൧. അരഹന്തവഗ്ഗോ

൧. ധനഞ്ജാനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. ബ്രാഹ്മണസംയുത്തസ്സ പഠമേ ധനഞ്ജാനീതി ധനഞ്ജാനിഗോത്താ. ഉക്കട്ഠഗോത്താ കിരേസാ. സേസബ്രാഹ്മണാ കിര ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതാ, ധനഞ്ജാനിഗോത്താ മത്ഥകം ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്താതി തേസം ലദ്ധി. ഉദാനം ഉദാനേസീതി കസ്മാ ഉദാനേസി? സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ‘‘ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോ’’തി വുത്തേ കണ്ണേ പിദഹതി, ഥദ്ധോ ഖദിരഖാണുസദിസോ. ബ്രാഹ്മണീ പന സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ. ബ്രാഹ്മണോ ദാനം ദേന്തോ പഞ്ചസതാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പോദകം പായാസം ദേതി, ബ്രാഹ്മണീ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ നാനാരസഭോജനം. ബ്രാഹ്മണസ്സ ദാനദിവസേ ബ്രാഹ്മണീ തസ്സ വസവത്തിതായ പഹീനമച്ഛേരതായ ച സഹത്ഥാ പരിവിസതി. ബ്രാഹ്മണിയാ പന ദാനദിവസേ ബ്രാഹ്മണോ പാതോവ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ പലായതി. അഥേകദിവസം ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണിയാ സദ്ധിം അസമ്മന്തേത്വാ പഞ്ചസതേ ബ്രാഹ്മണേ നിമന്തേത്വാ ബ്രാഹ്മണിം ആഹ – ‘‘സ്വേ ഭോതി അമ്ഹാകം ഘരേ പഞ്ചസതാ ബ്രാഹ്മണാ ഭുഞ്ജിസ്സന്തീ’’തി. മയാ കിം കാതബ്ബം ബ്രാഹ്മണാതി? തയാ അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതബ്ബം നത്ഥി, സബ്ബം പചനപരിവേസനം അഞ്ഞേ കരിസ്സന്തി. യം പന ത്വം ഠിതാപി നിസിന്നാപി ഖിപിത്വാപി ഉക്കാസിത്വാപി ‘‘നമോ ബുദ്ധസ്സാ’’തി തസ്സ മുണ്ഡകസ്സ സമണകസ്സ നമക്കാരം കരോസി, തം സ്വേ ഏകദിവസമത്തം മാ അകാസി. തം ഹി സുത്വാ ബ്രാഹ്മണാ അനത്തമനാ ഹോന്തി, മാ മം ബ്രാഹ്മണേഹി ഭിന്ദസീതി. ത്വം ബ്രാഹ്മണേഹി വാ ഭിജ്ജ ദേവേഹി വാ, അഹം പന സത്ഥാരം അനുസ്സരിത്വാ ന സക്കോമി അനമസ്സമാനാ സണ്ഠാതുന്തി. ഭോതി കുലസതികേ ഗാമേ ഗാമദ്വാരമ്പി താവ പിദഹിതും വായമന്തി, ത്വം ദ്വീഹങ്ഗുലേഹി പിദഹിതബ്ബം മുഖം ബ്രാഹ്മണാനം ഭോജനകാലമത്തം പിദഹിതും ന സക്കോസീതി. ഏവം പുനപ്പുനം കഥേത്വാപി സോ നിവാരേതും അസക്കോന്തോ ഉസ്സീസകേ ഠപിതം മണ്ഡലഗ്ഗഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ – ‘‘ഭോതി സചേ സ്വേ ബ്രാഹ്മണേസു നിസിന്നേസു തം മുണ്ഡസമണകം നമസ്സസി, ഇമിനാ തം ഖഗ്ഗേന പാദതലതോ പട്ഠായ യാവ കേസമത്ഥകാ കളീരം വിയ കോട്ടേത്വാ രാസിം കരിസ്സാമീ’’തി ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഇമിനാ മണ്ഡലഗ്ഗേന, പാദതോ യാവ മത്ഥകാ;

കളീരമിവ ഛേജ്ജാമി, യദി മിച്ഛം ന കാഹസി.

‘‘സചേ ബുദ്ധോതി ഭണസി, സചേ ധമ്മോതി ഭാസസി;

സചേ സങ്ഘോതി കിത്തേസി, ജീവന്തീ മേ നിവേസനേ’’തി.

അരിയസാവികാ പന പഥവീ വിയ ദുപ്പകമ്പാ, സിനേരു വിയ ദുപ്പരിവത്തിയാ. സാ തേന നം ഏവമാഹ –

‘‘സചേ മേ അങ്ഗമങ്ഗാനി, കാമം ഛേജ്ജസി ബ്രാഹ്മണ;

നേവാഹം വിരമിസ്സാമി, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സാസനാ.

‘‘നാഹം ഓക്കാ വരധരാ, സക്കാ രോധയിതും ജിനാ;

ധീതാഹം ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, ഛിന്ദ വാ മം വധസ്സു വാ’’തി.

ഏവം ധനഞ്ജാനിഗജ്ജിതം നാമ ഗജ്ജന്തീ പഞ്ച ഗാഥാസതാനി അഭാസി. ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണിം പരാമസിതും വാ പഹരിതും വാ അസക്കോന്തോ ‘‘ഭോതി യം തേ രുച്ചതി, തം കരോഹീ’’തി വത്വാ ഖഗ്ഗം സയനേ ഖിപി. പുനദിവസേ ഗേഹം ഹരിതുപലിത്തം കാരാപേത്വാ ലാജാപുണ്ണഘടമാലാഗന്ധാദീഹി തത്ഥ തത്ഥ അലങ്കാരാപേത്വാ പഞ്ചന്നം ബ്രാഹ്മണസതാനം നവസപ്പിസക്ഖരമധുയുത്തം അപ്പോദകപായാസം പടിയാദാപേത്വാ കാലം ആരോചാപേസി.

