൬. ബ്രഹ്മസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ബ്രഹ്മായാചനസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൨. ബ്രഹ്മസംയുത്തസ്സ പഠമേ പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ അയം ചേതസോ വിതക്കോ ഉദപാദി. കദാ ഉദപാദീതി? ബുദ്ധഭൂതസ്സ അട്ഠമേ സത്താഹേ രാജായതനമൂലേ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ആഭതം ദന്തകട്ഠഞ്ച ഓസധഹരീതകഞ്ച ഖാദിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ ചതൂഹി ലോകപാലേഹി ഉപനീതേ പച്ചഗ്ഘേ സേലമയപത്തേ തപുസ്സഭല്ലികാനം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പുന പച്ചാഗന്ത്വാ അജപാലനിഗ്രോധേ നിസിന്നമത്തസ്സ.

അധിഗതോതി പടിവിദ്ധോ. ധമ്മോതി ചതുസച്ചധമ്മോ. ഗമ്ഭീരോതി ഉത്താനപടിക്ഖേപവചനമേതം. ദുദ്ദസോതി ഗമ്ഭീരത്താവ ദുദ്ദസോ ദുക്ഖേന ദട്ഠബ്ബോ, ന സക്കാ സുഖേന ദട്ഠും. ദുദ്ദസത്താവ ദുരനുബോധോ ദുക്ഖേന അവബുജ്ഝിതബ്ബോ, ന സക്കാ സുഖേന അവബുജ്ഝിതും. സന്തോതി നിബ്ബുതോ. പണീതോതി അതപ്പകോ. ഇദം ദ്വയം ലോകുത്തരമേവ സന്ധായ വുത്തം. അതക്കാവചരോതി തക്കേന അവചരിതബ്ബോ ഓഗാഹിതബ്ബോ ന ഹോതി, ഞാണേനേവ അവചരിതബ്ബോ. നിപുണോതി സണ്ഹോ. പണ്ഡിതവേദനീയോതി സമ്മാപടിപദം പടിപന്നേഹി പണ്ഡിതേഹി വേദിതബ്ബോ. ആലയരാമാതി സത്താ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അല്ലീയന്തി, തസ്മാ തേ ആലയാതി വുച്ചന്തി. അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനി വാ അല്ലീയന്തി, തസ്മാപി ആലയാതി വുച്ചന്തി. തേഹി ആലയേഹി രമന്തീതി ആലയരാമാ. ആലയേസു രതാതി ആലയരതാ. ആലയേസു സുട്ഠു മുദിതാതി ആലയസമ്മുദിതാ. യഥേവ ഹി സുസജ്ജിതം പുപ്ഫഫലഭരിതരുക്ഖാദിസമ്പന്നം ഉയ്യാനം പവിട്ഠോ രാജാ തായ തായ സമ്പത്തിയാ രമതി, സമ്മുദിതോ ആമോദിതപമോദിതോ ഹോതി, ന ഉക്കണ്ഠതി, സായമ്പി നിക്ഖമിതും ന ഇച്ഛതി, ഏവമിമേഹിപി കാമാലയതണ്ഹാലയേഹി സത്താ രമന്തി, സംസാരവട്ടേ സമ്മുദിതാ അനുക്കണ്ഠിതാ വസന്തി. തേന തേസം ഭഗവാ ദുവിധം ആലയം ഉയ്യാനഭൂമിം വിയ ദസ്സേന്തോ ‘‘ആലയരാമാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യദിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ ഠാനം സന്ധായ ‘‘യം ഇദ’’ന്തി, പടിച്ചസമുപ്പാദം സന്ധായ ‘‘യോ അയ’’ന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഇമേസം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ, ഇദപ്പച്ചയതാ ച സാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ചാതി ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പാദോ. സങ്ഖാരാദിപച്ചയാനം ഏതം അധിവചനം. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദി സബ്ബം നിബ്ബാനമേവ. യസ്മാ ഹി തം ആഗമ്മ സബ്ബസങ്ഖാരവിപ്ഫന്ദിതാനി സമന്തി, വൂപസമ്മന്തി, തസ്മാ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി വുച്ചതി. യസ്മാ ച തം ആഗമ്മ സബ്ബേ ഉപധയോ പടിനിസ്സട്ഠാ ഹോന്തി, സബ്ബാ തണ്ഹാ ഖീയന്തി, സബ്ബേ കിലേസരാഗാ വിരജ്ജന്തി, സബ്ബം ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോതി വുച്ചതി. യാ പനേസാ തണ്ഹാ ഭവേന ഭവം, ഫലേന വാ സദ്ധിം കമ്മം വിനതി സംസിബ്ബതീതി കത്വാ വാനന്തി വുച്ചതി, തതോ നിക്ഖന്തം വാനതോതി നിബ്ബാനം. സോ മമസ്സ കിലമഥോതി യാ അജാനന്താനം ദേസനാ നാമ, സോ മമ കിലമഥോ അസ്സ, സാ മമ വിഹേസാ അസ്സാതി അത്ഥോ. കായകിലമഥോ ചേവ കായവിഹേസാ ച അസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ചിത്തേ പന ഉഭയമ്പേതം ബുദ്ധാനം നത്ഥി. അപിസ്സൂതി അനുബ്രൂഹനത്ഥേ നിപാതോ. സോ ‘‘ന കേവലം അയം പരിവിതക്കോ ഉദപാദി, ഇമാപി ഗാഥാ പടിഭംസൂ’’തി ദീപേതി. അനച്ഛരിയാതി അനുഅച്ഛരിയാ. പടിഭംസൂതി പടിഭാനസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ ഗോചരാ അഹേസും, പരിവിതക്കയിതബ്ബതം പാപുണിംസു.

കിച്ഛേനാതി ദുക്ഖേന, ന ദുക്ഖായ പടിപദായ. ബുദ്ധാനം ഹി ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സുഖപടിപദാവ ഹോന്തി. പാരമീപൂരണകാലേ പന സരാഗസദോസസമോഹസ്സേവ സതോ ആഗതാഗതാനം യാചകാനം അലങ്കതപടിയത്തം സീസം കന്തിത്വാ ഗലലോഹിതം നീഹരിത്വാ സുഅഞ്ജിതാനി അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ കുലവംസപ്പദീപം പുത്തം മനാപചാരിനിം ഭരിയന്തി ഏവമാദീനി ദേന്തസ്സ അഞ്ഞാനി ച ഖന്തിവാദിസദിസേസു അത്തഭാവേസു ഛേജ്ജഭേജ്ജാദീനി പാപുണന്തസ്സ ആഗമനീയപടിപദം സന്ധായേതം വുത്തം. ഹലന്തി ഏത്ഥ ഹ-കാരോ നിപാതമത്തോ, അലന്തി അത്ഥോ. പകാസിതുന്തി ദേസിതും, ഏവം കിച്ഛേന അധിഗതസ്സ അലം ദേസിതും പരിയത്തം ദേസിതും. കോ അത്ഥോ ദേസിതേനാതി വുത്തം ഹോതി? രാഗദോസപരേതേഹീതി രാഗദോസഫുട്ഠേഹി രാഗദോസാനുഗതേഹി വാ.

പടിസോതഗാമിന്തി നിച്ചാദീനം പടിസോതം, ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ അസുഭ’’ന്തി ഏവം ഗതം ചതുസച്ചധമ്മം. രാഗരത്താതി കാമരാഗേന ഭവരാഗേന ദിട്ഠിരാഗേന ച രത്താ. ന ദക്ഖന്തീതി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ അസുഭന്തി ഇമിനാ സഭാവേന ന പസ്സിസ്സന്തി, തേ അപസ്സന്തേ കോ സക്ഖിസ്സതി ഏവം ഗാഹാപേതും. തമോഖന്ധേന ആവുടാതി അവിജ്ജാരാസിനാ അജ്ഝോത്ഥടാ.

അപ്പോസ്സുക്കതായാതി നിരുസ്സുക്കഭാവേന, അദേസേതുകാമതായാതി അത്ഥോ. കസ്മാ പനസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി? നനു ഏസ മുത്തോ മോചേസ്സാമി, തിണ്ണോ താരേസ്സാമി –

‘‘കിം മേ അഞ്ഞാതവേസേന, ധമ്മം സച്ഛികതേനിധ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ, താരയിസ്സം സദേവക’’ന്തി. (ബു. വം. ൨.൫൬) –

പത്ഥനം കത്വാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോതി? സച്ചമേതം, തദേവം പച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേന പനസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി. തസ്സ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്താനം കിലേസഗഹനതം, ധമ്മസ്സ ച ഗമ്ഭീരതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സത്താനം കിലേസഗഹനതാ ച ധമ്മഗമ്ഭീരതാ ച സബ്ബാകാരേന പാകടാ ജാതാ. അഥസ്സ – ‘‘ഇമേ സത്താ കഞ്ജിയപുണ്ണാ ലാബു വിയ, തക്കഭരിതാ ചാടി വിയ, വസാതേലപീതപിലോതികാ വിയ, അഞ്ജനമക്ഖിതഹത്ഥോ വിയ ച കിലേസഭരിതാ അതിസംകിലിട്ഠാ രാഗരത്താ ദോസദുട്ഠാ മോഹമൂള്ഹാ, തേ കിം നാമ പടിവിജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി? ചിന്തയതോ കിലേസഗഹനപച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേനാപി ഏവം ചിത്തം നമി.

