൫. പരിനിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. പഞ്ചമേ ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേതി യഥേവ ഹി കദമ്ബനദീതീരതോ രാജമാതുവിഹാരദ്വാരേന ഥൂപാരാമം ഗന്തബ്ബം ഹോതി, ഏവം ഹിരഞ്ഞവതികായ നാമ നദിയാ പാരിമതീരതോ സാലവനം ഉയ്യാനം. യഥാ അനുരാധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ, ഏവം തം കുസിനാരായ ഹോതി. യഥാ ഥൂപാരാമതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരം പവിസനമഗ്ഗോ പാചീനമുഖോ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്തതി, ഏവം ഉയ്യാനതോ സാലപന്തി പാചീനമുഖാ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്താ. തസ്മാ തം ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേ. അന്തരേന യമകസാലാനന്തി മൂലക്ഖന്ധവിടപപത്തേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതസാലാനം അന്തരികായ. അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാതി സതിഅവിപ്പവാസേന കത്തബ്ബകിച്ചാനി സമ്പാദയഥ. ഇതി ഭഗവാ യഥാ നാമ മരണമഞ്ചേ നിപന്നോ മഹദ്ധനോ കുടുമ്ബികോ പുത്താനം ധനസാരം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവമേവം പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നോ പഞ്ചചത്താലീസ വസ്സാനി ദിന്നം ഓവാദം സബ്ബം ഏകസ്മിം അപ്പമാദപദേയേവ പക്ഖിപിത്വാ അഭാസി. അയം തഥാഗതസ്സ പച്ഛിമാ വാചാതി ഇദം പന സങ്ഗീതികാരാനം വചനം.

ഇതോ പരം യം പരിനിബ്ബാനപരികമ്മം കത്വാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, തം ദസ്സേതും, അഥ ഖോ ഭഗവാ പഠമം ഝാനന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നേ ഭഗവതി അസ്സാസപസ്സാസാനം അപ്പവത്തിം ദിസ്വാ, ‘‘പരിനിബ്ബുതോ സത്ഥാ’’തി സഞ്ഞായ ദേവമനുസ്സാ ഏകപ്പഹാരേന വിരവിംസു, ആനന്ദത്ഥേരോപി – ‘‘പരിനിബ്ബുതോ നു ഖോ, ഭന്തേ, അനുരുദ്ധ ഭഗവാ’’തി ഥേരം പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, തഥാഗതോ പരിനിബ്ബുതോ, അപിച സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ’’തി ആഹ. കഥം പന സോ അഞ്ഞാസി? ഥേരോ കിര സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ തം തം സമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തോ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവുട്ഠാനം, താവ ഗന്ത്വാ, ‘‘ഇദാനി ഭഗവാ നിരോധം സമാപന്നോ, അന്തോനിരോധേ ച കാലംകിരിയാ നാമ നത്ഥീ’’തി അഞ്ഞാസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജി…പേ… തതിയജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജീതി ഏത്ഥ പന ഭഗവാ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി, തേരസസു ഠാനേസു ദുതിയം ഝാനം… തഥാ തതിയം… പന്നരസസു ഠാനേസു ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജി. കഥം? ദസസു അസുഭേസു ദ്വത്തിംസാകാരേ അട്ഠസു കസിണേസു മേത്താകരുണാമുദിതേസു ആനാപാനേ പരിച്ഛേദാകാസേതി ഇമേസു താവ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി. ഠപേത്വാ പന ദ്വത്തിംസാകാരഞ്ച ദസ ച അസുഭാനി സേസേസു തേരസസു ദുതിയം ഝാനം… തേസുയേവ തതിയം ഝാനം സമാപജ്ജി. അട്ഠസു പന കസിണേസു ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരേ ആനാപാനേ പരിച്ഛേദാകാസേ ചതൂസു അരൂപേസൂതി ഇമേസു പന്നരസസു ഠാനേസു ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജി. അയമ്പി ച സങ്ഖേപകഥാവ. നിബ്ബാനപുരം പവിസന്തോ പന ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമി സബ്ബാപി ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ പവിസിത്വാ വിദേസം ഗച്ഛന്തോ ഞാതിജനം ആലിങ്ഗേത്വാ വിയ സബ്ബസമാപത്തിസുഖം അനുഭവിത്വാ പവിട്ഠോ.

ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ സമനന്തരാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായീതി ഏത്ഥ ച ഝാനസമനന്തരം പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരന്തി, ദ്വേ സമനന്തരാനി. ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണസ്സ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാനം ഝാനസമനന്തരം നാമ, ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ പുന ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണസ്സ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരം നാമ. ഇമാനി ദ്വേപി സമനന്തരാനേവ. ഭഗവാ പന ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഝാനാ വുട്ഠായ ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗചിത്തേന അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന പരിനിബ്ബായി. യേ ഹി കേചി ബുദ്ധാ വാ പച്ചേകബുദ്ധാ വാ അരിയസാവകാ വാ അന്തമസോ കുന്ഥകിപില്ലികം ഉപാദായ സബ്ബേ ഭവങ്ഗചിത്തേനേവ അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന കാലം കരോന്തി.

ഭൂതാതി സത്താ. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി പടിഭാഗപുഗ്ഗലവിരഹിതോ. ബലപ്പത്തോതി ദസവിധം ഞാണബലം പത്തോ. ഉപ്പാദവയധമ്മിനോതി ഉപ്പാദവയസഭാവാ. തേസം വൂപസമോതി തേസം സങ്ഖാരാനം വൂപസമോ. സുഖോതി അസങ്ഖതം നിബ്ബാനമേവ സുഖന്തി അത്ഥോ. തദാസീതി ‘‘സഹ പരിനിബ്ബാനാ മഹാഭൂമിചാലോ അഹോസീ’’തി ഏവം മഹാപരിനിബ്ബാനേ (ദീ. നി. ൨.൨൨൦) വുത്തം ഭൂമിചാലം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ലോമഹംസനകോ ച ഭിംസനകോ ച ആസി. സബ്ബാകാരവരൂപേതേതി സബ്ബാകാരവരഗുണൂപേതേ. നാഹു അസ്സാസപസ്സാസോതി ന ജാതോ അസ്സാസപസ്സാസോ. അനേജോതി തണ്ഹാസങ്ഖാതായ ഏജായ അഭാവേന അനേജോ. സന്തിമാരബ്ഭാതി അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പടിച്ച സന്ധായ. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. പരിനിബ്ബുതോതി ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. അസല്ലീനേനാതി അനല്ലീനേന അസങ്കുടിതേന സുവികസിതേനേവ ചിത്തേന. വേദനം അജ്ഝവാസയീതി വേദനം അധിവാസേസി, ന വേദനാനുവത്തീ ഹുത്വാ ഇതോ ചിതോ സമ്പരിവത്തി. വിമോക്ഖോതി കേനചി ധമ്മേന അനാവരണവിമോക്ഖോ സബ്ബസോ അപഞ്ഞത്തിഭാവൂപഗമോ പജ്ജോതനിബ്ബാനസദിസോ ജാതോതി. പഞ്ചമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ബ്രഹ്മസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.