൧൦. ബഹുധീതരസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൬. ദസമേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേതി പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘ഗച്ഛാമിസ്സ സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരതി. നട്ഠാ ഹോന്തീതി കസിത്വാ വിസ്സട്ഠാ അടവിമുഖാ ചരമാനാ ബ്രാഹ്മണേ ഭുഞ്ജിതും ഗതേ പലാതാ ഹോന്തി. പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം. ആഭുജിത്വാതി ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ, അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാ. പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപയിത്വാ, മുഖസമീപേ വാ കത്വാതി അത്ഥോ. തേനേവ വിഭങ്ഗേ വുത്തം – ‘‘അയം സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി സൂപട്ഠിതാ നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ, തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (വിഭ. ൫൩൭). അഥ വാ ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ. സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ. തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി ഏവം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൬൪) വുത്തനയേനപേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്രായം സങ്ഖേപോ – ‘‘പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം സതിം കത്വാ’’തി. ഏവം നിസീദന്തോ ച പന ഛബ്ബണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ നിസീദി. ഉപസങ്കമീതി ദോമനസ്സാഭിഭൂതോ ആഹിണ്ഡന്തോ, ‘‘സുഖേന വതായം സമണോ നിസിന്നോ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി.

അജ്ജസട്ഠിം ന ദിസ്സന്തീതി അജ്ജ ഛദിവസമത്തകാ പട്ഠായ ന ദിസ്സന്തി. പാപകാതി ലാമകാ തിലഖാണുകാ. തേന കിര തിലഖേത്തേ വപിതേ തദഹേവ ദേവോ വസ്സിത്വാ തിലേ പംസുമ്ഹി ഓസീദാപേസി, പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ ഗഹേതും നാസക്ഖിംസു. യേപി വഡ്ഢിംസു, തേസം ഉപരി പാണകാ പതിത്വാ പണ്ണാനി ഖാദിംസു, ഏകപണ്ണദുപണ്ണാ ഖാണുകാ അവസിസ്സിംസു. ബ്രാഹ്മണോ ഖേത്തം ഓലോകേതും ഗതോ തേ ദിസ്വാ – ‘‘വഡ്ഢിയാ മേ തിലാ ഗഹിതാ, തേപി നട്ഠാ’’തി ദോമനസ്സജാതോ അഹോസി, തം ഗഹേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ.

ഉസ്സോള്ഹികായാതി ഉസ്സാഹേന കണ്ണനങ്ഗുട്ഠാദീനി ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരന്താ ഉപ്പതന്തി. തസ്സ കിര അനുപുബ്ബേന ഭോഗേസു പരിക്ഖീണേസു പക്ഖിപിതബ്ബസ്സ അഭാവേന തുച്ഛകോട്ഠാ അഹേസും. തസ്സ ഇതോ ചിതോ ച സത്തഹി ഘരേഹി ആഗതാ മൂസികാ തേ തുച്ഛകോട്ഠേ പവിസിത്വാ ഉയ്യാനകീളം കീളന്താ വിയ നച്ചന്തി, തം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ.

ഉപ്പാടകേഹി സഞ്ഛന്നോതി ഉപ്പാടകപാണകേഹി സഞ്ഛന്നോ. തസ്സ കിര ബ്രാഹ്മണസ്സ സയനത്ഥായ സന്ഥതം തിണപണ്ണസന്ഥാരം കോചി അന്തരന്തരാ പടിജഗ്ഗന്തോ നത്ഥി. സോ ദിവസം അരഞ്ഞേ കമ്മം കത്വാ സായം ആഗന്ത്വാ തസ്മിം നിപജ്ജതി. അഥസ്സ ഉപ്പാടകപാണകാ സരീരം ഏകച്ഛന്നം കരോന്താ ഖാദന്തി, തം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ.