‘‘അയഞ്ച ധമ്മോ പഥവീസന്ധാരകഉദകക്ഖന്ധോ വിയ ഗമ്ഭീരോ, പബ്ബതേന പടിച്ഛാദേത്വാ ഠപിതോ സാസപോ വിയ ദുദ്ദസോ, സതധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടിയാ കോടിപടിപാദനം വിയ ദുരനുബോധോ. നനു മയാ ഹി ഇമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും വായമന്തേന അദിന്നം ദാനം നാമ നത്ഥി, അരക്ഖിതം സീലം നാമ നത്ഥി, അപരിപൂരിതാ കാചി പാരമീ നാമ നത്ഥി, തസ്സ മേ നിരുസ്സാഹം വിയ മാരബലം വിധമന്തസ്സാപി പഥവീ ന കമ്പിത്ഥ, പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തസ്സാപി ന കമ്പിത്ഥ, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേന്തസ്സാപി ന കമ്പിത്ഥ, പച്ഛിമയാമേ പന പടിച്ചസമുപ്പാദം പടിവിജ്ഝന്തസ്സേവ മേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പിത്ഥ. ഇതി മാദിസേനാപി തിക്ഖഞാണേന കിച്ഛേനേവായം ധമ്മോ പടിവിദ്ധോ. തം ലോകിയമഹാജനാ കഥം പടിവിജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി? ധമ്മഗമ്ഭീരപച്ചവേക്ഖണാനുഭാവേനാപി ഏവം ചിത്തം നമീതി വേദിതബ്ബം.

അപിച ബ്രഹ്മുനാ യാചിതേ ദേസേതുകാമതായപിസ്സ ഏവം ചിത്തം നമി. ജാനാതി ഹി ഭഗവാ – ‘‘മമ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തേ നമമാനേ മം മഹാബ്രഹ്മാ ധമ്മദേസനം യാചിസ്സതി, ഇമേ ച സത്താ ബ്രഹ്മഗരുകാ. തേ ‘സത്ഥാ കിര ധമ്മം ന ദേസേതുകാമോ അഹോസി. അഥ നം മഹാബ്രഹ്മാ യാചിത്വാ ദേസാപേസി. സന്തോ വത ഭോ ധമ്മോ, പണീതോ വത ഭോ ധമ്മോ’തി മഞ്ഞമാനാ സുസ്സൂസിസ്സന്തീ’’തി. ഇദമ്പിസ്സ കാരണം പടിച്ച അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായാതി വേദിതബ്ബം.

സഹമ്പതിസ്സാതി സോ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സഹകോ നാമ ഥേരോ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം കപ്പായുകബ്രഹ്മാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. തത്ര നം ‘‘സഹമ്പതിബ്രഹ്മാ’’തി പടിസഞ്ജാനന്തി. തം സന്ധായാഹ ‘‘ബ്രഹ്മുനോ സഹമ്പതിസ്സാ’’തി. നസ്സതി വത ഭോതി സോ കിര ഇമം സദ്ദം തഥാ നിച്ഛാരേസി, യഥാ ദസസഹസ്സിലോകധാതുബ്രഹ്മാനോ സുത്വാ സബ്ബേ സന്നിപതിംസു. യത്ര ഹി നാമാതി യസ്മിം നാമ ലോകേ. പുരതോ പാതുരഹോസീതി തേഹി ദസഹി ബ്രഹ്മസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പാതുരഹോസി. അപ്പരജക്ഖജാതികാതി പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി അപ്പം പരിത്തം രാഗദോസമോഹരജം ഏതേസം ഏവംസഭാവാതി അപ്പരജക്ഖജാതികാ. അസ്സവനതാതി അസ്സവനതായ. ഭവിസ്സന്തീതി പുരിമബുദ്ധേസു ദസപുഞ്ഞകിരിയവസേന കതാധികാരാ പരിപാകഗതാ പദുമാനി വിയ സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സം, ധമ്മദേസനംയേവ ആകങ്ഖമാനാ ചതുപ്പദികഗാഥാവസാനേ അരിയഭൂമിം ഓക്കമനാരഹാ ന ഏകോ, ന ദ്വേ, അനേകസതസഹസ്സാ ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ ഭവിസ്സന്തീതി ദസ്സേതി.

പാതുരഹോസീതി പാതുഭവി. സമലേഹി ചിന്തിതോതി സമലേഹി ഛഹി സത്ഥാരേഹി ചിന്തിതോ. തേ ഹി പുരേതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ കണ്ടകേ പത്ഥരമാനാ വിയ, വിസം സിഞ്ചമാനാ വിയ ച സമലം മിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മം ദേസയിംസു. അപാപുരേതന്തി വിവരം ഏതം. അമതസ്സ ദ്വാരന്തി അമതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരഭൂതം അരിയമഗ്ഗം. സുണന്തു ധമ്മം വിമലേനാനുബുദ്ധന്തി ഇമേ സത്താ രാഗാദിമലാനം അഭാവതോ വിമലേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അനുബുദ്ധം ചതുസച്ചധമ്മം സുണന്തു താവ ഭഗവാതി യാചതി.

സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോതി സേലമയേ ഏകഗ്ഘനേ പബ്ബതമുദ്ധനി യഥാഠിതോവ. ന ഹി തസ്സ ഠിതസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഗീവുക്ഖിപനപസാരണാദികിച്ചം അത്ഥി. തഥൂപമന്തി തപ്പടിഭാഗം സേലപബ്ബതൂപമം. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ സേലപബ്ബതമുദ്ധനി ഠിതോവ ചക്ഖുമാ പുരിസോ സമന്തതോ ജനതം പസ്സേയ്യ, തഥാ ത്വമ്പി സുമേധ സുന്ദരപഞ്ഞ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന സമന്തചക്ഖു ഭഗവാ ധമ്മമയം പാസാദമാരുയ്ഹ സയം അപേതസോകോ സോകാവതിണ്ണം ജാതിജരാഭിഭൂതം ജനതം അവേക്ഖസ്സു ഉപധാരയ ഉപപരിക്ഖ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാ ഹി പബ്ബതപാദേ സമന്താ മഹന്തം ഖേത്തം കത്വാ, തത്ഥ കേദാരപാളീസു കുടികായോ കത്വാ രത്തിം അഗ്ഗിം ജാലേയ്യും, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതഞ്ച അന്ധകാരം അസ്സ, അഥ തസ്സ പബ്ബതസ്സ മത്ഥകേ ഠത്വാ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ ഭൂമിം ഓലോകയതോ നേവ ഖേത്തം ന കേദാരപാളിയോ ന കുടിയോ ന തത്ഥ സയിതമനുസ്സാ പഞ്ഞായേയ്യും. കുടികാസു പന അഗ്ഗിജാലാമത്തകമേവ പഞ്ഞായേയ്യ, ഏവം ധമ്മപാസാദം ആരുയ്ഹ സത്തനികായം ഓലോകയതോ തഥാഗതസ്സ യേ തേ അകതകല്യാണാ സത്താ, തേ ഏകവിഹാരേ ദക്ഖിണജാണുപസ്സേ നിസിന്നാപി ബുദ്ധചക്ഖുസ്സ ആപാഥം നാഗച്ഛന്തി, രത്തിം ഖിത്താ സരാ വിയ ഹോന്തി. യേ പന കതകല്യാണാ വേനേയ്യപുഗ്ഗലാ, തേ ഏവസ്സ ദൂരേപി ഠിതാ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി സോ അഗ്ഗി വിയ ഹിമവന്തപബ്ബതോ വിയ ച. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസേന്തി, ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ യഥാ സരാ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൪);

അജ്ഝേസനന്തി യാചനം. ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ച ആസയാനുസയഞാണേന ച. ഇമേസം ഹി ദ്വിന്നം ഞാണാനം ‘‘ബുദ്ധചക്ഖൂ’’തി നാമം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ‘‘സമന്തചക്ഖൂ’’തി, തിണ്ണം മഗ്ഗഞാണാനം ‘‘ധമ്മചക്ഖൂ’’തി. അപ്പരജക്ഖേതിആദീസു യേസം വുത്തനയേനേവ പഞ്ഞാചക്ഖുമ്ഹി രാഗാദിരജം അപ്പം, തേ അപ്പരജക്ഖാ. യേസം തം മഹന്തം, തേ മഹാരജക്ഖാ. യേസം സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി, തേ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ. യേസം താനി മുദൂനി, തേ മുദിന്ദ്രിയാ. യേസം തേയേവ സദ്ധാദയോ ആകാരാ സുന്ദരാ, തേ സ്വാകാരാ. യേ കഥിതകാരണം സല്ലക്ഖേന്തി, സുഖേന സക്കാ ഹോന്തി വിഞ്ഞാപേതും, തേ സുവിഞ്ഞാപയാ. യേ പരലോകഞ്ചേവ വജ്ജഞ്ച ഭയതോ പസ്സന്തി, തേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ നാമ.