ബ്രാഹ്മണീപി പാതോവ ഗന്ധോദകേന സയം ന്ഹായിത്വാ സഹസ്സഗ്ഘനകം അഹതവത്ഥം നിവാസേത്വാ പഞ്ചസതഗ്ഘനകം ഏകംസം കത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ ഭത്തഗ്ഗേ ബ്രാഹ്മണേ പരിവിസമാനാ തേഹി സദ്ധിം ഏകപന്തിയം നിസിന്നസ്സ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭത്തം ഉപസംഹരന്തീ ദുന്നിക്ഖിത്തേ ദാരുഭണ്ഡേ പക്ഖലി. പക്ഖലനഘട്ടനായ ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. തസ്മിം സമയേ ദസബലം സരി. സതിസമ്പന്നതായ പന പായാസപാതിം അഛഡ്ഡേത്വാ സണികം ഓതാരേത്വാ ഭൂമിയം സണ്ഠപേത്വാ പഞ്ചന്നം ബ്രാഹ്മണസതാനം മജ്ഝേ സിരസി അഞ്ജലിം ഠപേത്വാ യേന വേളുവനം, തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തസ്മിഞ്ച സമയേ തേസു ബ്രാഹ്മണേസു കേചി ഭുത്താ ഹോന്തി, കേചി ഭുഞ്ജമാനാ, കേചി ഹത്ഥേ ഓതാരിതമത്താ, കേസഞ്ചി ഭോജനം പുരതോ ഠപിതമത്തം ഹോതി. തേ തം സദ്ദം സുത്വാവ സിനേരുമത്തേന മുഗ്ഗരേന സീസേ പഹടാ വിയ കണ്ണേസു സൂലേന വിദ്ധാ വിയ ദുക്ഖദോമനസ്സം പടിസംവേദിയമാനാ ‘‘ഇമിനാ അഞ്ഞലദ്ധികേന മയം ഘരം പവേസിതാ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ഹത്ഥേ പിണ്ഡം ഛഡ്ഡേത്വാ മുഖേന ഗഹിതം നിട്ഠുഭിത്വാ ധനും ദിസ്വാ കാകാ വിയ ബ്രാഹ്മണം അക്കോസമാനാ ദിസാവിദിസാ പക്കമിംസു. ബ്രാഹ്മണോ ഏവം ഭിജ്ജിത്വാ ഗച്ഛന്തേ ബ്രാഹ്മണേ ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണിം സീസതോ പട്ഠായ ഓലോകേത്വാ, ‘‘ഇദമേവ ഭയം സമ്പസ്സമാനാ മയം ഹിയ്യോ പട്ഠായ ഭോതിം യാചന്താ ന ലഭിമ്ഹാ’’തി നാനപ്പകാരേഹി ബ്രാഹ്മണിം അക്കോസിത്വാ, ഏതം ‘‘ഏവമേവം പനാ’’തിആദിവചനം അവോച.

ഉപസങ്കമീതി ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഗാമനിഗമരട്ഠപൂജിതോ, ന സക്കാ ഗന്ത്വാ യം വാ തം വാ വത്വാ സന്തജ്ജേതും, ഏകമേവ നം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തോവ ‘‘കിംസു ഛേത്വാ’’തി ഗാഥം അഭിസങ്ഖരിത്വാ – ‘‘സചേ ‘അസുകസ്സ നാമ വധം രോചേമീ’തി വക്ഖതി, അഥ നം ‘യേ തുയ്ഹം ന രുച്ചന്തി, തേ മാരേതുകാമോസി, ലോകവധായ ഉപ്പന്നോ, കിം തുയ്ഹം സമണഭാവേനാ’തി? നിഗ്ഗഹേസ്സാമി. സചേ ‘ന കസ്സചി വധം രോചേമീ’തി വക്ഖതി, അഥ നം ‘ത്വം രാഗാദീനമ്പി വധം ന ഇച്ഛസി. കസ്മാ സമണോ ഹുത്വാ ആഹിണ്ഡസീ’തി? നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ. ഇതി ഇമം ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം സമണോ ഗോതമോ നേവ ഗിലിതും ന ഉഗ്ഗിലിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി. സമ്മോദീതി അത്തനോ പണ്ഡിതതായ കുദ്ധഭാവം അദസ്സേത്വാ മധുരകഥം കഥേന്തോ സമ്മോദി. പഞ്ഹോ ദേവതാസംയുത്തേ കഥിതോ. സേസമ്പി ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവാതി. പഠമം.

൨. അക്കോസസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൮. ദുതിയേ അക്കോസകഭാരദ്വാജോതി ഭാരദ്വാജോവ സോ, പഞ്ചമത്തേഹി പന ഗാഥാ സതേഹി തഥാഗതം അക്കോസന്തോ ആഗതോതി. ‘‘അക്കോസകഭാരദ്വാജോ’’തി തസ്സ സങ്ഗീതികാരേഹി നാമം ഗഹിതം. കുപിതോ അനത്തമനോതി ‘‘സമണേന ഗോതമേന മയ്ഹം ജേട്ഠകഭാതരം പബ്ബാജേന്തേന ജാനി കതാ, പക്ഖോ ഭിന്നോ’’തി കോധേന കുപിതോ ദോമനസ്സേന ച അനത്തമനോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. അക്കോസതീതി ‘‘ചോരോസി, ബാലോസി, മൂള്ഹോസി, ഥേനോസി, ഓട്ഠോസി, മേണ്ഡോസി, ഗോണോസി, ഗദ്രഭോസി, തിരച്ഛാനഗതോസി, നേരയികോസീ’’തി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസതി. പരിഭാസതീതി ‘‘ഹോതു മുണ്ഡകസമണക, ‘അദണ്ഡോ അഹ’ന്തി കരോസി, ഇദാനി തേ രാജകുലം ഗന്ത്വാ ദണ്ഡം ആരോപേസ്സാമീ’’തിആദീനി വദന്തോ പരിഭാസതി നാമ.

സമ്ഭുഞ്ജതീതി ഏകതോ ഭുഞ്ജതി. വീതിഹരതീതി കതസ്സ പടികാരം കരോതി. ഭഗവന്തം ഖോ, ഗോതമന്തി കസ്മാ ഏവമാഹ? ‘‘തവേവേതം, ബ്രാഹ്മണ, തവേവേതം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി കിരസ്സ സുത്വാ. ‘‘ഇസയോ നാമ കുപിതാ സപനം ദേന്തി കിസവച്ഛാദയോ വിയാ’’തി അനുസ്സവവസേന ‘‘സപതി മം മഞ്ഞേ സമണോ ഗോതമോ’’തി ഭയം ഉപ്പജ്ജി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

ദന്തസ്സാതി നിബ്ബിസേവനസ്സ. താദിനോതി താദിലക്ഖണം പത്തസ്സ. തസ്സേവ തേന പാപിയോതി തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ തേന കോധേന പാപം ഹോതി. സതോ ഉപസമ്മതീതി സതിയാ സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ അധിവാസേതി. ഉഭിന്നം തികിച്ഛന്താനന്തി ഉഭിന്നം തികിച്ഛന്തം. അയമേവ വാ പാഠോ. യോ പുഗ്ഗലോ സതോ ഉപസമ്മതി, ഉഭിന്നമത്ഥം ചരതി തികിച്ഛതി സാധേതി, തം പുഗ്ഗലം ജനാ ബാലോതി മഞ്ഞന്തി. കീദിസാ ജനാ? യേ ധമ്മസ്സ അകോവിദാ. ധമ്മസ്സാതി പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മസ്സ വാ ചതുസച്ചധമ്മസ്സ വാ. അകോവിദാതി തസ്മിം ധമ്മേ അകുസലാ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനാ. ദുതിയം.

൩. അസുരിന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. തതിയേ അസുരിന്ദകഭാരദ്വാജോതി അക്കോസകഭാരദ്വാജസ്സ കനിട്ഠോ. കുപിതോതി തേനേവ കാരണേന കുദ്ധോ. ജയഞ്ചേവസ്സ തം ഹോതീതി അസ്സേവ തം ജയം ഹോതി, സോ ജയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. കതമസ്സാതി? യാ തിതിക്ഖാ വിജാനതോ അധിവാസനായ ഗുണം വിജാനന്തസ്സ തിതിക്ഖാ അധിവാസനാ, അയം തസ്സ വിജാനതോവ ജയോ. ബാലോ പന ഫരുസം ഭണന്തോ ‘‘മയ്ഹം ജയോ’’തി കേവലം ജയം മഞ്ഞതി. തതിയം.