വിധവാതി മതപതികാ. യാവ കിര തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ വിഭവമത്താ അഹോസി, താവ താ വിധവാപി ഹുത്വാ പതികുലേസു വസിതും ലഭിംസു. യദാ പന സോ നിദ്ധനോ ജാതോ, തദാ താ ‘‘പിതുഘരം ഗച്ഛഥാ’’തി സസ്സുസസുരാദീഹി നിക്കഡ്ഢിതാ തതോ തസ്സേവ ഘരം ആഗന്ത്വാ വസന്തിയോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭോജനകാലേ ‘‘ഗച്ഛഥ അയ്യകേന സദ്ധിം ഭുഞ്ജഥാ’’തി പുത്തേ പേസേന്തി, തേഹി പാതിയം ഹത്ഥേസു ഓതാരിതേസു ബ്രാഹ്മണോ ഹത്ഥസ്സ ഓകാസം ന ലഭതി. തം ഗഹേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ.

പിങ്ഗലാതി കളാരപിങ്ഗലാ. തിലകാഹതാതി കാളസേതാദിവണ്ണേഹി തിലകേഹി ആഹതഗത്താ. സോത്തം പാദേന ബോധേതീതി നിദ്ദം ഓക്കന്തം പാദേന പഹരിത്വാ പബോധേതി. അയം കിര ബ്രാഹ്മണോ മൂസികസദ്ദേന ഉബ്ബാള്ഹോ ഉപ്പാടകേഹി ച ഖജ്ജമാനോ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദം അലഭിത്വാ പച്ചൂസകാലേ നിദ്ദായതി. അഥ നം അക്ഖീസു നിമ്മിലിതമത്തേസ്വേവ – ‘‘കിം കരോസി, ബ്രാഹ്മണ, പച്ഛാ ച പുബ്ബേ ച ഗഹിതസ്സ ഇണസ്സ? വഡ്ഢി മത്ഥകം പത്താ, സത്ത ധീതരോ പോസേതബ്ബാ. ഇദാനി ഇണായികാ ആഗന്ത്വാ ഗേഹം പരിവാരേസ്സന്തി, ഗച്ഛ കമ്മം കരോഹീ’’തി പാദേന പഹരിത്വാ പബോധേതി. തം ഗഹേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ.

ഇണായികാതി യേസം അനേന ഹത്ഥതോ ഇണം ഗഹിതം. സോ കിര കസ്സചി ഹത്ഥതോ ഏകം കഹാപണം കസ്സചി ദ്വേ കസ്സചി ദസ…പേ… കസ്സചി സതന്തി ഏവം ബഹൂനം ഹത്ഥതോ ഇണം അഗ്ഗഹേസി. തേ ദിവാ ബ്രാഹ്മണം അപസ്സന്താ ‘‘ഗേഹതോ തം നിക്ഖന്തമേവ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ബലവപച്ചൂസേ ഗന്ത്വാ ചോദേന്തി. തം ഗഹേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ.

ഭഗവാ തേന ബ്രാഹ്മണേന ഇമാഹി സത്തഹി ഗാഥാഹി ദുക്ഖേ കഥിതേ ‘‘യം യം, ബ്രാഹ്മണ, തയാ ദുക്ഖം കഥിതം, സബ്ബമേതം മയ്ഹം നത്ഥീ’’തി ദസ്സേന്തോ പടിഗാഥാഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേസി. ബ്രാഹ്മണോ താ ഗാഥാ സുത്വാ ഭഗവതി പസന്നോ സരണേസു പതിട്ഠായ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തം ദസ്സേതും ഏവം വുത്തേ ഭാരദ്വാജഗോത്തോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ അലത്ഥാതി ലഭി.