അയം പനേത്ഥ പാളി – ‘‘സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ അപ്പരജക്ഖോ, അസ്സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ മഹാരജക്ഖോ. ആരദ്ധവീരിയോ, കുസീതോ. ഉപട്ഠിതസ്സതി, മുട്ഠസ്സതി. സമാഹിതോ, അസമാഹിതോ. പഞ്ഞവാ, ദുപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ മഹാരജക്ഖോ. തഥാ സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ…പേ… പഞ്ഞവാ പുഗ്ഗലോ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവീ, ദുപ്പഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ന പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവീ. ലോകോതി ഖന്ധലോകോ, ആയതനലോകോ, ധാതുലോകോ, സമ്പത്തിഭവലോകോ, സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോ, വിപത്തിഭവലോകോ, വിപത്തിസമ്ഭവലോകോ. ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ. ദ്വേ ലോകാ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച. തയോ ലോകാ തിസ്സോ വേദനാ. ചത്താരോ ലോകാ ചത്താരോ ആഹാരാ. പഞ്ച ലോകാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. ഛ ലോകാ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി. സത്ത ലോകാ സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ. അട്ഠ ലോകാ അട്ഠ ലോകധമ്മാ. നവ ലോകാ നവ സത്താവാസാ. ദസ ലോകാ ദസായതനാനി. ദ്വാദസ ലോകാ ദ്വാദസായതനാനി. അട്ഠാരസ ലോകാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ. വജ്ജന്തി സബ്ബേ കിലേസാ വജ്ജാ, സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ വജ്ജാ, സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരാ വജ്ജാ, സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മാ വജ്ജാ, ഇതി ഇമസ്മിഞ്ച ലോകേ ഇമസ്മിഞ്ച വജ്ജേ തിബ്ബാ ഭയസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി, സേയ്യഥാപി ഉക്ഖിത്താസികേ വധകേ. ഇമേഹി പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ജാനാതി പസ്സതി അഞ്ഞാസി പടിവിജ്ഝി. ഇദം തഥാഗതസ്സ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൧൨).

ഉപ്പലിനിയന്തി ഉപ്പലവനേ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി യാനി അന്തോ നിമുഗ്ഗാനേവ പോസിയന്തി. ഉദകം അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനീ തി ഉദകം അതിക്കമിത്വാ ഠിതാനി. തത്ഥ യാനി അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനി, താനി സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സം ആഗമയമാനാനി ഠിതാനി അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി. യാനി പന സമോദകം ഠിതാനി, താനി സ്വേ പുപ്ഫനകാനി. യാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി, താനി തതിയദിവസേ പുപ്ഫനകാനി. ഉദകാ പന അനുഗ്ഗതാനി അഞ്ഞാനിപി സരോഗഉപ്പലാദീനി നാമ അത്ഥി, യാനി നേവ പുപ്ഫിസ്സന്തി, മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാനേവ ഭവിസ്സന്തി, താനി പാളിം നാരുള്ഹാനി. ആഹരിത്വാ പന ദീപേതബ്ബാനീതി ദീപിതാനി. യഥേവ ഹി താനി ചതുബ്ബിധാനി പുപ്ഫാനി, ഏവമേവം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോ പദപരമോതി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ.

തത്ഥ ‘‘യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സഹ ഉദാഹടവേലായ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസതോ പരിപുച്ഛതോ യോനിസോ മനസികരോതോ കല്യാണമിത്തേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുമ്പി സുണതോ ബഹുമ്പി ഭണതോ ബഹുമ്പി ധാരയതോ ബഹുമ്പി വാചയതോ ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പദപരമോ (പു. പ. ൧൪൮-൧൫൧). തത്ഥ ഭഗവാ ഉപ്പലവനാദിസദിസം ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേന്തോ – ‘‘അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി വിയ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, സ്വേ പുപ്ഫനകാനി വിയ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, തതിയദിവസേ പുപ്ഫനകാനി വിയ നേയ്യോ, മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാനി പുപ്ഫാനി വിയ പദപരമോ’’തി അദ്ദസ്സ. പസ്സന്തോ ച ‘‘ഏത്തകാ അപ്പരജക്ഖാ, ഏത്തകാ മഹാരജക്ഖാ, തത്രാപി ഏത്തകാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി ഏവം സബ്ബാകാരതോവ അദ്ദസ.

തത്ഥ തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ അത്ഥം സാധേതി. പദപരമാനം അനാഗതത്ഥായ വാസനാ ഹോതി. അഥ ഭഗവാ ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥാവഹം ധമ്മദേസനം വിദിത്വാ ദേസേതുകമ്യതം ഉപ്പാദേത്വാ പുന സബ്ബേപി തീസു ഭവേസു സത്തേ ഭബ്ബാഭബ്ബവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അകാസി. യേ സന്ധായ വുത്തം – ‘‘കതമേ സത്താ അഭബ്ബാ? യേ തേ സത്താ കമ്മാവരണേന സമന്നാഗതാ കിലേസാവരണേന സമന്നാഗതാ വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ അസ്സദ്ധാ അച്ഛന്ദികാ ദുപ്പഞ്ഞാ അഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം, ഇമേ തേ സത്താ അഭബ്ബാ. കതമേ സത്താ ഭബ്ബാ? യേ തേ സത്താ ന കമ്മാവരണേന…പേ… ഇമേ തേ സത്താ ഭബ്ബാ’’തി (വിഭ. ൮൨൭; പടി. മ. ൧.൧൧൫). തത്ഥ സബ്ബേപി അഭബ്ബപുഗ്ഗലേ പഹായ ഭബ്ബപുഗ്ഗലേയേവ ഞാണേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ, ‘‘ഏത്തകാ രാഗചരിതാ ഏത്തകാ ദോസ-മോഹചരിതാ വിതക്ക-സദ്ധാ-ബുദ്ധിചരിതാ’’തി ഛ കോട്ഠാസേ അകാസി. ഏവം കത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീതി ചിന്തേസി.

പച്ചഭാസീതി പതിഅഭാസി. അപാരുതാതി വിവടാ. അമതസ്സ ദ്വാരാതി അരിയമഗ്ഗോ. സോ ഹി അമതസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരം, സോ മയാ വിവരിത്വാ ഠപിതോതി ദസ്സേതി. പമുഞ്ചന്തു സദ്ധന്തി സബ്ബേ അത്തനോ സദ്ധം പമുഞ്ചന്തു വിസ്സജ്ജേന്തു. പച്ഛിമപദദ്വയേ അയമത്ഥോ – അഹഞ്ഹി അത്തനോ പഗുണം സുപ്പവത്തിതമ്പി ഇമം പണീതം ഉത്തമം ധമ്മം കായവാചാകിലമഥസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ന ഭാസിം. ഇദാനി പന സബ്ബോ ജനോ സദ്ധാഭാജനം ഉപനേതു, പൂരേസ്സാമി തേസം സങ്കപ്പന്തി.

അന്തരധായീതി സത്ഥാരം ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ അന്തരഹിതോ, സകട്ഠാനമേവ ഗതോതി അത്ഥോ. ഗതേ ച പന തസ്മിം ഭഗവാ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി? ആളാരുദകാനം കാലങ്കതഭാവം, പഞ്ചവഗ്ഗിയാനഞ്ച ബഹൂപകാരഭാവം ഞത്വാ തേസം ധമ്മം ദേസേതുകാമോ ബാരാണസിയം ഇസിപതനം ഗന്ത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേസീതി. പഠമം.

൨. ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൩. ദുതിയേ ഉദപാദീതി അയം വിതക്കോ പഞ്ചമേ സത്താഹേ ഉദപാദി. അഗാരവോതി അഞ്ഞസ്മിം ഗാരവരഹിതോ, കഞ്ചി ഗരുട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. അപ്പതിസ്സോതി പതിസ്സയരഹിതോ, കഞ്ചി ജേട്ഠകട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ.

