൧. ധനഞ്ജാനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. ബ്രാഹ്മണസംയുത്തസ്സ പഠമേ ധനഞ്ജാനീതി ധനഞ്ജാനിഗോത്താ. ഉക്കട്ഠഗോത്താ കിരേസാ. സേസബ്രാഹ്മണാ കിര ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതാ, ധനഞ്ജാനിഗോത്താ മത്ഥകം ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്താതി തേസം ലദ്ധി. ഉദാനം ഉദാനേസീതി കസ്മാ ഉദാനേസി? സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ‘‘ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോ’’തി വുത്തേ കണ്ണേ പിദഹതി, ഥദ്ധോ ഖദിരഖാണുസദിസോ. ബ്രാഹ്മണീ പന സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ. ബ്രാഹ്മണോ ദാനം ദേന്തോ പഞ്ചസതാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പോദകം പായാസം ദേതി, ബ്രാഹ്മണീ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ നാനാരസഭോജനം. ബ്രാഹ്മണസ്സ ദാനദിവസേ ബ്രാഹ്മണീ തസ്സ വസവത്തിതായ പഹീനമച്ഛേരതായ ച സഹത്ഥാ പരിവിസതി. ബ്രാഹ്മണിയാ പന ദാനദിവസേ ബ്രാഹ്മണോ പാതോവ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ പലായതി. അഥേകദിവസം ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണിയാ സദ്ധിം അസമ്മന്തേത്വാ പഞ്ചസതേ ബ്രാഹ്മണേ നിമന്തേത്വാ ബ്രാഹ്മണിം ആഹ – ‘‘സ്വേ ഭോതി അമ്ഹാകം ഘരേ പഞ്ചസതാ ബ്രാഹ്മണാ ഭുഞ്ജിസ്സന്തീ’’തി. മയാ കിം കാതബ്ബം ബ്രാഹ്മണാതി? തയാ അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതബ്ബം നത്ഥി, സബ്ബം പചനപരിവേസനം അഞ്ഞേ കരിസ്സന്തി. യം പന ത്വം ഠിതാപി നിസിന്നാപി ഖിപിത്വാപി ഉക്കാസിത്വാപി ‘‘നമോ ബുദ്ധസ്സാ’’തി തസ്സ മുണ്ഡകസ്സ സമണകസ്സ നമക്കാരം കരോസി, തം സ്വേ ഏകദിവസമത്തം മാ അകാസി. തം ഹി സുത്വാ ബ്രാഹ്മണാ അനത്തമനാ ഹോന്തി, മാ മം ബ്രാഹ്മണേഹി ഭിന്ദസീതി. ത്വം ബ്രാഹ്മണേഹി വാ ഭിജ്ജ ദേവേഹി വാ, അഹം പന സത്ഥാരം അനുസ്സരിത്വാ ന സക്കോമി അനമസ്സമാനാ സണ്ഠാതുന്തി. ഭോതി കുലസതികേ ഗാമേ ഗാമദ്വാരമ്പി താവ പിദഹിതും വായമന്തി, ത്വം ദ്വീഹങ്ഗുലേഹി പിദഹിതബ്ബം മുഖം ബ്രാഹ്മണാനം ഭോജനകാലമത്തം പിദഹിതും ന സക്കോസീതി. ഏവം പുനപ്പുനം കഥേത്വാപി സോ നിവാരേതും അസക്കോന്തോ ഉസ്സീസകേ ഠപിതം മണ്ഡലഗ്ഗഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ – ‘‘ഭോതി സചേ സ്വേ ബ്രാഹ്മണേസു നിസിന്നേസു തം മുണ്ഡസമണകം നമസ്സസി, ഇമിനാ തം ഖഗ്ഗേന പാദതലതോ പട്ഠായ യാവ കേസമത്ഥകാ കളീരം വിയ കോട്ടേത്വാ രാസിം കരിസ്സാമീ’’തി ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഇമിനാ മണ്ഡലഗ്ഗേന, പാദതോ യാവ മത്ഥകാ;

കളീരമിവ ഛേജ്ജാമി, യദി മിച്ഛം ന കാഹസി.

‘‘സചേ ബുദ്ധോതി ഭണസി, സചേ ധമ്മോതി ഭാസസി;

സചേ സങ്ഘോതി കിത്തേസി, ജീവന്തീ മേ നിവേസനേ’’തി.

അരിയസാവികാ പന പഥവീ വിയ ദുപ്പകമ്പാ, സിനേരു വിയ ദുപ്പരിവത്തിയാ. സാ തേന നം ഏവമാഹ –

‘‘സചേ മേ അങ്ഗമങ്ഗാനി, കാമം ഛേജ്ജസി ബ്രാഹ്മണ;

നേവാഹം വിരമിസ്സാമി, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സാസനാ.

‘‘നാഹം ഓക്കാ വരധരാ, സക്കാ രോധയിതും ജിനാ;

ധീതാഹം ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, ഛിന്ദ വാ മം വധസ്സു വാ’’തി.

