൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സനങ്കുമാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സപ്പിനീതീരേതി സപ്പിനീനാമികായ നദിയാ തീരേ. സനങ്കുമാരോതി സോ കിര പഞ്ചസിഖകുമാരകകാലേ ഝാനം ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ കുമാരകവണ്ണേനേവ വിചരതി. തേന നം ‘‘കുമാരോ’’തി സഞ്ജാനന്തി, പോരാണകത്താ പന ‘‘സനങ്കുമാരോ’’തി വുച്ചതി. ജനേതസ്മിന്തി ജനിതസ്മിം, പജായാതി അത്ഥോ. യേ ഗോത്തപടിസാരിനോതി യേ ജനേതസ്മിം ഗോത്തം പടിസരന്തി തേസു ലോകേ ഗോത്തപടിസാരീസു ഖത്തിയോ സേട്ഠോ. വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി ഭയഭേരവസുത്തപരിയായേന (മ. നി. ൧.൩൪ ആദയോ) പുബ്ബേനിവാസാദീഹി വാ തീഹി, അമ്ബട്ഠസുത്തപരിയായേന (ദീ. നി. ൧.൨൭൮ ആദയോ) വിപസ്സനാഞാണം മനോമയിദ്ധി ഛ അഭിഞ്ഞായോതി ഇമാഹി വാ അട്ഠഹി വിജ്ജാഹി, സീലേസു പരിപൂരകാരിതാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ ജാഗരിയാനുയോഗോ സത്ത സദ്ധമ്മാ ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനീതി ഏവം പന്നരസധമ്മഭേദേന ചരണേന ച സമന്നാഗതോ. സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേതി സോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സേട്ഠോ ഉത്തമോതി. പഠമം.

൨. ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. ദുതിയേ അചിരപക്കന്തേതി സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ നചിരസ്സേവ വേളുവനതോ ഗയാസീസം ഗതേ. അസ്സതരിന്തി ഗദ്രഭസ്സ വളവായ ജാതം. ദുതിയം.

൩. അന്ധകവിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. തതിയേ അന്ധകവിന്ദന്തി ഏവംനാമകം ഗാമം. ഉപസങ്കമീതി ‘‘സത്ഥാ ഇദാനിപി വീരിയം കരോതി പധാനമനുയുഞ്ജതി, ഗച്ഛാമിസ്സ സന്തികേ ഠത്വാ സാസനാനുച്ഛവികം വീരിയപടിസംയുത്തം ഗാഥം വക്ഖാമീ’’തി ഉപസങ്കമി.

പന്താനീതി ജനതം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരേ ഠിതാനി. സംയോജനവിപ്പമോക്ഖാതി താനി ച സേനാസനാനി സേവമാനോ ന ചീവരാദീനം അത്ഥായ സേവേയ്യ, അഥ ഖോ ദസസംയോജനവിപ്പമോക്ഖത്ഥായ ചരേയ്യ. സങ്ഘേ വസേതി തേസു സേനാസനേസു രതിം അലഭന്തോ ഉപട്ഠാകാദീനം ചിത്താനുരക്ഖണത്ഥം ഗദ്രഭപിട്ഠേ രജം വിയ ഉപ്പതന്തോ അരഞ്ഞേ അചരിത്വാ സങ്ഘമജ്ഝേ വസേയ്യ. രക്ഖിതത്തോ സതീമാതി തത്ഥ ച വസന്തോ സഗവചണ്ഡോ ഗോണോ വിയ സബ്രഹ്മചാരിനോ അവിജ്ഝന്തോ അഘട്ടേന്തോ രക്ഖിതത്തോ സതിപട്ഠാനപരായണോ ഹുത്വാ വസേയ്യ.

ഇദാനി സങ്ഘേ വസമാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖാചാരവത്തം ആചിക്ഖന്തോ കുലാകുലന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പിണ്ഡികായ ചരന്തോതി പിണ്ഡത്ഥായ ചരമാനോ. സേവേഥ പന്താനി സേനാസനാനീതി സങ്ഘമജ്ഝം ഓതരിത്വാ വസമാനോപി ധുരപരിവേണേ താലനാളികേരആദീനി രോപേത്വാ ഉപട്ഠാകാദിസംസട്ഠോ ന വസേയ്യ, ചിത്തകല്ലതം പന ജനേത്വാ ചിത്തം ഹാസേത്വാ തോസേത്വാ പുന പന്തസേനാസനേ വസേയ്യാതി അരഞ്ഞസ്സേവ വണ്ണം കഥേതി. ഭയാതി വട്ടഭയതോ. അഭയേതി നിബ്ബാനേ. വിമുത്തോതി അധിമുത്തോ ഹുത്വാ വസേയ്യ.