സദേവകേതിആദീസു സദ്ധിം ദേവേഹി സദേവകേ. ദേവഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ മാരബ്രഹ്മേസു ഗഹിതേസുപി മാരോ നാമ വസവത്തീ സബ്ബേസം ഉപരി വസം വത്തേതി, ബ്രഹ്മാ നാമ മഹാനുഭാവോ ഏകങ്ഗുലിയാ ഏകസ്മിം ചക്കവാളസഹസ്സേ ആലോകം ഫരതി. ദ്വീഹി ദ്വീസു…പേ… ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസുപി ചക്കവാളസഹസ്സേസു ആലോകം ഫരതി, സോ ഇമിനാ സീലസമ്പന്നതരോതി വത്തും മാ ലഭതൂതി സമാരകേ സബ്രഹ്മകേതി വിസും വുത്തം. തഥാ സമണാ നാമ ഏകനികായാദിവസേന ബഹുസ്സുതാ സീലവന്തോ പണ്ഡിതാ, ബ്രാഹ്മണാപി വത്ഥുവിജ്ജാദിവസേന ബഹുസ്സുതാ പണ്ഡിതാ, തേ ഇമിനാ സീലസമ്പന്നതരാതി വത്തും മാ ലഭന്തൂതി സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായാതി വുത്തം. സദേവമനുസ്സായാതി ഇദം പന നിപ്പദേസതോ ദസ്സനത്ഥം ഗഹിതമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം. അപിചേത്ഥ പുരിമാനി തീണി പദാനി ലോകവസേന വുത്താനി, പച്ഛിമാനി ദ്വേ പജാവസേന. സീലസമ്പന്നതരന്തി സീലേന സമ്പന്നതരം, അധികതരന്തി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സീലാദയോ ചത്താരോ ധമ്മാ ലോകിയലോകുത്തരാ കഥിതാ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ലോകിയമേവ. പച്ചവേക്ഖണഞാണം ഹേതം.

പാതുരഹോസീതി – ‘‘അയം സത്ഥാ അവീചിതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ സീലാദീഹി അത്തനാ അധികതരം അപസ്സന്തോ ‘മയാ പടിവിദ്ധം നവലോകുത്തരധമ്മമേവ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേതി, കാരണം ഭഗവാ ചിന്തേതി, അത്ഥം വുഡ്ഢിവിസേസം ചിന്തേതി, ഗച്ഛാമിസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുരതോ പാകടോ അഹോസി, അഭിമുഖേ അട്ഠാസീതി അത്ഥോ.

വിഹരന്തി ചാതി ഏത്ഥ യോ വദേയ്യ ‘‘വിഹരന്തീതി വചനതോ പച്ചുപ്പന്നേപി ബഹൂ ബുദ്ധാ’’തി, സോ ‘‘ഭഗവാപി, ഭന്തേ, ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഇമിനാ വചനേന പടിബാഹിതബ്ബോ.

‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി;

സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’’തി. (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൧.൨൮൫) –

ആദീഹി ചസ്സ സുത്തേഹി അഞ്ഞേസം ബുദ്ധാനം അഭാവോ ദീപേതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ സബ്ബേപി ബുദ്ധാ സദ്ധമ്മഗരുനോ, തസ്മാ. മഹത്തമഭികങ്ഖതാതി മഹന്തഭാവം പത്ഥയമാനേന. സരം ബുദ്ധാന-സാസനന്തി ബുദ്ധാനം സാസനം സരന്തേന. ദുതിയം.

൩. ബ്രഹ്മദേവസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൪. തതിയേ ഏകോതി ഠാനാദീസു ഇരിയാപഥേസു ഏകകോ, ഏകവിഹാരീതി അത്ഥോ. വൂപകട്ഠോതി കായേന വൂപകട്ഠോ നിസ്സടോ. അപ്പമത്തോതി സതിയാ അവിപ്പവാസേ ഠിതോ. ആതാപീതി വീരിയാതാപേന സമന്നാഗതോ. പഹിതത്തോതി പേസിതത്തോ. കുലപുത്താതി ആചാരകുലപുത്താ. സമ്മദേവാതി ന ഇണട്ടാ ന ഭയട്ടാ ന ജീവിതപകതാ ഹുത്വാ, യഥാ വാ തഥാ വാ പബ്ബജിതാപി യേ അനുലോമപടിപദം പൂരേന്തി, തേ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി നാമ. ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനഭൂതം അരിയഫലം. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി സാമം ജാനിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ. ഉപസമ്പജ്ജാതി പടിലഭിത്വാ സമ്പാദേത്വാ വിഹാസി. ഏവം വിഹരന്തോ ച ഖീണാ ജാതി…പേ… അബ്ഭഞ്ഞാസീതി. ഏതേനസ്സ പച്ചവേക്ഖണഭൂമി ദസ്സിതാ.

കതമാ പനസ്സ ജാതി ഖീണാ, കഥഞ്ച നം അബ്ഭഞ്ഞാസീതി? വുച്ചതേ, ന താവസ്സ അതീതാ ജാതി ഖീണാ പുബ്ബേവ ഖീണത്താ, ന അനാഗതാ തത്ഥ വായാമാഭാവതോ, ന പച്ചുപ്പന്നാ വിജ്ജമാനത്താ. മഗ്ഗസ്സ പന അഭാവിതത്താ യാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധപ്പഭേദാ ജാതി. സാ മഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ അനുപ്പാദധമ്മതം ആപജ്ജനേന ഖീണാ. തം സോ മഗ്ഗഭാവനായ പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ – ‘‘കിലേസാഭാവേ വിജ്ജമാനമ്പി കമ്മം ആയതിം അപ്പടിസന്ധികം ഹോതീ’’തി ജാനന്തോ ജാനാതി.

വുസിതന്തി വുത്ഥം പരിവുത്ഥം, കതം ചരിതം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. കതം കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയഭാവനാവസേന സോളസവിധമ്പി കിച്ചം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ഇദാനി പുന ഇത്ഥഭാവായ, ഏവം സോളസകിച്ചഭാവായ, കിലേസക്ഖയായ വാ കതമഗ്ഗഭാവനാ നത്ഥീതി. അഥ വാ ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥത്തഭാവതോ, ഇമസ്മാ ഏവംപകാരാ ഇദാനി വത്തമാനക്ഖന്ധസന്താനാ അപരം ഖന്ധസന്താനം നത്ഥി, ഇമേ പന പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ തിട്ഠന്തി ഛിന്നമൂലകോ രുക്ഖോ വിയാതി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോതി ഏകോ. അരഹതന്തി അരഹന്താനം, ഭഗവതോ സാവകാനം അരഹതം അബ്ഭന്തരോ അഹോസി.

സപദാനന്തി സപദാനചാരം, സമ്പത്തഘരം അനുക്കമ്മ പടിപാടിയാ ചരന്തോ. ഉപസങ്കമീതി ഉപസങ്കമന്തോ. മാതാ പനസ്സ പുത്തം ദിസ്വാവ ഘരാ നിക്ഖമ്മ പത്തം ഗഹേത്വാ അന്തോനിവേസനം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേസി.

ആഹുതിം നിച്ചം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി നിച്ചകാലേ ആഹുതിപിണ്ഡം പഗ്ഗണ്ഹാതി. തം ദിവസം പന തസ്മിം ഘരേ ഭൂതബലികമ്മം ഹോതി. സബ്ബഗേഹം ഹരിതുപലിത്തം വിപ്പകിണ്ണലാജം വനമാലപരിക്ഖിത്തം ഉസ്സിതദ്ധജപടാകം തത്ഥ തത്ഥ പുണ്ണഘരേ ഠപേത്വാ ദണ്ഡദീപികാ ജാലേത്വാ ഗന്ധചുണ്ണമാലാദീഹി അലങ്കതം, സമന്തതോ സഞ്ഛാദിയമാനാ ധൂമകടച്ഛു അഹോസി. സാപി ബ്രാഹ്മണീ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ സോളസഹി ഗന്ധോദകഘടേഹി ന്ഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരേന അത്തഭാവം അലങ്കരി. സാ തസ്മിം സമയേ മഹാഖീണാസവം നിസീദാപേത്വാ, യാഗുഉളുങ്കമത്തമ്പി അദത്വാ, ‘‘മഹാബ്രഹ്മം ഭോജേസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണപാതിയം പായാസം പൂരേത്വാ സപ്പിമധുസക്ഖരാദീഹി യോജേത്വാ നിവേസനസ്സ പച്ഛാഭാഗേ ഹരിതുപലിത്തഭാവാദീഹി അലങ്കതാ ഭൂതപീഠികാ അത്ഥി. സാ തം പാതിം ആദായ, തത്ഥ ഗന്ത്വാ, ചതൂസു കോണേസു മജ്ഝേ ച ഏകേകം പായാസപിണ്ഡം ഠപേത്വാ, ഏകം പിണ്ഡം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ, യാവ കപ്പരാ സപ്പിനാ പഗ്ഘരന്തേന പഥവിയം ജാണുമണ്ഡലം പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവം മഹാബ്രഹ്മാ, സായതു ഭവം മഹാബ്രഹ്മാ, തപ്പേതു ഭവം മഹാബ്രഹ്മാ’’തി വദമാനാ ബ്രഹ്മാനം ഭോജേതി.