൪. ബിലങ്ഗീകസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. ചതുത്ഥേ ബിലങ്ഗികഭാരദ്വാജോതി ഭാരദ്വാജോവ സോ, നാനപ്പകാരം പന സുദ്ധഞ്ച സമ്ഭാരയുത്തഞ്ച കഞ്ജികം കാരേത്വാ വിക്കിണാപേന്തോ ബഹുധനം സങ്ഖരീതി ‘‘ബിലങ്ഗികഭാരദ്വാജോ’’തി തസ്സ സങ്ഗീതികാരേഹി നാമം ഗഹിതം. തുണ്ഹീഭൂതോതി ‘‘തയോ മേ ജേട്ഠകഭാതരോ ഇമിനാ പബ്ബാജിതാ’’തി അതിവിയ കുദ്ധോ കിഞ്ചി വത്തും അസക്കോന്തോ തുണ്ഹീഭൂതോ അട്ഠാസി. ഗാഥാ പന ദേവതാസംയുത്തേ കഥിതാവ. ചതുത്ഥം.

൫. അഹിംസകസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൧. പഞ്ചമേ അഹിംസകഭാരദ്വാജോതി ഭാരദ്വാജോവേസ, അഹിംസകപഞ്ഹം പന പുച്ഛി, തേനസ്സേതം സങ്ഗീതികാരേഹി നാമം ഗഹിതം. നാമേന വാ ഏസ അഹിംസകോ, ഗോത്തേന ഭാരദ്വാജോ. അഹിംസകാഹന്തി അഹിംസകോ അഹം, ഇതി മേ ഭവം ഗോതമോ ജാനാതൂതി ആഹ. തഥാ ചസ്സാതി തഥാ ചേ അസ്സ, ഭവേയ്യാസീതി അത്ഥോ. ന ഹിംസതീതി ന വിഹേഠേതി ന ദുക്ഖാപേതി. പഞ്ചമം.

൬. ജടാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൨. ഛട്ഠേ ജടാഭാരദ്വാജോതി ഭാരദ്വാജോവേസ, ജടാപഞ്ഹസ്സ പന പുച്ഛിതത്താ സങ്ഗീതികാരേഹി ഏവം വുത്തോ. സേസം ദേവതാസംയുത്തേ കഥിതമേവ. ഛട്ഠം.

൭. സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൩. സത്തമേ സുദ്ധികഭാരദ്വാജോതി അയമ്പി ഭാരദ്വാജോവ, സുദ്ധികപഞ്ഹസ്സ പന പുച്ഛിതത്താ സങ്ഗീതികാരേഹി ഏവം വുത്തോ. സീലവാപി തപോകരന്തി സീലസമ്പന്നോപി തപോകമ്മം കരോന്തോ. വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി ഏത്ഥ വിജ്ജാതി തയോ വേദാ. ചരണന്തി ഗോത്തചരണം. സോ സുജ്ഝതി ന അഞ്ഞാ ഇതരാ പജാതി സോ തേവിജ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ സുജ്ഝതി, അയം പന അഞ്ഞാ നാമികാ പജാ ന സുജ്ഝതീതി വദതി. ബഹുമ്പി പലപം ജപ്പന്തി ബഹുമ്പി പലപം ജപ്പന്തോ, ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സുജ്ഝതീ’’തി ഏവം വചനസഹസ്സമ്പി ഭണന്തോതി അത്ഥോ. അന്തോകസമ്ബൂതി അന്തോ കിലേസപൂതിസഭാവേന പൂതികോ. സംകിലിട്ഠോതി കിലിട്ഠേഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതോ. സത്തമം.

൮. അഗ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൪. അട്ഠമേ അഗ്ഗികഭാരദ്വാജോതി അയമ്പി ഭാരദ്വാജോവ, അഗ്ഗി പരിചരണവസേന പനസ്സ സങ്ഗീതികാരേഹി ഏതം നാമം ഗഹിതം. സന്നിഹിതോ ഹോതീതി സംയോജിതോ ഹോതി. അട്ഠാസീതി കസ്മാ തത്ഥ അട്ഠാസി? ഭഗവാ കിര പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ ഇമം ബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ഏവരൂപം അഗ്ഗപായാസം ഗഹേത്വാ ‘മഹാബ്രഹ്മാനം ഭോജേമീ’തി അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപേന്തോ അഫലം കരോതി അപായമഗ്ഗം ഓക്കമതി, ഇമം ലദ്ധിം അവിസ്സജ്ജന്തോ അപായപൂരകോവ ഭവിസ്സതി, ഗച്ഛാമിസ്സ ധമ്മദേസനായ, മിച്ഛാദിട്ഠിം ഭിന്ദിത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ചത്താരോ മഗ്ഗേ ചേവ ചത്താരി ച ഫലാനി ദേമീ’’തി, തസ്മാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ രാജഗഹം പവിസിത്വാ തത്ഥ അട്ഠാസി.

തീഹി വിജ്ജാഹീതി തീഹി വേദേഹി. ജാതിമാതി യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ പരിസുദ്ധായ ജാതിയാ സമന്നാഗതോ. സുതവാ ബഹൂതി ബഹു നാനപ്പകാരേ ഗന്ഥേ സുതവാ. സോമം ഭുഞ്ജേയ്യാതി സോ തേവിജ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ ഇമം പായാസം ഭുഞ്ജിതും യുത്തോ, തുമ്ഹാകം പനേസ പായാസോ അയുത്തോതി വദതി.