യത്ഥ ഭേരവാതി യസ്മിം ഠാനേ ഭയജനകാ സവിഞ്ഞാണകാ സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ, അവിഞ്ഞാണകാ രത്തിഭാഗേ ഖാണുവല്ലിആദയോ ബഹൂ അത്ഥി. സരീസപാതി ദീഘജാതികാദിസരീസപാ. നിസീദി തത്ഥ ഭിക്ഖൂതി താദിസേ ഠാനേ ഭിക്ഖു നിസിന്നോ. ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി – ഭഗവാ യഥാ തുമ്ഹേ ഏതരഹി തത്രട്ഠകഭേരവാരമ്മണാനി ചേവ സരീസപേ ച വിജ്ജുനിച്ഛാരണാദീനി ച അമനസികത്വാ നിസിന്നാ, ഏവമേവം പധാനമനുയുത്താ ഭിക്ഖൂ നിസീദന്തീതി.

ജാതു മേ ദിട്ഠന്തി ഏകംസേന മയാ ദിട്ഠം. ന യിദം ഇതിഹീതിഹന്തി ഇദം ഇതിഹ ഇതിഹാതി ന തക്കഹേതു വാ നയഹേതു വാ പിടകസമ്പദാനേന വാ അഹം വദാമി. ഏകസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയസ്മിന്തി ഏകായ ധമ്മദേസനായ. ധമ്മദേസനാ ഹി ഇധ ബ്രഹ്മചരിയന്തി അധിപ്പേതാ. മച്ചുഹായിനന്തി മരണപരിച്ചാഗിനം ഖീണാസവാനം.

ദസാ ച ദസധാ ദസാതി ഏത്ഥ ദസാതി ദസേവ, ദസധാ ദസാതി സതം, അഞ്ഞേ ച ദസുത്തരം സേഖസതം പസ്സാമീതി വദതി. സോതസമാപന്നാതി മഗ്ഗസോതം സമാപന്നാ. അതിരച്ഛാനഗാമിനോതി ദേസനാമത്തമേതം, അവിനിപാതധമ്മാതി അത്ഥോ. സങ്ഖാതും നോപി സക്കോമീതി മുസാവാദഭയേന ഏത്തകാ നാമ പുഞ്ഞഭാഗിനോ സത്താതി ഗണേതും ന സക്കോമീതി ബഹും ബ്രഹ്മധമ്മദേസനം സന്ധായ ഏവമാഹ. തതിയം.

൪. അരുണവതീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ചതുത്ഥേ അഭിഭൂസമ്ഭവന്തി അഭിഭൂ ച സമ്ഭവോ ച. തേസു അഭിഭൂഥേരോ സാരിപുത്തത്ഥേരോ വിയ പഞ്ഞായ അഗ്ഗോ, സമ്ഭവത്ഥേരോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ വിയ സമാധിനാ അഗ്ഗോ. ഉജ്ഝായന്തീതി അവജ്ഝായന്തി, ലാമകതോ വാ ചിന്തേന്തി. ഖിയ്യന്തീതി, കിന്നാമേതം കിന്നാമേതന്തി? അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥേന്തി. വിപാചേന്തീതി വിത്ഥാരയന്താ പുനപ്പുനം കഥേന്തി. ഹേട്ഠിമേന ഉപഡ്ഢകായേനാതി നാഭിതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠിമകായേന. പാളിയം ഏത്തകമേവ ആഗതം. ഥേരോ പന ‘‘പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ നാഗവണ്ണം ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി, സുപണ്ണവണ്ണം ഗഹേത്വാ വാ ദസ്സേതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൧൩) നയേന ആഗതം അനേകപ്പകാരം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം ദസ്സേസി. ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസീതി ഥേരോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘കഥം ദേസിതാ നു ഖോ ധമ്മദേസനാ സബ്ബേസം പിയാ അസ്സ മനാപാ’’തി. തതോ ആവജ്ജേന്തോ – ‘‘സബ്ബേപി പാസണ്ഡാ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ സമയേ പുരിസകാരം വണ്ണയന്തി, വീരിയസ്സ അവണ്ണവാദീ നാമ നത്ഥി, വീരിയപടിസംയുത്തം കത്വാ ദേസേസ്സാമി, ഏവം അയം ധമ്മദേസനാ സബ്ബേസം പിയാ ഭവിസ്സതി മനാപാ’’തി ഞത്വാ തീസു പിടകേസു വിചിനിത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ആരമ്ഭഥാതി ആരമ്ഭവീരിയം കരോഥ. നിക്കമഥാതി നിക്കമവീരിയം കരോഥ. യുഞ്ജഥാതി പയോഗം കരോഥ പരക്കമഥ. മച്ചുനോ സേനന്തി മച്ചുനോ സേനാ നാമ കിലേസസേനാ, തം ധുനാഥ. ജാതിസംസാരന്തി ജാതിഞ്ച സംസാരഞ്ച, ജാതിസങ്ഖാതം വാ സംസാരം. ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിച്ഛേദം കരിസ്സതി. കിം പന കത്വാ ഥേരോ സഹസ്സിലോകധാതും വിഞ്ഞാപേസീതി? നീലകസിണം താവ സമാപജ്ജിത്വാ സബ്ബത്ഥ ആലോകട്ഠാനേ അന്ധകാരം ഫരി, ഓദാതകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ അന്ധകാരട്ഠാനേ ഓഭാസം. തതോ ‘‘കിമിദം അന്ധകാര’’ന്തി? സത്താനം ആഭോഗേ ഉപ്പന്നേ ആലോകം ദസ്സേസി. ആലോകട്ഠാനേ ആലോകകിച്ചം നത്ഥി, ‘‘കിം ആലോകോ അയ’’ന്തി? വിചിനന്താനം അത്താനം ദസ്സേസി. അഥ തേസം ഥേരോതി വദന്താനം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി, സബ്ബേ ഓസടായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ വിയ സദ്ദം സുണിംസു. അത്ഥോപി നേസം പാകടോ അഹോസി. ചതുത്ഥം.