ഏതദഹോസീതി മഹാഖീണാസവസ്സ സീലഗന്ധം ഛദേവലോകേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ബ്രഹ്മലോകം ഉപഗതം ഘായമാനസ്സ ഏതം അഹോസി. സംവേജേയ്യന്തി ചോദേയ്യം, സമ്മാപടിപത്തിയം യോജേയ്യം. ‘അയം ഹി ഏവരൂപം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യം മഹാഖീണാസവം നിസീദാപേത്വാ യാഗുഉളുങ്കമത്തമ്പി അദത്വാ, ‘‘മഹാബ്രഹ്മം ഭോജേസ്സാമീ’’തി തുലം പഹായ ഹത്ഥേന തുലയന്തീ വിയ, ഭേരിം പഹായ കുച്ഛിം വാദേന്തീ വിയ, അഗ്ഗിം പഹായ ഖജ്ജോപനകം ധമമാനാ വിയ ഭൂതബലിം കുരുമാനാ ആഹിണ്ഡതി. ഗച്ഛാമിസ്സാ മിച്ഛാദസ്സനം ഭിന്ദിത്വാ അപായമഗ്ഗതോ ഉദ്ധരിത്വാ യഥാ അസീതികോടിധനം ബുദ്ധസാസനേ വിപ്പകിരിത്വാ സഗ്ഗമഗ്ഗം ആരോഹതി, തഥാ കരോമീതി വുത്തം ഹോതി.

ദൂരേ ഇതോതി ഇമമ്ഹാ ഠാനാ ദൂരേ ബ്രഹ്മലോകോ. തതോ ഹി കൂടാഗാരമത്താ സിലാ പാതിതാ ഏകേന അഹോരത്തേന അട്ഠചത്താലീസയോജനസഹസ്സാനി ഖേപയമാനാ ചതൂഹി മാസേഹി പഥവിയം പതിട്ഠഹേയ്യ, സബ്ബഹേട്ഠിമോപി ബ്രഹ്മലോകോ ഏവം ദൂരേ. യസ്സാഹുതിന്തി യസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ആഹുതിം പഗ്ഗണ്ഹാസി, തസ്സ ബ്രഹ്മലോകോ ദൂരേതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മപഥന്തി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മപഥോ നാമ ചത്താരി കുസലജ്ഝാനാനി, വിപാകജ്ഝാനാനി പന നേസം ജീവിതപഥോ നാമ, തം ബ്രഹ്മപഥം അജാനന്തീ ത്വം കിം ജപ്പസി വിപ്പലപസി? ബ്രഹ്മാനോ ഹി സപ്പീതികജ്ഝാനേന യാപേന്തി, ന ഏതം തിണബീജാനി പക്ഖിപിത്വാ രന്ധം ഗോയൂസം ഖാദന്തി, മാ അകാരണാ കിലമസീതി.

ഏവം വത്വാ പുന സോ മഹാബ്രഹ്മാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അവകുജ്ജോ ഹുത്വാ ഥേരം ഉപദിസന്തോ ഏസോ ഹി തേ ബ്രാഹ്മണി ബ്രഹ്മദേവോതിആദിമാഹ. തത്ഥ നിരൂപധികോതി കിലേസാഭിസങ്ഖാരകാമഗുണോപധീഹി വിരഹിതോ. അതിദേവപത്തോതി ദേവാനം അതിദേവഭാവം ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മഭാവം പത്തോ. അനഞ്ഞപോസീതി ഠപേത്വാ ഇമം അത്തഭാവം അഞ്ഞസ്സ അത്തഭാവസ്സ വാ പുത്തദാരസ്സ വാ അപോസനതായ അനഞ്ഞപോസീ.

ആഹുനേയ്യോതി ആഹുനപിണ്ഡം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തോ. വേദഗൂതി ചതുമഗ്ഗസങ്ഖാതേഹി വേദേഹി ദുക്ഖസ്സന്തം ഗതോ. ഭാവിതത്തോതി അത്താനം ഭാവേത്വാ വഡ്ഢേത്വാ ഠിതോ. അനൂപലിത്തോതി തണ്ഹാദീഹി ലേപേഹി ആലിത്തോ. ഘാസേസനം ഇരിയതീതി ആഹാരപരിയേസനം ചരതി.

ന തസ്സ പച്ഛാ ന പുരത്ഥമത്ഥീതി പച്ഛാ വുച്ചതി അതീതം, പുരത്ഥം വുച്ചതി അനാഗതം, അതീതാനാഗതേസു ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗവിരഹിതസ്സ പച്ഛാ വാ പുരത്ഥം വാ നത്ഥീതി വദതി. സന്തോതിആദീസു രാഗാദിസന്തതായ സന്തോ. കോധധൂമവിഗമാ വിധൂമോ, ദുക്ഖാഭാവാ അനീഘോ, കത്തരദണ്ഡാദീനി ഗഹേത്വാ വിചരന്തോപി വധകചേതനായ അഭാവാ നിക്ഖിത്തദണ്ഡോ. തസഥാവരേസൂതി ഏത്ഥ പന പുഥുജ്ജനാ തസാ നാമ, ഖീണാസവാ ഥാവരാ നാമ. സത്ത പന സേഖാ തസാതി വത്തും ന സക്കാ, ഥാവരാ ന ഹോന്തി, ഭജമാനാ പന ഥാവരപക്ഖമേവ ഭജന്തി. സോ ത്യാഹുതിന്തി സോ തേ ആഹുതിം.

വിസേനിഭൂതോതി കിലേസസേനായ വിസേനോ ജാതോ. അനേജോതി നിത്തണ്ഹോ. സുസീലോതി ഖീണാസവസീലേന സുസീലോ. സുവിമുത്തചിത്തോതി ഫലവിമുത്തിയാ സുട്ഠു വിമുത്തചിത്തോ. ഓഘതിണ്ണന്തി ചത്താരോ ഓഘേ തിണ്ണം. ഏത്തകേന കഥാമഗ്ഗേന ബ്രഹ്മാ ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ ആയതനേ ബ്രാഹ്മണിം നിയോജേസി. അവസാനഗാഥാ പന സങ്ഗീതികാരേഹി ഠപിതാ. പതിട്ഠപേസി ദക്ഖിണന്തി ചതുപച്ചയദക്ഖിണം പതിട്ഠപേസി. സുഖമായതികന്തി സുഖായതികം ആയതിം സുഖവിപാകം, സുഖാവഹന്തി അത്ഥോ. തതിയം.

൪. ബകബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൫. ചതുത്ഥേ പാപകം ദിട്ഠിഗതന്തി ലാമികാ സസ്സതദിട്ഠി. ഇദം നിച്ചന്തി ഇദം സഹ കായേന ബ്രഹ്മട്ഠാനം അനിച്ചം ‘‘നിച്ച’’ന്തി വദതി. ധുവാദീനി തസ്സേവ വേവചനാനി. തത്ഥ ധുവന്തി ഥിരം. സസ്സതന്തി സദാ വിജ്ജമാനം. കേവലന്തി അഖണ്ഡം സകലം. അചവനധമ്മന്തി അചവനസഭാവം. ഇദം ഹി ന ജായതീതിആദീസു ഇമസ്മിം ഠാനേ കോചി ജായനകോ വാ ജീയനകോ വാ മീയനകോ വാ ചവനകോ വാ ഉപപജ്ജനകോ വാ നത്ഥി, തം സന്ധായ വദതി. ഇതോ ച പനഞ്ഞന്തി ഇതോ സഹകായാ ബ്രഹ്മട്ഠാനാ ഉത്തരി അഞ്ഞം നിസ്സരണം നാമ നത്ഥീതി. ഏവമസ്സ ഥാമഗതാ സസ്സതദിട്ഠി ഉപ്പന്നാ ഹോതി. ഏവംവാദീ ച പന സോ ഉപരി തിസ്സോ ഝാനഭൂമിയോ ചത്താരോ മഗ്ഗേ ചത്താരി ഫലാനി നിബ്ബാനന്തി സബ്ബം പടിബാഹതി. കദാ പനസ്സ സാ ദിട്ഠി ഉപ്പന്നാതി? പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തകാലേ. ദുതിയജ്ഝാനഭൂമിയന്തി ഏകേ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഹേട്ഠുപപത്തികോ കിരേസ ബ്രഹ്മാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധുപ്പാദേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിയം വേഹപ്ഫലബ്രഹ്മലോകേ പഞ്ചകപ്പസതികം ആയും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ഹേട്ഠുപപത്തികം കത്വാ തതിയജ്ഝാനം പണീതം ഭാവേത്വാ സുഭകിണ്ഹബ്രഹ്മലോകേ ചതുസട്ഠികപ്പം ആയും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ ദുതിയജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ ആഭസ്സരേ അട്ഠ കപ്പേ ആയും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ, പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം കപ്പായുകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ പഠമകാലേ അത്തനാ കതകമ്മഞ്ച നിബ്ബത്തട്ഠാനഞ്ച അഞ്ഞാസി, കാലേ പന ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ ഉഭയം പമുസ്സിത്വാ സസ്സതദിട്ഠിം ഉപ്പാദേസി.

അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജായ ഗതോ സമന്നാഗതോ അഞ്ഞാണീ അന്ധീഭൂതോ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ നാമ. വക്ഖതീതി ഭണതി. ‘‘യത്രാ’’തി നിപാതയോഗേന പന അനാഗതവചനം കതം.

ഏവം വുത്തേ സോ ബ്രഹ്മാ യഥാ നാമ മഗ്ഗചോരോ ദ്വേ തയോ പഹാരേ അധിവാസേന്തോ സഹായേ അനാചിക്ഖിത്വാപി ഉത്തരിം പഹാരം പഹരിയമാനോ ‘‘അസുകോ ച അസുകോ ച മയ്ഹം സഹായോ’’തി ആചിക്ഖതി, ഏവമേവ ഭഗവതാ സന്തജ്ജിയമാനോ സതിം ലഭിത്വാ, ‘‘ഭഗവാ മയ്ഹം പദാനുപദം പേക്ഖന്തോ മം നിപ്പീളിതുകാമോ’’തി ഭീതോ അത്തനോ സഹായേ ആചിക്ഖന്തോ ദ്വാസത്തതീതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ഭോ ഗോതമ, മയം ദ്വാസത്തതി ജനാ പുഞ്ഞകമ്മാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഇധ നിബ്ബത്താ. വസവത്തിനോ സയം അഞ്ഞേസം വസേ അവത്തിത്വാ പരേ അത്തനോ വസേ വത്തേമ, ജാതിഞ്ച ജരഞ്ച അതീതാ, അയം നോ വേദേഹി ഗതത്താ ‘‘വേദഗൂ’’തി സങ്ഖം ഗതാ ഭഗവാ അന്തിമാ ബ്രഹ്മുപപത്തി. അസ്മാഭിജപ്പന്തി ജനാ അനേകാതി അനേകജനാ അമ്ഹേ അഭിജപ്പന്തി. ‘‘അയം ഖോ ഭവം ബ്രഹ്മാ, മഹാബ്രഹ്മാ, അഭിഭൂ, അനഭിഭൂതോ, അഞ്ഞദത്ഥുദസോ, വസവത്തീ, ഇസ്സരോ, കത്താ, നിമ്മാതാ, സേട്ഠോ, സജിതാ, വസീ, പിതാ ഭൂതഭബ്യാന’’ന്തി ഏവം പത്ഥേന്തി പിഹേന്തീതി.

അഥ നം ഭഗവാ അപ്പം ഹി ഏതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏതന്തി യം ത്വം ഇധ തവ ആയും ‘‘ദീഘ’’ന്തി മഞ്ഞസി, ഏതം അപ്പം പരിത്തകം. സതം സഹസ്സാനം നിരബ്ബുദാനന്തി നിരബ്ബുദഗണനായ സതസഹസ്സനിരബ്ബുദാനം. ആയും പജാനാമീതി, ‘‘ഇദാനി തവ അവസിട്ഠം ഏത്തകം ആയൂ’’തി അഹം ജാനാമി. അനന്തദസ്സീ ഭഗവാ ഹമസ്മീതി, ഭഗവാ, തുമ്ഹേ ‘‘അഹം അനന്തദസ്സീ ജാതിആദീനി ഉപാതിവത്തോ’’തി വദഥ. കിം മേ പുരാണന്തി, യദി ത്വം അനന്തദസ്സീ, ഏവം സന്തേ ഇദം മേ ആചിക്ഖ, കിം മയ്ഹം പുരാണം? വതസീലവത്തന്തി സീലമേവ വുച്ചതി. യമഹം വിജഞ്ഞാതി യം അഹം തയാ കഥിതം ജാനേയ്യം, തം മേ ആചിക്ഖാതി വദതി.

ഇദാനിസ്സ ആചിക്ഖന്തോ ഭഗവാ യം ത്വം അപായേസീതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – പുബ്ബേ കിരേസ കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ – ‘‘ജാതിജരാമരണസ്സ അന്തം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമ്മ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനസ്സ ലാഭീ ഹുത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ ഝാനരതിയാ വീതിനാമേതി. തദാ ച കാലേനകാലം സത്ഥവാഹാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി മരുകന്താരം പടിപജ്ജന്തി. മരുകന്താരേ പന ദിവാ ന സക്കാ ഗന്തും, രത്തിം ഗമനം ഹോതി. അഥ പുരിമസകടസ്സ അഗ്ഗയുഗേ യുത്തബലിബദ്ദാ ഗച്ഛന്താ ഗച്ഛന്താ നിവത്തിത്വാ ആഗതമഗ്ഗാഭിമുഖാ അഹേസും, സബ്ബസകടാനി തഥേവ നിവത്തിത്വാ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ നിവത്തിതഭാവം ജാനിംസു. തേസഞ്ച തദാ കന്താരം അതിക്കമനദിവസോ അഹോസി. സബ്ബം ദാരുദകം പരിക്ഖീണം – തസ്മാ ‘‘നത്ഥി ദാനി അമ്ഹാകം ജീവിത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ, ഗോണേ ചക്കേസു ബന്ധിത്വാ, മനുസ്സാ സകടച്ഛായം പവിസിത്വാ നിപജ്ജിംസു.

താപസോപി കാലസ്സേവ പണ്ണസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ പണ്ണസാലദ്വാരേ നിസിന്നോ ഗങ്ഗം ഓലോകയമാനോ അദ്ദസ ഗങ്ഗം മഹതാ ഉദകോഘേന പൂരിയമാനം പവത്തിതമണിക്ഖന്ധം വിയ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്മിം ലോകേ ഏവരൂപസ്സ മധുരോദകസ്സ അലാഭേന കിലിസ്സമാനാ സത്താ’’തി? സോ ഏവം ആവജ്ജേന്തോ മരുകന്താരേ തം സത്ഥം ദിസ്വാ ‘ഇമേ സത്താ മാ നസ്സന്തൂ’തി ‘‘ഇതോ ചിതോ ച മഹാഉദകക്ഖന്ധോ ഛിജ്ജിത്വാ മരുകന്താരേ സത്ഥാഭിമുഖോ ഗച്ഛതൂ’’തി അഭിഞ്ഞാചിത്തേന അധിട്ഠാസി. സഹ ചിത്തുപ്പാദേന മാതികാരുള്ഹം വിയ ഉദകം തത്ഥ അഗമാസി. മനുസ്സാ ഉദകസദ്ദേന വുട്ഠായ ഉദകം ദിസ്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ന്ഹായിത്വാ പിവിത്വാ ഗോണേപി പായേത്വാ സോത്ഥിനാ ഇച്ഛിതട്ഠാനം അഗമംസു. സത്ഥാ തം ബ്രഹ്മുനോ പുബ്ബകമ്മം ദസ്സേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അപായേസീതി പായേസി. അ-കാരോ നിപാതമത്തം. ഗമ്മനീതി ഗിമ്ഹേ. സമ്പരേതേതി ഗിമ്ഹാതപേന ഫുട്ഠേ അനുഗതേ.