വേദീതി പുബ്ബേനിവാസഞാണേന ജാനി പടിവിജ്ഝി. സഗ്ഗാപായന്തി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ സഗ്ഗമ്പി അപായമ്പി പസ്സതി. ജാതിക്ഖയന്തി അരഹത്തം. അഭിഞ്ഞാവോസിതോതി ജാനിത്വാ വോസിതവോസാനോ. ബ്രാഹ്മണോ ഭവന്തി അവീചിതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ ഭോതാ ഗോതമേന സദിസോ ജാതിസമ്പന്നോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ നത്ഥി, ഭവംയേവ ബ്രാഹ്മണോതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ സുവണ്ണപാതിം പൂരേത്വാ ദസബലസ്സ പായാസം ഉപനാമേസി. സത്ഥാ ഉപ്പത്തിം ദീപേത്വാ ഭോജനം പടിക്ഖിപന്തോ ഗാഥാഭിഗീതം മേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗാഥാഭിഗീതന്തി ഗാഥാഹി അഭിഗീതം. അഭോജനേയ്യന്തി അഭുഞ്ജിതബ്ബം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, മയ്ഹം ഏത്തകം കാലം ഭിക്ഖാചാരവത്തേന ഠിതസ്സ കടച്ഛുമത്തമ്പി ദാതും നാസക്ഖി, ഇദാനി പന മയാ തുയ്ഹം കിലഞ്ജമ്ഹി തിലേ വിത്ഥാരേന്തേന വിയ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ പകാസിതാ, ഇതി ഗായനേന ഗായിത്വാ ലദ്ധം വിയ ഇദം ഭോജനം ഹോതി, തസ്മാ ഇദം ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യന്തി. സമ്പസ്സതം, ബ്രാഹ്മണ, നേസ ധമ്മോതി, ബ്രാഹ്മണ, അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച സമ്പസ്സന്താനം ‘‘ഏവരൂപം ഭോജനം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഏസ ധമ്മോ ന ഹോതി. സുധാഭോജനമ്പി ഗാഥാഭിഗീതം പനുദന്തി ബുദ്ധാ, ഗാഥാഹി ഗായിത്വാ ലദ്ധം ബുദ്ധാ നീഹരന്തിയേവ. ധമ്മേ സതി, ബ്രാഹ്മണ, വുത്തിരേസാതി, ബ്രാഹ്മണ, ധമ്മേ സതി ധമ്മം അപേക്ഖിത്വാ ധമ്മേ പതിട്ഠായ ജീവിതം കപ്പേന്താനം ഏസാ വുത്തി അയം ആജീവോ – ഏവരൂപം നീഹരിത്വാ ധമ്മലദ്ധമേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – അഹം പുബ്ബേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഗുണേ വാ അഗുണേ വാ ന ജാനാമി. ഇദാനി പനസ്സാഹം ഗുണേ ഞത്വാ മമ ഗേഹേ അസീതികോടിമത്തം ധനം സാസനേ വിപ്പകിരിതുകാമോ ജാതോ, അയഞ്ച ‘‘മയാ ദിന്നപച്ചയാ അകപ്പിയാ’’തി വദതി. അപ്പടിഗ്ഗയ്ഹോ അഹം സമണേന ഗോതമേനാതി. അഥ ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പേസേത്വാ തസ്സ ചിത്താചാരം വീമംസന്തോ, ‘‘അയം സബ്ബേപി അത്തനാ ദിന്നപച്ചയേ ‘അകപ്പിയാ’തി സല്ലക്ഖേതി. യം ഹി ഭോജനം ആരബ്ഭ കഥാ ഉപ്പന്നാ, ഏതദേവ ന വട്ടതി, സേസാ നിദ്ദോസാ’’തി ബ്രാഹ്മണസ്സ ചതുന്നം പച്ചയാനം ദാനദ്വാരം ദസ്സേന്തോ അഞ്ഞേന ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കുക്കുച്ചവൂപസന്തന്തി ഹത്ഥകുക്കുച്ചാദീനം വസേന വൂപസന്തകുക്കുച്ചം. അന്നേന പാനേനാതി ദേസനാമത്തമേതം. അയം പനത്ഥോ – അഞ്ഞേഹി തയാ ‘‘പരിച്ചജിസ്സാമീ’’തി സല്ലക്ഖിതേഹി ചീവരാദീഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹസ്സു. ഖേത്തം ഹി തം പുഞ്ഞപേക്ഖസ്സ ഹോതീതി ഏതം തഥാഗതസാസനം നാമ പുഞ്ഞപേക്ഖസ്സ പുഞ്ഞത്ഥികസ്സ തുയ്ഹം അപ്പേപി ബീജേ ബഹുസസ്സഫലദായകം സുഖേത്തം വിയ പടിയത്തം ഹോതി. അട്ഠമം.

൯. സുന്ദരികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. നവമേ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോതി സുന്ദരികായ നദിയാ തീരേ അഗ്ഗിജുഹണേന ഏവംലദ്ധനാമോ. സുന്ദരികായാതി ഏവംനാമികായ നദിയാ. അഗ്ഗിം ജുഹതീതി ആഹുതിം പക്ഖിപനേന ജാലേതി. അഗ്ഗിഹുത്തം പരിചരതീതി അഗ്യായതനം സമ്മജ്ജനുപലേപനബലികമ്മാദിനാ പയിരുപാസതി. കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാതി സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗിമ്ഹി ഹുതാവസേസം പായാസം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഗ്ഗിമ്ഹി താവ പക്ഖിത്തപായാസോ മഹാബ്രഹ്മുനാ ഭുത്തോ, അയം പന അവസേസോ അത്ഥി, തം യദി ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദദേയ്യം, ഏവം മേ പിതരാ സഹ പുത്തോപി സന്തപ്പിതോ ഭവേയ്യ, സുവിസോധിതോ ചസ്സ ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗോ’’തി. സോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഉട്ഠായാസനാ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേസി, ‘‘കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി?

രുക്ഖമൂലേതി തസ്മിം വനസണ്ഡേ ജേട്ഠകരുക്ഖസ്സ മൂലേ. സസീസം പാരുതം നിസിന്നന്തി സഹ സീസേന പാരുതകായം നിസിന്നം. കസ്മാ പന ഭഗവാ തത്ഥ നിസീദി? ഭഗവാ കിര പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ ഇമം ബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – അയം ബ്രാഹ്മണോ ഏവരൂപം അഗ്ഗപായാസം ഗഹേത്വാ ‘‘മഹാബ്രഹ്മാനം ഭോജേമീ’’തി അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപേന്തോ അഫലം കരോതി…പേ… ചത്താരോ മഗ്ഗേ ചേവ ചത്താരി ച ഫലാനി ദേമീതി. തസ്മാ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പത്തചീവരം ആദായ ഗന്ത്വാ വുത്തനയേന തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. അഥ കസ്മാ സസീസം പാരുപീതി? ഹിമപാതസ്സ ച സീതവാതസ്സ ച പടിബാഹണത്ഥം, പടിബലോവ ഏതം തഥാഗതോ അധിവാസേതും. സചേ പന അപാരുപിത്വാ നിസീദേയ്യ, ബ്രാഹ്മണോ ദൂരതോവ സഞ്ജാനിത്വാ നിവത്തേയ്യ, ഏവം സതി കഥാ നപ്പവത്തേയ്യ. ഇതി ഭഗവാ – ‘‘ബ്രാഹ്മണേ ആഗതേ സീസം വിവരിസ്സാമി, അഥ മം സോ ദിസ്വാ കഥം പവത്തേസ്സതി, തസ്സാഹം കഥാനുസാരേന ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി കഥാപവത്തനത്ഥം ഏവമകാസി.

ഉപസങ്കമീതി ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘അയം സസീസം പാരുപിത്വാ സബ്ബരത്തിം പധാനമനുയുത്തോ. ഇമസ്സ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ ഇമം ഹബ്യസേസം ദസ്സാമീ’’തി, ബ്രാഹ്മണസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഉപസങ്കമി. മുണ്ഡോ അയം ഭവം, മുണ്ഡകോ അയം ഭവന്തി സീസേ വിവരിതമത്തേ നീചകേസന്തം ദിസ്വാ ‘‘മുണ്ഡോ’’തി ആഹ. തതോ സുട്ഠുതരം ഓലോകേന്തോ പവത്തമത്തമ്പി സിഖം അദിസ്വാ ഹീളേന്തോ ‘‘മുണ്ഡകോ’’തി ആഹ. തതോവാതി യത്ഥ ഠിതോ അദ്ദസ, തമ്ഹാവ പദേസാ. മുണ്ഡാപി ഹീതി കേനചി കാരണേന മുണ്ഡിതസീസാപി ഹോന്തി.

