്വാ ന്ഹായന്തേസു സോ അനാവിലോ വിപ്പസന്നോവ ഹോതി. സബ്ഭി സതം പസത്ഥോതി പണ്ഡിതേഹി പണ്ഡിതാനം പസട്ഠോ. ഉത്തമത്ഥേന വാ സോ സബ്ഭീതി വുച്ചതി, പണ്ഡിതേഹി പസത്ഥത്താ സതം പസത്ഥോ. തരന്തി പാരന്തി നിബ്ബാനപാരം ഗച്ഛന്തി.

ഇദാനി അരിയമഗ്ഗരഹദസ്സ അങ്ഗാനി ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേന്തോ സച്ചം ധമ്മോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സച്ചന്തി വചീസച്ചം. ധമ്മോതി ഇമിനാ ദിട്ഠിസങ്കപ്പവായാമസതിസമാധയോ ദസ്സേതി. സംയമോതി ഇമിനാ കമ്മന്താജീവാ ഗഹിതാ. സച്ചന്തി വാ ഇമിനാ മഗ്ഗസച്ചം ഗഹിതം. സാ അത്ഥതോ സമ്മാദിട്ഠി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ചാ’’തി (ധ. സ. ൧൦൩൯). സമ്മാദിട്ഠിയാ പന ഗഹിതായ തഗ്ഗതികത്താ സമ്മാസങ്കപ്പോ ഗഹിതോവ ഹോതി. ധമ്മോതി ഇമിനാ വായാമസതിസമാധയോ. സംയമോതി ഇമിനാ വാചാകമ്മന്താജീവാ. ഏവമ്പി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അഥ വാ സച്ചന്തി പരമത്ഥസച്ചം, തം അത്ഥതോ നിബ്ബാനം. ധമ്മോതിപദേന ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വായാമോ സതി സമാധീതി പഞ്ചങ്ഗാനി ഗഹിതാനി. സംയമോതി വാചാ കമ്മന്തോ ആജീവോതി തീണി. ഏവമ്പി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി ഏതം ബ്രഹ്മചരിയം നാമ. മജ്ഝേ സിതാതി സസ്സതുച്ഛേദേ വജ്ജേത്വാ മജ്ഝേ നിസ്സിതാ. ബ്രഹ്മപത്തീതി സേട്ഠപത്തി. സ തുജ്ജുഭൂതേസു നമോ കരോഹീതി ഏത്ഥ ത-കാരോ പദസന്ധികരോ, സ ത്വം ഉജുഭൂതേസു ഖീണാസവേസു നമോ കരോഹീതി അത്ഥോ. തമഹം നരം ധമ്മസാരീതി ബ്രൂമീതി യോ ഏവം പടിപജ്ജതി, തമഹം പുഗ്ഗലം ‘‘ധമ്മസാരീ ഏസോ ധമ്മസാരിയാ പടിച്ഛന്നോ’’തി ച ‘‘കുസലധമ്മേഹി അകുസലധമ്മേ സാരേത്വാ ഠിതോ’’തി വാതി വദാമീതി. നവമം.