ഏവം ധനഞ്ജാനിഗജ്ജിതം നാമ ഗജ്ജന്തീ പഞ്ച ഗാഥാസതാനി അഭാസി. ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണിം പരാമസിതും വാ പഹരിതും വാ അസക്കോന്തോ ‘‘ഭോതി യം തേ രുച്ചതി, തം കരോഹീ’’തി വത്വാ ഖഗ്ഗം സയനേ ഖിപി. പുനദിവസേ ഗേഹം ഹരിതുപലിത്തം കാരാപേത്വാ ലാജാപുണ്ണഘടമാലാഗന്ധാദീഹി തത്ഥ തത്ഥ അലങ്കാരാപേത്വാ പഞ്ചന്നം ബ്രാഹ്മണസതാനം നവസപ്പിസക്ഖരമധുയുത്തം അപ്പോദകപായാസം പടിയാദാപേത്വാ കാലം ആരോചാപേസി.

ബ്രാഹ്മണീപി പാതോവ ഗന്ധോദകേന സയം ന്ഹായിത്വാ സഹസ്സഗ്ഘനകം അഹതവത്ഥം നിവാസേത്വാ പഞ്ചസതഗ്ഘനകം ഏകംസം കത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ ഭത്തഗ്ഗേ ബ്രാഹ്മണേ പരിവിസമാനാ തേഹി സദ്ധിം ഏകപന്തിയം നിസിന്നസ്സ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭത്തം ഉപസംഹരന്തീ ദുന്നിക്ഖിത്തേ ദാരുഭണ്ഡേ പക്ഖലി. പക്ഖലനഘട്ടനായ ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. തസ്മിം സമയേ ദസബലം സരി. സതിസമ്പന്നതായ പന പായാസപാതിം അഛഡ്ഡേത്വാ സണികം ഓതാരേത്വാ ഭൂമിയം സണ്ഠപേത്വാ പഞ്ചന്നം ബ്രാഹ്മണസതാനം മജ്ഝേ സിരസി അഞ്ജലിം ഠപേത്വാ യേന വേളുവനം, തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തസ്മിഞ്ച സമയേ തേസു ബ്രാഹ്മണേസു കേചി ഭുത്താ ഹോന്തി, കേചി ഭുഞ്ജമാനാ, കേചി ഹത്ഥേ ഓതാരിതമത്താ, കേസഞ്ചി ഭോജനം പുരതോ ഠപിതമത്തം ഹോതി. തേ തം സദ്ദം സുത്വാവ സിനേരുമത്തേന മുഗ്ഗരേന സീസേ പഹടാ വിയ കണ്ണേസു സൂലേന വിദ്ധാ വിയ ദുക്ഖദോമനസ്സം പടിസംവേദിയമാനാ ‘‘ഇമിനാ അഞ്ഞലദ്ധികേന മയം ഘരം പവേസിതാ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ഹത്ഥേ പിണ്ഡം ഛഡ്ഡേത്വാ മുഖേന ഗഹിതം നിട്ഠുഭിത്വാ ധനും ദിസ്വാ കാകാ വിയ ബ്രാഹ്മണം അക്കോസമാനാ ദിസാവിദിസാ പക്കമിംസു. ബ്രാഹ്മണോ ഏവം ഭിജ്ജിത്വാ ഗച്ഛന്തേ ബ്രാഹ്മണേ ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണിം സീസതോ പട്ഠായ ഓലോകേത്വാ, ‘‘ഇദമേവ ഭയം സമ്പസ്സമാനാ മയം ഹിയ്യോ പട്ഠായ ഭോതിം യാചന്താ ന ലഭിമ്ഹാ’’തി നാനപ്പകാരേഹി ബ്രാഹ്മണിം അക്കോസിത്വാ, ഏതം ‘‘ഏവമേവം പനാ’’തിആദിവചനം അവോച.

ഉപസങ്കമീതി ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഗാമനിഗമരട്ഠപൂജിതോ, ന സക്കാ ഗന്ത്വാ യം വാ തം വാ വത്വാ സന്തജ്ജേതും, ഏകമേവ നം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തോവ ‘‘കിംസു ഛേത്വാ’’തി ഗാഥം അഭിസങ്ഖരിത്വാ – ‘‘സചേ ‘അസുകസ്സ നാമ വധം രോചേമീ’തി വക്ഖതി, അഥ നം ‘യേ തുയ്ഹം ന രുച്ചന്തി, തേ മാരേതുകാമോസി, ലോകവധായ ഉപ്പന്നോ, കിം തുയ്ഹം സമണഭാവേനാ’തി? നിഗ്ഗഹേസ്സാമി. സചേ ‘ന കസ്സചി വധം രോചേമീ’തി വക്ഖതി, അഥ നം ‘ത്വം രാഗാദീനമ്പി വധം ന ഇച്ഛസി. കസ്മാ സമണോ ഹുത്വാ ആഹിണ്ഡസീ’തി? നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ. ഇതി ഇമം ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം സമണോ ഗോതമോ നേവ ഗിലിതും ന ഉഗ്ഗിലിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി. സമ്മോദീതി അത്തനോ പണ്ഡിതതായ കുദ്ധഭാവം അദസ്സേത്വാ മധുരകഥം കഥേന്തോ സമ്മോദി. പഞ്ഹോ ദേവതാസംയുത്തേ കഥിതോ. സേസമ്പി ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവാതി. പഠമം.