മാ ജാതിം പുച്ഛാതി യദി ദാനസ്സ മഹപ്ഫലതം പച്ചാസീസസി, ജാതിം മാ പുച്ഛ. അകാരണം ഹി ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ ജാതി. ചരണഞ്ച പുച്ഛാതി അപിച ഖോ സീലാദിഗുണഭേദം ചരണം പുച്ഛ. ഏതം ഹി ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണം. ഇദാനിസ്സ തമത്ഥം വിഭാവേന്തോ കട്ഠാ ഹവേ ജായതി ജാതവേദോതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – ഇധ കട്ഠാ അഗ്ഗി ജായതി, ന ച സോ സാലാദികട്ഠാ ജാതോവ അഗ്ഗികിച്ചം കരോതി, സാപാന-ദോണിആദികട്ഠാ ജാതോ ന കരോതി, അത്തനോ പന അച്ചിയാദിഗുണസമ്പത്തിയാ യതോ വാ തതോ വാ ജാതോ കരോതിയേവ. ഏവം ന ബ്രാഹ്മണകുലാദീസു ജാതോവ ദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലാദീസു ജാതോ ന ഹോതി, അപിച ഖോ നീചകുലിനോപി ഉച്ചകുലിനോപി ഖീണാസവ-മുനി ധിതിമാ ഹിരീനിസേധോ ആജാനീയോ ഹോതി. ഇമായ ധിതിഹിരിപമോക്ഖായ ഗുണസമ്പത്തിയാ ജാതിമാ ഉത്തമദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി. സോ ഹി ധിതിയാ ഗുണേ ധാരേതി, ഹിരിയാ ദോസേ നിസേധേതീതി. അപിചേത്ഥ മുനീതി മോനധമ്മേന സമന്നാഗതോ. ധിതിമാതി വീരിയവാ. ആജാനീയോതി കാരണാകാരണജാനനകോ. ഹിരീനിസേധോതി ഹിരിയാ പാപാനി നിസേധേത്വാ ഠിതോ.

സച്ചേന ദന്തോതി പരമത്ഥസച്ചേന ദന്തോ. ദമസാ ഉപേതോതി ഇന്ദ്രിയദമേന ഉപേതോ. വേദന്തഗൂതി ചതുന്നം മഗ്ഗവേദാനം അന്തം, ചതൂഹി വാ മഗ്ഗവേദേഹി കിലേസാനം അന്തം ഗതോ. വുസിതബ്രഹ്മചരിയോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം വുത്ഥോ. യഞ്ഞോപനീതോതി ഉപനീതയഞ്ഞോ പടിയാദിതയഞ്ഞോ ച. തമുപവ്ഹയേഥാതി യേന യഞ്ഞോ പടിയാദിതോ, സോ തം പരമത്ഥബ്രാഹ്മണം അവ്ഹയേയ്യ. ‘‘ഇന്ദമവ്ഹയാമ, സോമമവ്ഹയാമ, വരുണമവ്ഹയാമ, ഈസാനമവ്ഹയാമ, യാമമവ്ഹയാമാ’’തി ഇദം പന അവ്ഹാനം നിരത്ഥകം. കാലേനാതി അവ്ഹയന്തോ ച ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി അന്തോമജ്ഝന്ഹികകാലേയേവ തം ഉപവ്ഹയേയ്യ. സോ ജുഹതി ദക്ഖിണേയ്യേതി യോ ഏവം കാലേ ഖീണാസവം ആമന്തേത്വാ തത്ഥ ചതുപച്ചയദക്ഖിണം പതിട്ഠപേതി, സോ ദക്ഖിണേയ്യേ ജുഹതി നാമ, ന അചേതനേ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപന്തോ.

ഇതി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കഥം സുണന്തോ പസീദിത്വാ ഇദാനി അത്തനോ പസാദം ആവികരോന്തോ അദ്ധാ സുയിട്ഠന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – അദ്ധാ മമ യിദം ഇദാനി സുയിട്ഠഞ്ച സുഹുതഞ്ച ഭവിസ്സതി, പുബ്ബേ പന അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപിതം നിരത്ഥകം അഹോസീതി. അഞ്ഞോ ജനോതി ‘‘അഹം ബ്രാഹ്മണോ, അഹം ബ്രാഹ്മണോ’’തി വദന്തോ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനോ. ഹബ്യസേസന്തി ഹുതസേസം. ഭുഞ്ജതു ഭവന്തിആദി പുരിമസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ന ഖ്വാഹന്തി ന ഖോ അഹം. കസ്മാ പനേവമാഹാതി? തസ്മിം കിര ഭോജനേ ഉപഹടമത്തേവ ‘‘സത്ഥാ ഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ ചതൂസു മഹാദീപേസു ദ്വീസു പരിത്തദീപസഹസ്സേസു ദേവതാ പുപ്ഫഫലാദീനി ചേവ സപ്പിനവനീതതേലമധുഫാണിതാദീനി ച ആദായ മധുപടലം പീളേത്വാ മധും ഗണ്ഹന്തിയോ വിയ ദിബ്ബാനുഭാവേന നിബ്ബത്തിതോജമേവ ഗഹേത്വാ പക്ഖിപിംസു. തേന തം സുഖുമത്തം ഗതം, മനുസ്സാനഞ്ച ഓളാരികം വത്ഥൂതി തേസം താവ ഓളാരികവത്ഥുതായ സമ്മാ പരിണാമം ന ഗച്ഛതി. ഗോയൂസേ പന തിലബീജാനി പക്ഖിപിത്വാ പക്കത്താ ഓളാരികമിസ്സകം ജാതം, ദേവാനഞ്ച സുഖുമം വത്ഥൂതി തേസം സുഖുമവത്ഥുതായ സമ്മാ പരിണാമം ന ഗച്ഛതി. സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവസ്സാപി കുച്ഛിയം ന പരിണമതി. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീഖീണാസവസ്സ പന സമാപത്തിബലേന പരിണാമേയ്യ. ഭഗവതോ പന പാകതികേനേവ കമ്മജതേജേന പരിണാമേയ്യ.