൫. പരിനിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. പഞ്ചമേ ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേതി യഥേവ ഹി കദമ്ബനദീതീരതോ രാജമാതുവിഹാരദ്വാരേന ഥൂപാരാമം ഗന്തബ്ബം ഹോതി, ഏവം ഹിരഞ്ഞവതികായ നാമ നദിയാ പാരിമതീരതോ സാലവനം ഉയ്യാനം. യഥാ അനുരാധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ, ഏവം തം കുസിനാരായ ഹോതി. യഥാ ഥൂപാരാമതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരം പവിസനമഗ്ഗോ പാചീനമുഖോ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്തതി, ഏവം ഉയ്യാനതോ സാലപന്തി പാചീനമുഖാ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്താ. തസ്മാ തം ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേ. അന്തരേന യമകസാലാനന്തി മൂലക്ഖന്ധവിടപപത്തേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതസാലാനം അന്തരികായ. അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാതി സതിഅവിപ്പവാസേന കത്തബ്ബകിച്ചാനി സമ്പാദയഥ. ഇതി ഭഗവാ യഥാ നാമ മരണമഞ്ചേ നിപന്നോ മഹദ്ധനോ കുടുമ്ബികോ പുത്താനം ധനസാരം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവമേവം പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നോ പഞ്ചചത്താലീസ വസ്സാനി ദിന്നം ഓവാദം സബ്ബം ഏകസ്മിം അപ്പമാദപദേയേവ പക്ഖിപിത്വാ അഭാസി. അയം തഥാഗതസ്സ പച്ഛിമാ വാചാതി ഇദം പന സങ്ഗീതികാരാനം വചനം.