തഞ്ച പന ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ പബ്ബാജേത്വാ ആദായ ജേതവനം ഗന്ത്വാ പുനദിവസേ തേന ഥേരേന പച്ഛാസമണേന കോസലരഞ്ഞോ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. രാജാ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ വന്ദിത്വാ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ തഥാഗതം ഉപരിപാസാദം ആരോപേത്വാ വരാസനേ നിസീദാപേത്വാ ഗന്ധോദകേന പാദേ ധോവിത്വാ സതപാകതേലേന മക്ഖേത്വാ യാഗും ആഹരാപേത്വാ രജതദണ്ഡം സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ സത്ഥു ഉപനാമേസി. സത്ഥാ പത്തം പിദഹി. രാജാ തഥാഗതസ്സ പാദേസു പതിത്വാ, ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, ദോസോ അത്ഥി, ഖമഥാ’’തി ആഹ. നത്ഥി, മഹാരാജാതി. അഥ കസ്മാ യാഗും ന ഗണ്ഹഥാതി? പലിബോധോ അത്ഥി, മഹാരാജാതി. കിം പന, ഭന്തേ, യാഗും അഗണ്ഹന്തേഹേവ ലഭിതബ്ബോ ഏസ പലിബോധോ, പടിബലോ അഹം പലിബോധം ദാതും, ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേതി. സത്ഥാ അഗ്ഗഹേസി. മഹല്ലകത്ഥേരോപി ദീഘരത്തം ഛാതോ യാവദത്ഥം യാഗും പിവി. രാജാ ഖാദനീയഭോജനീയം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേ പവേണിയാ ആഗതേ ഓക്കാകവംസേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചക്കവത്തിസിരിം പഹായ പബ്ബജിത്വാ ലോകേ അഗ്ഗതം പത്തോ, കോ നാമ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പലിബോധോ’’തി? മഹാരാജ, ഏതസ്സ മഹല്ലകത്ഥേരസ്സ പലിബോധോ അമ്ഹാകം പലിബോധസദിസോവാതി.

രാജാ ഥേരം വന്ദിത്വാ – ‘‘കോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പലിബോധോ’’തി പുച്ഛി? ഇണപലിബോധോ, മഹാരാജാതി. കിത്തകോ, ഭന്തേതി? ഗണേഹി, മഹാരാജാതി. രഞ്ഞോ ‘‘ഏകം ദ്വേ സതം സഹസ്സ’’ന്തി ഗണേന്തസ്സ അങ്ഗുലിയോ നപ്പഹോന്തി. അഥേകം പുരിസം പക്കോസിത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, നഗരേ ഭേരിം ചരാപേഹി ‘സബ്ബേ ബഹുധീതികബ്രാഹ്മണസ്സ ഇണായികാ രാജങ്ഗണേ സന്നിപതന്തൂ’’തി. മനുസ്സാ ഭേരിം സുത്വാ സന്നിപതിംസു. രാജാ തേസം ഹത്ഥതോ പണ്ണാനി ആഹരാപേത്വാ സബ്ബേസം അനൂനം ധനമദാസി. തത്ഥ സുവണ്ണമേവ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം അഹോസി. പുന രാജാ പുച്ഛി – ‘‘അഞ്ഞോപി അത്ഥി, ഭന്തേ, പലിബോധോ’’തി. ഇണം നാമ, മഹാരാജ, ദത്വാ മുച്ചിതും സക്കാ, ഏതാ പന സത്ത ദാരികാ മഹാപലിബോധാ മയ്ഹന്തി. രാജാ യാനാനി പേസേത്വാ തസ്സ ധീതരോ ആഹരാപേത്വാ അത്തനോ ധീതരോ കത്വാ തം തം കുലഘരം പേസേത്വാ, ‘‘അഞ്ഞോപി, ഭന്തേ, അത്ഥി പലിബോധോ’’തി പുച്ഛി? ബ്രാഹ്മണീ, മഹാരാജാതി. രാജാ യാനം പേസേത്വാ, തസ്സ ബ്രാഹ്മണിം ആഹരാപേത്വാ, അയ്യികട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പുന പുച്ഛി – ‘‘അഞ്ഞോപി, ഭന്തേ, അത്ഥി പലിബോധോ’’തി? നത്ഥി, മഹാരാജാതി വുത്തേ രാജാപി ചീവരദുസ്സാനി ദാപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മമ സന്തകം തുമ്ഹാകം ഭിക്ഖുഭാവം ജാനാഥാ’’തി ആഹ. ആമ, മഹാരാജാതി. അഥ നം രാജാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ചീവരപിണ്ഡപാതാദയോപി സബ്ബേ പച്ചയാ അമ്ഹാകം സന്തകാ ഭവിസ്സന്തി. തുമ്ഹേ തഥാഗതസ്സ മനം ഗഹേത്വാ സമണധമ്മം കരോഥാ’’തി. ഥേരോ തഥേവ അപ്പമത്തോ സമണധമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ആസവക്ഖയം പത്തോതി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.