അപ്പഹരിതേതി അഹരിതേ. സചേ ഹി ഹരിതേസു തിണേസു പക്ഖിപേയ്യ, സിനിദ്ധപായാസേന തിണാനി പൂതീനി ഭവേയ്യും. ബുദ്ധാ ച ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദം ന വീതിക്കമന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. യത്ഥ പന ഗലപ്പമാണാനി മഹാതിണാനി, താദിസേ ഠാനേ പക്ഖിപിതും വട്ടതി. അപ്പാണകേതി സപ്പാണകസ്മിം ഹി പരിത്തകേ ഉദകേ പക്ഖിത്തേ പാണകാ മരന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. യം പന ഗമ്ഭീരം മഹാഉദകം ഹോതി, പാതിസതേപി പാതിസഹസ്സേപി പക്ഖിത്തേ ന ആലുളതി, തഥാരൂപേ ഉദകേ വട്ടതി. ഓപിലാപേസീതി സുവണ്ണപാതിയാ സദ്ധിംയേവ നിമുജ്ജാപേസി. ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതീതി ഏവരൂപം സദ്ദം കരോതി. കിം പനേസ പായാസസ്സ ആനുഭാവോ, ഉദാഹു തഥാഗതസ്സാതി? തഥാഗതസ്സ. അയം ഹി ബ്രാഹ്മണോ തം പായാസം ഓപിലാപേത്വാ ഉമ്മഗ്ഗം ആരുയ്ഹ സത്ഥു സന്തികം അനാഗന്ത്വാവ ഗച്ഛേയ്യ, അഥ ഭഗവാ – ‘‘ഏത്തകം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ മമ സന്തികം ആഗമിസ്സതി. അഥസ്സാഹം ധമ്മദേസനായ മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹണം ഭിന്ദിത്വാ സാസനേ ഓതാരേത്വാ അമതപാനം പായേസ്സാമീ’’തി അധിട്ഠാനബലേന ഏവമകാസി.

ദാരു സമാദഹാനോതി ദാരും ഝാപയമാനോ. ബഹിദ്ധാ ഹി ഏതന്തി ഏതം ദാരുജ്ഝാപനം നാമ അരിയധമ്മതോ ബഹിദ്ധാ. യദി ഏതേന സുദ്ധി ഭവേയ്യ, യേ ദവഡാഹകാദയോ ബഹൂനി ദാരൂനി ഝാപേന്തി, തേ പഠമതരം സുജ്ഝേയ്യും. കുസലാതി ഖന്ധാദീസു കുസലാ. അജ്ഝത്തമേവുജ്ജലയാമി ജോതിന്തി നിയകജ്ഝത്തേ അത്തനോ സന്താനസ്മിംയേവ ഞാണജോതിം ജാലേമി. നിച്ചഗ്ഗിനീതി ആവജ്ജനപടിബദ്ധേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന നിച്ചം പജ്ജലിതഗ്ഗി. നിച്ചസമാഹിതത്തോതി നിച്ചം സമ്മാ ഠപിതചിത്തോ. ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമീതി ബോധിമണ്ഡേ ചരിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഗഹേത്വാ ഏവം വദതി.

മാനോ ഹി തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഖാരിഭാരോതി യഥാ ഖാരിഭാരോ ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോ ഉപരി ഠിതോപി അക്കന്തക്കന്തട്ഠാനേ പഥവിയാ സദ്ധിം ഫുസേതി, ഏവമേവ ജാതിഗോത്തകുലാദീനി മാനവത്ഥൂനി നിസ്സായ ഉസ്സാപിതോ മാനോപി തത്ഥ തത്ഥ ഇസ്സം ഉപ്പാദേന്തോ ചതൂസു അപായേസു സംസീദാപേതി. തേനാഹ ‘‘മാനോ ഹി തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഖാരിഭാരോ’’തി. കോധോ ധൂമോതി തവ ഞാണഗ്ഗിസ്സ ഉപക്കിലേസട്ഠേന കോധോ ധുമോ. തേന ഹി തേ ഉപക്കിലിട്ഠോ ഞാണഗ്ഗി ന വിരോചതി. ഭസ്മനി മോസവജ്ജന്തി നിരോജട്ഠേന മുസാവാദോ ഛാരികാ നാമ. യഥാ ഹി ഛാരികായ പടിച്ഛന്നോ അഗ്ഗി ന ജോതേതി, ഏവം തേ മുസാവാദേന പടിച്ഛന്നം ഞാണന്തി ദസ്സേതി. ജിവ്ഹാ സുജാതി യഥാ തുയ്ഹം സുവണ്ണരജതലോഹകട്ഠമത്തികാസു അഞ്ഞതരമയാ യാഗയജനത്ഥായ സുജാ ഹോതി, ഏവം മയ്ഹം ധമ്മയാഗം യജനത്ഥായ പഹൂതജിവ്ഹാ സുജാതി വദതി. ഹദയം ജോതിട്ഠാനന്തി യഥാ തുയ്ഹം നദീതീരേ ജോതിട്ഠാനം, ഏവം മയ്ഹം ധമ്മയാഗസ്സ യജനട്ഠാനത്ഥേന സത്താനം ഹദയം ജോതിട്ഠാനം. അത്താതി ചിത്തം.

ധമ്മോ രഹദോതി യഥാ ത്വം അഗ്ഗിം പരിചരിത്വാ ധൂമഛാരികസേദകിലിട്ഠസരീരോ സുന്ദരികം നദിം ഓതരിത്വാ ന്ഹായസി, ഏവം മയ്ഹം സുന്ദരികാസദിസേന ബാഹിരേന രഹദേന അത്ഥോ നത്ഥി, അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗധമ്മോ പന മയ്ഹം രഹദോ, തത്രാഹം പാണസതമ്പി പാണസഹസ്സമ്പി ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനിപി ഏകപ്പഹാരേന ന്ഹാപേമി. സീലതിത്ഥോതി തസ്സ പന മേ ധമ്മരഹദസ്സ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം തിത്ഥന്തി ദസ്സേതി. അനാവിലോതി യഥാ തുയ്ഹം സുന്ദരികാ നദീ ചതൂഹി പഞ്ചഹി ഏകതോ ന്ഹായന്തേഹി ഹേട്ഠുപരിയവാലികാ ആലുളാ ഹോതി, ന ഏവം മയ്ഹം രഹദോ, അനേകസതസഹസ്സേസുപി പാണേസു ഓതരിത്വാ ന്ഹായന്തേസു സോ അനാവിലോ വിപ്പസന്നോവ ഹോതി. സബ്ഭി സതം പസത്ഥോതി പണ്ഡിതേഹി പണ്ഡിതാനം പസട്ഠോ. ഉത്തമത്ഥേന വാ സോ സബ്ഭീതി വുച്ചതി, പണ്ഡിതേഹി പസത്ഥത്താ സതം പസത്ഥോ. തരന്തി പാരന്തി നിബ്ബാനപാരം ഗച്ഛന്തി.