ഇതോ പരം യം പരിനിബ്ബാനപരികമ്മം കത്വാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, തം ദസ്സേതും, അഥ ഖോ ഭഗവാ പഠമം ഝാനന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നേ ഭഗവതി അസ്സാസപസ്സാസാനം അപ്പവത്തിം ദിസ്വാ, ‘‘പരിനിബ്ബുതോ സത്ഥാ’’തി സഞ്ഞായ ദേവമനുസ്സാ ഏകപ്പഹാരേന വിരവിംസു, ആനന്ദത്ഥേരോപി – ‘‘പരിനിബ്ബുതോ നു ഖോ, ഭന്തേ, അനുരുദ്ധ ഭഗവാ’’തി ഥേരം പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, തഥാഗതോ പരിനിബ്ബുതോ, അപിച സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ’’തി ആഹ. കഥം പന സോ അഞ്ഞാസി? ഥേരോ കിര സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ തം തം സമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തോ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവുട്ഠാനം, താവ ഗന്ത്വാ, ‘‘ഇദാനി ഭഗവാ നിരോധം സമാപന്നോ, അന്തോനിരോധേ ച കാലംകിരിയാ നാമ നത്ഥീ’’തി അഞ്ഞാസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജി…പേ… തതിയജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജീതി ഏത്ഥ പന ഭഗവാ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി, തേരസസു ഠാനേസു ദുതിയം ഝാനം… തഥാ തതിയം… പന്നരസസു ഠാനേസു ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജി. കഥം? ദസസു അസുഭേസു ദ്വത്തിംസാകാരേ അട്ഠസു കസിണേസു മേത്താകരുണാമുദിതേസു ആനാപാനേ പരിച്ഛേദാകാസേതി ഇമേസു താവ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി. ഠപേത്വാ പന ദ്വത്തിംസാകാരഞ്ച ദസ ച അസുഭാനി സേസേസു തേരസസു ദുതിയം ഝാനം… തേസുയേവ തതിയം ഝാനം സമാപജ്ജി. അട്ഠസു പന കസിണേസു ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരേ ആനാപാനേ പരിച്ഛേദാകാസേ ചതൂസു അരൂപേസൂതി ഇമേസു പന്നരസസു ഠാനേസു ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജി. അയമ്പി ച സങ്ഖേപകഥാവ. നിബ്ബാനപുരം പവിസന്തോ പന ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമി സബ്ബാപി ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ പവിസിത്വാ വിദേസം ഗച്ഛന്തോ ഞാതിജനം ആലിങ്ഗേത്വാ വിയ സബ്ബസമാപത്തിസുഖം അനുഭവിത്വാ പവിട്ഠോ.

ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ സമനന്തരാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായീതി ഏത്ഥ ച ഝാനസമനന്തരം പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരന്തി, ദ്വേ സമനന്തരാനി. ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണസ്സ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാനം ഝാനസമനന്തരം നാമ, ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ പുന ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണസ്സ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരം നാമ. ഇമാനി ദ്വേപി സമനന്തരാനേവ. ഭഗവാ പന ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഝാനാ വുട്ഠായ ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗചിത്തേന അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന പരിനിബ്ബായി. യേ ഹി കേചി ബുദ്ധാ വാ പച്ചേകബുദ്ധാ വാ അരിയസാവകാ വാ അന്തമസോ കുന്ഥകിപില്ലികം ഉപാദായ സബ്ബേ ഭവങ്ഗചിത്തേനേവ അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന കാലം കരോന്തി.

ഭൂതാതി സത്താ. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി പടിഭാഗപുഗ്ഗലവിരഹിതോ. ബലപ്പത്തോതി ദസവിധം ഞാണബലം പത്തോ. ഉപ്പാദവയധമ്മിനോതി ഉപ്പാദവയസഭാവാ. തേസം വൂപസമോതി തേസം സങ്ഖാരാനം വൂപസമോ. സുഖോതി അസങ്ഖതം നിബ്ബാനമേവ സുഖന്തി അത്ഥോ. തദാസീതി ‘‘സഹ പരിനിബ്ബാനാ മഹാഭൂമിചാലോ അഹോസീ’’തി ഏവം മഹാപരിനിബ്ബാനേ (ദീ. നി. ൨.൨൨൦) വുത്തം ഭൂമിചാലം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ലോമഹംസനകോ ച ഭിംസനകോ ച ആസി. സബ്ബാകാരവരൂപേതേതി സബ്ബാകാരവരഗുണൂപേതേ. നാഹു അസ്സാസപസ്സാസോതി ന ജാതോ അസ്സാസപസ്സാസോ. അനേജോതി തണ്ഹാസങ്ഖാതായ ഏജായ അഭാവേന അനേജോ. സന്തിമാരബ്ഭാതി അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പടിച്ച സന്ധായ. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. പരിനിബ്ബുതോതി ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. അസല്ലീനേനാതി അനല്ലീനേന അസങ്കുടിതേന സുവികസിതേനേവ ചിത്തേന. വേദനം അജ്ഝവാസയീതി വേദനം അധിവാസേസി, ന വേദനാനുവത്തീ ഹുത്വാ ഇതോ ചിതോ സമ്പരിവത്തി. വിമോക്ഖോതി കേനചി ധമ്മേന അനാവരണവിമോക്ഖോ സബ്ബസോ അപഞ്ഞത്തിഭാവൂപഗമോ പജ്ജോതനിബ്ബാനസദിസോ ജാതോതി. പഞ്ചമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ബ്രഹ്മസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.