ഇദാനി അരിയമഗ്ഗരഹദസ്സ അങ്ഗാനി ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേന്തോ സച്ചം ധമ്മോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സച്ചന്തി വചീസച്ചം. ധമ്മോതി ഇമിനാ ദിട്ഠിസങ്കപ്പവായാമസതിസമാധയോ ദസ്സേതി. സംയമോതി ഇമിനാ കമ്മന്താജീവാ ഗഹിതാ. സച്ചന്തി വാ ഇമിനാ മഗ്ഗസച്ചം ഗഹിതം. സാ അത്ഥതോ സമ്മാദിട്ഠി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ചാ’’തി (ധ. സ. ൧൦൩൯). സമ്മാദിട്ഠിയാ പന ഗഹിതായ തഗ്ഗതികത്താ സമ്മാസങ്കപ്പോ ഗഹിതോവ ഹോതി. ധമ്മോതി ഇമിനാ വായാമസതിസമാധയോ. സംയമോതി ഇമിനാ വാചാകമ്മന്താജീവാ. ഏവമ്പി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അഥ വാ സച്ചന്തി പരമത്ഥസച്ചം, തം അത്ഥതോ നിബ്ബാനം. ധമ്മോതിപദേന ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വായാമോ സതി സമാധീതി പഞ്ചങ്ഗാനി ഗഹിതാനി. സംയമോതി വാചാ കമ്മന്തോ ആജീവോതി തീണി. ഏവമ്പി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി ഏതം ബ്രഹ്മചരിയം നാമ. മജ്ഝേ സിതാതി സസ്സതുച്ഛേദേ വജ്ജേത്വാ മജ്ഝേ നിസ്സിതാ. ബ്രഹ്മപത്തീതി സേട്ഠപത്തി. സ തുജ്ജുഭൂതേസു നമോ കരോഹീതി ഏത്ഥ ത-കാരോ പദസന്ധികരോ, സ ത്വം ഉജുഭൂതേസു ഖീണാസവേസു നമോ കരോഹീതി അത്ഥോ. തമഹം നരം ധമ്മസാരീതി ബ്രൂമീതി യോ ഏവം പടിപജ്ജതി, തമഹം പുഗ്ഗലം ‘‘ധമ്മസാരീ ഏസോ ധമ്മസാരിയാ പടിച്ഛന്നോ’’തി ച ‘‘കുസലധമ്മേഹി അകുസലധമ്മേ സാരേത്വാ ഠിതോ’’തി വാതി വദാമീതി. നവമം.

൧൦. ബഹുധീതരസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൬. ദസമേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേതി പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘ഗച്ഛാമിസ്സ സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരതി. നട്ഠാ ഹോന്തീതി കസിത്വാ വിസ്സട്ഠാ അടവിമുഖാ ചരമാനാ ബ്രാഹ്മണേ ഭുഞ്ജിതും ഗതേ പലാതാ ഹോന്തി. പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം. ആഭുജിത്വാതി ബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ, അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാ. പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപയിത്വാ, മുഖസമീപേ വാ കത്വാതി അത്ഥോ. തേനേവ വിഭങ്ഗേ വുത്തം – ‘‘അയം സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി സൂപട്ഠിതാ നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ, തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (വിഭ. ൫൩൭). അഥ വാ ‘‘പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ. സതീതി ഉപട്ഠാനട്ഠോ. തേന വുച്ചതി പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി ഏവം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൬൪) വുത്തനയേനപേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്രായം സങ്ഖേപോ – ‘‘പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം സതിം കത്വാ’’തി. ഏവം നിസീദന്തോ ച പന ഛബ്ബണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ നിസീദി. ഉപസങ്കമീതി ദോമനസ്സാഭിഭൂതോ ആഹിണ്ഡന്തോ, ‘‘സുഖേന വതായം സമണോ നിസിന്നോ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി.

അജ്ജസട്ഠിം ന ദിസ്സന്തീതി അജ്ജ ഛദിവസമത്തകാ പട്ഠായ ന ദിസ്സന്തി. പാപകാതി ലാമകാ തിലഖാണുകാ. തേന കിര തിലഖേത്തേ വപിതേ തദഹേവ ദേവോ വസ്സിത്വാ തിലേ പംസുമ്ഹി ഓസീദാപേസി, പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ ഗഹേതും നാസക്ഖിംസു. യേപി വഡ്ഢിംസു, തേസം ഉപരി പാണകാ പതിത്വാ പണ്ണാനി ഖാദിംസു, ഏകപണ്ണദുപണ്ണാ ഖാണുകാ അവസിസ്സിംസു. ബ്രാഹ്മണോ ഖേത്തം ഓലോകേതും ഗതോ തേ ദിസ്വാ – ‘‘വഡ്ഢിയാ മേ തിലാ ഗഹിതാ, തേപി നട്ഠാ’’തി ദോമനസ്സജാതോ അഹോസി, തം ഗഹേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ.

ഉസ്സോള്ഹികായാതി ഉസ്സാഹേന കണ്ണനങ്ഗുട്ഠാദീനി ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരന്താ ഉപ്പതന്തി. തസ്സ കിര അനുപുബ്ബേന ഭോഗേസു പരിക്ഖീണേസു പക്ഖിപിതബ്ബസ്സ അഭാവേന തുച്ഛകോട്ഠാ അഹേസും. തസ്സ ഇതോ ചിതോ ച സത്തഹി ഘരേഹി ആഗതാ മൂസികാ തേ തുച്ഛകോട്ഠേ പവിസിത്വാ ഉയ്യാനകീളം കീളന്താ വിയ നച്ചന്തി, തം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ.

ഉപ്പാടകേഹി സഞ്ഛന്നോതി ഉപ്പാടകപാണകേഹി സഞ്ഛന്നോ. തസ്സ കിര ബ്രാഹ്മണസ്സ സയനത്ഥായ സന്ഥതം തിണപണ്ണസന്ഥാരം കോചി അന്തരന്തരാ പടിജഗ്ഗന്തോ നത്ഥി. സോ ദിവസം അരഞ്ഞേ കമ്മം കത്വാ സായം ആഗന്ത്വാ തസ്മിം നിപജ്ജതി. അഥസ്സ ഉപ്പാടകപാണകാ സരീരം ഏകച്ഛന്നം കരോന്താ ഖാദന്തി, തം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ.

വിധവാതി മതപതികാ. യാവ കിര തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ വിഭവമത്താ അഹോസി, താവ താ വിധവാപി ഹുത്വാ പതികുലേസു വസിതും ലഭിംസു. യദാ പന സോ നിദ്ധനോ ജാതോ, തദാ താ ‘‘പിതുഘരം ഗച്ഛഥാ’’തി സസ്സുസസുരാദീഹി നിക്കഡ്ഢിതാ തതോ തസ്സേവ ഘരം ആഗന്ത്വാ വസന്തിയോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭോജനകാലേ ‘‘ഗച്ഛഥ അയ്യകേന സദ്ധിം ഭുഞ്ജഥാ’’തി പുത്തേ പേസേന്തി, തേഹി പാതിയം ഹത്ഥേസു ഓതാരിതേസു ബ്രാഹ്മണോ ഹത്ഥസ്സ ഓകാസം ന ലഭതി. തം ഗഹേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ.

പിങ്ഗലാതി കളാരപിങ്ഗലാ. തിലകാഹതാതി കാളസേതാദിവണ്ണേഹി തിലകേഹി ആഹതഗത്താ. സോത്തം പാദേന ബോധേതീതി നിദ്ദം ഓക്കന്തം പാദേന പഹരിത്വാ പബോധേതി. അയം കിര ബ്രാഹ്മണോ മൂസികസദ്ദേന ഉബ്ബാള്ഹോ ഉപ്പാടകേഹി ച ഖജ്ജമാനോ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദം അലഭിത്വാ പച്ചൂസകാലേ നിദ്ദായതി. അഥ നം അക്ഖീസു നിമ്മിലിതമത്തേസ്വേവ – ‘‘കിം കരോസി, ബ്രാഹ്മണ, പച്ഛാ ച പുബ്ബേ ച ഗഹിതസ്സ ഇണസ്സ? വഡ്ഢി മത്ഥകം പത്താ, സത്ത ധീതരോ പോസേതബ്ബാ. ഇദാനി ഇണായികാ ആഗന്ത്വാ ഗേഹം പരിവാരേസ്സന്തി, ഗച്ഛ കമ്മം കരോഹീ’’തി പാദേന പഹരിത്വാ പബോധേതി. തം ഗഹേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ.

ഇണായികാതി യേസം അനേന ഹത്ഥതോ ഇണം ഗഹിതം. സോ കിര കസ്സചി ഹത്ഥതോ ഏകം കഹാപണം കസ്സചി ദ്വേ കസ്സചി ദസ…പേ… കസ്സചി സതന്തി ഏവം ബഹൂനം ഹത്ഥതോ ഇണം അഗ്ഗഹേസി. തേ ദിവാ ബ്രാഹ്മണം അപസ്സന്താ ‘‘ഗേഹതോ തം നിക്ഖന്തമേവ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ബലവപച്ചൂസേ ഗന്ത്വാ ചോദേന്തി. തം ഗഹേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ.

ഭഗവാ തേന ബ്രാഹ്മണേന ഇമാഹി സത്തഹി ഗാഥാഹി ദുക്ഖേ കഥിതേ ‘‘യം യം, ബ്രാഹ്മണ, തയാ ദുക്ഖം കഥിതം, സബ്ബമേതം മയ്ഹം നത്ഥീ’’തി ദസ്സേന്തോ പടിഗാഥാഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേസി. ബ്രാഹ്മണോ താ ഗാഥാ സുത്വാ ഭഗവതി പസന്നോ സരണേസു പതിട്ഠായ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തം ദസ്സേതും ഏവം വുത്തേ ഭാരദ്വാജഗോത്തോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ അലത്ഥാതി ലഭി.

തഞ്ച പന ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ പബ്ബാജേത്വാ ആദായ ജേതവനം ഗന്ത്വാ പുനദിവസേ തേന ഥേരേന പച്ഛാസമണേന കോസലരഞ്ഞോ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. രാജാ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ വന്ദിത്വാ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ തഥാഗതം ഉപരിപാസാദം ആരോപേത്വാ വരാസനേ നിസീദാപേത്വാ ഗന്ധോദകേന പാദേ ധോവിത്വാ സതപാകതേലേന മക്ഖേത്വാ യാഗും ആഹരാപേത്വാ രജതദണ്ഡം സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ സത്ഥു ഉപനാമേസി. സത്ഥാ പത്തം പിദഹി. രാജാ തഥാഗതസ്സ പാദേസു പതിത്വാ, ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, ദോസോ അത്ഥി, ഖമഥാ’’തി ആഹ. നത്ഥി, മഹാരാജാതി. അഥ കസ്മാ യാഗും ന ഗണ്ഹഥാതി? പലിബോധോ അത്ഥി, മഹാരാജാതി. കിം പന, ഭന്തേ, യാഗും അഗണ്ഹന്തേഹേവ ലഭിതബ്ബോ ഏസ പലിബോധോ, പടിബലോ അഹം പലിബോധം ദാതും, ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേതി. സത്ഥാ അഗ്ഗഹേസി. മഹല്ലകത്ഥേരോപി ദീഘരത്തം ഛാതോ യാവദത്ഥം യാഗും പിവി. രാജാ ഖാദനീയഭോജനീയം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേ പവേണിയാ ആഗതേ ഓക്കാകവംസേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചക്കവത്തിസിരിം പഹായ പബ്ബജിത്വാ ലോകേ അഗ്ഗതം പത്തോ, കോ നാമ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പലിബോധോ’’തി? മഹാരാജ, ഏതസ്സ മഹല്ലകത്ഥേരസ്സ പലിബോധോ അമ്ഹാകം പലിബോധസദിസോവാതി.

രാജാ ഥേരം വന്ദിത്വാ – ‘‘കോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പലിബോധോ’’തി പുച്ഛി? ഇണപലിബോധോ, മഹാരാജാതി. കിത്തകോ, ഭന്തേതി? ഗണേഹി, മഹാരാജാതി. രഞ്ഞോ ‘‘ഏകം ദ്വേ സതം സഹസ്സ’’ന്തി ഗണേന്തസ്സ അങ്ഗുലിയോ നപ്പഹോന്തി. അഥേകം പുരിസം പക്കോസിത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, നഗരേ ഭേരിം ചരാപേഹി ‘സബ്ബേ ബഹുധീതികബ്രാഹ്മണസ്സ ഇണായികാ രാജങ്ഗണേ സന്നിപതന്തൂ’’തി. മനുസ്സാ ഭേരിം സുത്വാ സന്നിപതിംസു. രാജാ തേസം ഹത്ഥതോ പണ്ണാനി ആഹരാപേത്വാ സബ്ബേസം അനൂനം ധനമദാസി. തത്ഥ സുവണ്ണമേവ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം അഹോസി. പുന രാജാ പുച്ഛി – ‘‘അഞ്ഞോപി അത്ഥി, ഭന്തേ, പലിബോധോ’’തി. ഇണം നാമ, മഹാരാജ, ദത്വാ മുച്ചിതും സക്കാ, ഏതാ പന സത്ത ദാരികാ മഹാപലിബോധാ മയ്ഹന്തി. രാജാ യാനാനി പേസേത്വാ തസ്സ ധീതരോ ആഹരാപേത്വാ അത്തനോ ധീതരോ കത്വാ തം തം കുലഘരം പേസേത്വാ, ‘‘അഞ്ഞോപി, ഭന്തേ, അത്ഥി പലിബോധോ’’തി പുച്ഛി? ബ്രാഹ്മണീ, മഹാരാജാതി. രാജാ യാനം പേസേത്വാ, തസ്സ ബ്രാഹ്മണിം ആഹരാപേത്വാ, അയ്യികട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പുന പുച്ഛി – ‘‘അഞ്ഞോപി, ഭന്തേ, അത്ഥി പലിബോധോ’’തി? നത്ഥി, മഹാരാജാതി വുത്തേ രാജാപി ചീവരദുസ്സാനി ദാപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മമ സന്തകം തുമ്ഹാകം ഭിക്ഖുഭാവം ജാനാഥാ’’തി ആഹ. ആമ, മഹാരാജാതി. അഥ നം രാജാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ചീവരപിണ്ഡപാതാദയോപി സബ്ബേ പച്ചയാ അമ്ഹാകം സന്തകാ ഭവിസ്സന്തി. തുമ്ഹേ തഥാഗതസ്സ മനം ഗഹേത്വാ സമണധമ്മം കരോഥാ’’തി. ഥേരോ തഥേവ അപ്പമത്തോ സമണധമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ആസവക്ഖയം പത്തോതി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.