അപരസ്മിമ്പി സമയേ താപസോ ഗങ്ഗാതീരേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ അരഞ്ഞഗാമകം നിസ്സായ വസതി. തേന ച സമയേന ചോരാ തം ഗാമം പഹരിത്വാ ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ ഗാവിയോ ച കരമരേ ച ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഗാവോപി സുനഖാപി മനുസ്സാപി മഹാവിരവം വിരവന്തി. താപസോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിന്നു ഖോ ഏത’’ന്തി? ആവജ്ജേന്തോ ‘‘മനുസ്സാനം ഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘മയി പസ്സന്തേ ഇമേ സത്താ മാ നസ്സന്തൂ’’തി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അഭിഞ്ഞാചിത്തേന ചോരാനം പടിപഥേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം മാപേസി. കമ്മസജ്ജാ ആഗച്ഛന്താ ചോരാ ദിസ്വാ, ‘‘രാജാ മഞ്ഞേ ആഗതോ’’തി വിലോപം ഛഡ്ഡേത്വാ പക്കമിംസു. താപസോ ‘‘യം യസ്സ സന്തകം, തം തസ്സേവ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി, തം തഥേവ അഹോസി. മഹാജനോ സോത്ഥിഭാവം പാപുണി. സത്ഥാ ഇദമ്പി തസ്സ പുബ്ബകമ്മം ദസ്സേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഏണികൂലസ്മിന്തി ഗങ്ഗാതീരേ. ഗയ്ഹകം നീയമാനന്തി ഗഹേത്വാ നീയമാനം, കരമരം നീയമാനന്തിപി അത്ഥോ.

പുന ഏകസ്മിം സമയേ ഉപരിഗങ്ഗാവാസികം ഏകം കുലം ഹേട്ഠാഗങ്ഗാവാസികേന കുലേന സദ്ധിം മിത്തസന്ഥവം കത്വാ, നാവാസങ്ഘാടം ബന്ധിത്വാ, ബഹും ഖാദനീയഞ്ചേവ ഭോജനീയഞ്ച ഗന്ധമാലാദീനി ച ആരോപേത്വാ ഗങ്ഗാസോതേന ആഗച്ഛതി. മനുസ്സാ ഖാദമാനാ ഭുഞ്ജമാനാ നച്ചന്താ ഗായന്താ ദേവവിമാനേന ഗച്ഛന്താ വിയ ബലവസോമനസ്സാ അഹേസും. ഗങ്ഗേയ്യകോ നാഗോ ദിസ്വാ കുപിതോ ‘‘ഇമേ മയി സഞ്ഞമ്പി ന കരോന്തി. ഇദാനി നേ സമുദ്ദമേവ പാപേസ്സാമീ’’തി മഹന്തം അത്തഭാവം മാപേത്വാ ഉദകം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ ഫണം കത്വാ, സുസുകാരം കരോന്തോ അട്ഠാസി. മഹാജനോ ദിസ്വാ ഭീതോ വിസ്സരമകാസി. താപസോ പണ്ണസാലായം നിസിന്നോ സുത്വാ, ‘‘ഇമേ ഗായന്താ നച്ചന്താ സോമനസ്സജാതാ ആഗച്ഛന്തി. ഇദാനി പന ഭയരവം രവിംസു, കിന്നു ഖോ’’തി? ആവജ്ജേന്തോ നാഗരാജം ദിസ്വാ, ‘‘മയി പസ്സന്തേ സത്താ മാ നസ്സന്തൂ’’തി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ അത്തഭാവം പജഹിത്വാ സുപണ്ണവണ്ണം മാപേത്വാ നാഗരാജസ്സ ദസ്സേസി. നാഗരാജാ ഭീതോ ഫണം സംഹരിത്വാ ഉദകം പവിട്ഠോ, മഹാജനോ സോത്ഥിഭാവം പാപുണി. സത്ഥാ ഇദമ്പി തസ്സ പുബ്ബകമ്മം ദസ്സേന്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ലുദ്ദേനാതി ദാരുണേന. മനുസ്സകമ്യാതി മനുസ്സകാമതായ, മനുസ്സേ വിഹേഠേതുകാമതായാതി അത്ഥോ.

അപരസ്മിമ്പി സമയേ ഏസ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ കേസവോ നാമ താപസോ അഹോസി. തേന സമയേന അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ കപ്പോ നാമ മാണവോ കേസവസ്സ ബദ്ധചരോ അന്തേവാസികോ ഹുത്വാ ആചരിയസ്സ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ അത്ഥചരോ അഹോസി. കേസവോ തേന വിനാ വസിതും ന സക്കോതി, തം നിസ്സായേവ ജീവികം കപ്പേസി. സത്ഥാ ഇദമ്പി തസ്സ പുബ്ബകമ്മം ദസ്സേന്തോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ബദ്ധചരോതി അന്തേവാസികോ, സോ പന ജേട്ഠന്തേവാസികോ അഹോസി. സമ്ബുദ്ധിമന്തം വതിനം അമഞ്ഞീതി, ‘‘സമ്മാ ബുദ്ധിമാ വതസമ്പന്നോ അയ’’ന്തി ഏവം മഞ്ഞമാനോ കപ്പോ തവ അന്തേവാസികോ അഹോസിം അഹം സോ തേന സമയേനാതി ദസ്സേതി. അഞ്ഞേപി ജാനാസീതി ന കേവലം മയ്ഹം ആയുമേവ, അഞ്ഞേപി ത്വം ജാനാസിയേവ. തഥാ ഹി ബുദ്ധോതി തഥാ ഹി ത്വം ബുദ്ധോ, യസ്മാ ബുദ്ധോ, തസ്മാ ജാനാസീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ത്യായം ജലിതാനുഭാവോതി യസ്മാ ച ത്വം ബുദ്ധോ, തസ്മാ തേ അയം ജലിതോ ആനുഭാവോ. ഓഭാസയം തിട്ഠതീതി സബ്ബം ബ്രഹ്മലോകം ഓഭാസയന്തോ തിട്ഠതി. ചതുത്ഥം.

൫. അഞ്ഞതരബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൬. പഞ്ചമേ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാതി തേജോകസിണപരികമ്മം കത്വാ പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ, ‘‘സരീരതോ ജാലാ നിക്ഖമന്തൂ’’തി അധിട്ഠഹന്തോ അധിട്ഠാനചിത്താനുഭാവേന സകലസരീരതോ ജാലാ നിക്ഖമന്തി, ഏവം തേജോധാതും സമാപന്നോ നാമ ഹോതി, തഥാ സമാപജ്ജിത്വാ. തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേതി കസ്മാ ഥേരോ തത്ഥ അഗമാസി? ഥേരസ്സ കിര തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരി നിസിന്നം തഥാഗതം ദിസ്വാ ‘‘അട്ഠിവേധീ അയം പുഗ്ഗലോ, മയാപേത്ഥ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി അഹോസി, തസ്മാ അഗമാസി. സേസാനം ഗമനേപി ഏസേവ നയോ. സോ ഹി ബ്രഹ്മാ തഥാഗതസ്സ ചേവ തഥാഗതസാവകാനഞ്ച ആനുഭാവം അദിസ്വാ അഭബ്ബോ വിനയം ഉപഗന്തും, തേന സോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തത്ഥ തഥാഗതസ്സ സരീരതോ ഉഗ്ഗതജാലാ സകലബ്രഹ്മലോകം അതിക്കമിത്വാ അജടാകാസേ പക്ഖന്ദാ, താ ച പന ഛബ്ബണ്ണാ അഹേസും, തഥാഗതസ്സ സാവകാനം ആഭാ പകതിവണ്ണാവ.

പസ്സസി വീതിവത്തന്തന്തി ഇമസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ അഞ്ഞബ്രഹ്മസരീരവിമാനാലങ്കാരാദീനം പഭാ അതിക്കമമാനം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പഭസ്സരം പഭം പസ്സസീതി പുച്ഛതി. ന മേ, മാരിസ, സാ ദിട്ഠീതി യാ മേസാ, ‘‘ഇധാഗന്തും സമത്ഥോ അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ നത്ഥീ’’തി പുരേ ദിട്ഠി, നത്ഥി മേ സാ. കഥം വജ്ജന്തി കേന കാരണേന വദേയ്യം. നിച്ചോമ്ഹി സസ്സതോതി ഇമസ്സ കിര ബ്രഹ്മുനോ ലദ്ധിദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠി ചാതി ദ്വേ ദിട്ഠിയോ. തത്രാസ്സ തഥാഗതഞ്ചേവ തഥാഗതസാവകേ ച പസ്സതോ ലദ്ധിദിട്ഠി പഹീനാ. ഭഗവാ പനേത്ഥ മഹന്തം ധമ്മദേസനം ദേസേസി. ബ്രഹ്മാ ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ഇതിസ്സ മഗ്ഗേന സസ്സതദിട്ഠി പഹീനാ, തസ്മാ ഏവമാഹ.

ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജന്തി ബ്രഹ്മപാരിചാരികം. ഥേരാനഞ്ഹി ഭണ്ഡഗാഹകദഹരാ വിയ ബ്രഹ്മാനമ്പി പാരിസജ്ജാ ബ്രഹ്മാനോ നാമ ഹോന്തി. തേനുപസങ്കമാതി കസ്മാ ഥേരസ്സേവ സന്തികം പേസേസി? ഥേരേ കിരസ്സ തത്തകേനേവ കഥാസല്ലാപേന വിസ്സാസോ ഉദപാദി, തസ്മാ തസ്സേവ സന്തികം പേസേസി അഞ്ഞേപീതി യഥാ തുമ്ഹേ ചത്താരോ ജനാ, കിന്നു ഖോ ഏവരൂപാ അഞ്ഞേപി അത്ഥി, ഉദാഹു തുമ്ഹേ ചത്താരോ ഏവ മഹിദ്ധികാതി? തേവിജ്ജാതി പുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുആസവക്ഖയസങ്ഖാതാഹി തീഹി വിജ്ജാഹി സമന്നാഗതാ. ഇദ്ധിപത്താതി ഇദ്ധിവിധഞാണം പത്താ. ചേതോപരിയായകോവിദാതി പരേസം ചിത്താചാരേ കുസലാ. ഏവമേത്ഥ പഞ്ച അഭിഞ്ഞാപി സരൂപേന വുത്താ. ദിബ്ബസോതം പന താസം വസേന ആഗതമേവ ഹോതി. ബഹൂതി ഏവരൂപാ ഛളഭിഞ്ഞാ ബുദ്ധസാവകാ ബഹൂ ഗണനപഥം അതിക്കന്താ, സകലം ജമ്ബുദീപം കാസാവപജ്ജോതം കത്വാ വിചരന്തീതി. പഞ്ചമം.

൬. ബ്രഹ്മലോകസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൭. ഛട്ഠേ പച്ചേകം ദ്വാരബാഹന്തി ഏകേകോ ഏകേകം ദ്വാരബാഹം നിസ്സായ ദ്വാരപാലാ വിയ അട്ഠംസു. ഇദ്ധോതി ഝാനസുഖേന സമിദ്ധോ. ഫീതോതി അഭിഞ്ഞാപുപ്ഫേഹി സുപുപ്ഫിതോ. അനധിവാസേന്തോതി അസഹന്തോ. ഏതദവോചാതി ഏതേസം നിമ്മിതബ്രഹ്മാനം മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഏതം ‘‘പസ്സസി മേ’’തിആദിവചനം അവോച.

തയോ സുപണ്ണാതി ഗാഥായ പഞ്ചസതാതി സതപദം രൂപവസേന വാ പന്തിവസേന വാ യോജേതബ്ബം. രൂപവസേന താവ തയോ സുപണ്ണാതി തീണി സുപണ്ണരൂപസതാനി. ചതുരോ ച ഹംസാതി ചത്താരിഹംസരൂപസതാനി. ബുഗ്ഘീനിസാ പഞ്ചസതാതി ബ്യഗ്ഘസദിസാ ഏകച്ചേ മിഗാ ബ്യഗ്ഘീനിസാ നാമ, തേസം ബ്യഗ്ഘീനിസാരൂപകാനം പഞ്ചസതാനി, പന്തിവസേന തയോ സുപണ്ണാതി തീണി സുപണ്ണപന്തിസതാനി, ചതുരോ ഹംസാതി ചത്താരി ഹംസപന്തിസതാനി. ബ്യഗ്ഘീനിസാ പഞ്ചസതാതി പഞ്ച ബ്യഗ്ഘീനിസാ പന്തിസതാനി. ഝായിനോതി ഝായിസ്സ മയ്ഹം വിമാനേ അയം വിഭൂതീതി ദസ്സേതി. ഓഭാസയന്തി ഓഭാസയമാനം. ഉത്തരസ്സം ദിസായന്തി തം കിര കനകവിമാനം തേസം മഹാബ്രഹ്മാനം ഠിതട്ഠാനതോ ഉത്തരദിസായം ഹോതി. തസ്മാ ഏവമാഹ. അയം പനസ്സ അധിപ്പായോ – ഏവരൂപേ കനകവിമാനേ വസന്തോ അഹം കസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീതി. രൂപേ രണം ദിസ്വാതി രൂപമ്ഹി ജാതിജരാഭങ്ഗസങ്ഖാതം ദോസം ദിസ്വാ. സദാ പവേധിതന്തി സീതാദീഹി ച നിച്ചം പവേധിതം ചലിതം ഘട്ടിതം രൂപം ദിസ്വാ. തസ്മാ ന രൂപേ രമതി സുമേധോതി യസ്മാ രൂപേ രണം പസ്സതി, സദാ പവേധിതഞ്ച രൂപം പസ്സതി, തസ്മാ സുമേധോ സുന്ദരപഞ്ഞോ സോ സത്ഥാ രൂപേ ന രമതീതി. ഛട്ഠം.

൭. കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൮. സത്തമേ അപ്പമേയ്യം പമിനന്തോതി അപ്പമേയ്യം ഖീണാസവപുഗ്ഗലം ‘‘ഏത്തകം സീലം, ഏത്തകോ സമാധി, ഏത്തകാ പഞ്ഞാ’’തി ഏവം മിനന്തോ. കോധവിദ്വാ വികപ്പയേതി കോ ഇധ വിദ്വാ മേധാവീ വികപ്പേയ്യ, ഖീണാസവോവ ഖീണാസവം മിനന്തോ കപ്പേയ്യാതി ദീപേതി. നിവുതം തം മഞ്ഞേതി യോ പന പുഥുജ്ജനോ തം പമേതും ആരഭതി, തം നിവുതം അവകുജ്ജപഞ്ഞം മഞ്ഞാമീതി. സത്തമം.

൮. കതമോദകതിസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൯. അട്ഠമേ അകിസ്സവന്തി കിസ്സവാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, നിപ്പഞ്ഞോതി അത്ഥോ. അട്ഠമം.

൯. തുരൂബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൦. നവമേ ആബാധികോതി ‘‘സാസപമത്തീഹി പീളകാഹീ’’തിആദിനാ നയേന അനന്തരസുത്തേ ആഗതേന ആബാധേന ആബാധികോ. ബാള്ഹഗിലാനോതി അധിമത്തഗിലാനോ. തുരൂതി കോകാലികസ്സ ഉപജ്ഝായോ തുരുത്ഥേരോ നാമ അനാഗാമിഫലം പത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. സോ ഭൂമട്ഠകദേവതാ ആദിം കത്വാ, ‘‘അയുത്തം കോകാലികേന കതം അഗ്ഗസാവകേ അന്തിമവത്ഥുനാ അബ്ഭാചിക്ഖന്തേനാ’’തി പരമ്പരായ ബ്രഹ്മലോകസമ്പത്തം കോകാലികസ്സ പാപകമ്മം സുത്വാ – ‘‘മാ മയ്ഹം പസ്സന്തസ്സേവ വരാകോ നസ്സി, ഓവദിസ്സാമി നം ഥേരേസു ചിത്തപസാദത്ഥായാ’’തി ആഗന്ത്വാ തസ്സ പുരതോ അട്ഠാസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തുരൂ പച്ചേകബ്രഹ്മാ’’തി. പേസലാതി പിയസീലാ. കോസി ത്വം, ആവുസോതി നിപന്നകോവ കബരക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഏവമാഹ. പസ്സ യാവഞ്ച തേതി പസ്സ യത്തകം തയാ അപരദ്ധം, അത്തനോ നലാടേ മഹാഗണ്ഡം അപസ്സന്തോ സാസപമത്തായ പീളകായ മം ചോദേതബ്ബം മഞ്ഞസീതി ആഹ.

അഥ നം ‘‘അദിട്ഠിപ്പത്തോ അയം വരാകോ, ഗിലവിസോ വിയ കസ്സചി വചനം ന കരിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ പുരിസസ്സ ഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ കുഠാരീതി കുഠാരിസദിസാ ഫരുസാ വാചാ. ഛിന്ദതീതി കുസലമൂലസങ്ഖാതേ മൂലേയേവ നികന്തതി. നിന്ദിയന്തി നിന്ദിതബ്ബം ദുസ്സീലപുഗ്ഗലം. പസംസതീതി ഉത്തമത്ഥേ സമ്ഭാവേത്വാ ഖീണാസവോതി വദതി. തം വാ നിന്ദതി യോ പസംസിയോതി, യോ വാ പസംസിതബ്ബോ ഖീണാസവോ, തം അന്തിമവത്ഥുനാ ചോദേന്തോ ‘‘ദുസ്സീലോ അയ’’ന്തി വദതി. വചിനാതി മുഖേന സോ കലിന്തി, സോ തം അപരാധം മുഖേന വിചിനാതി നാമ. കലിനാ തേനാതി തേന അപരാധേന സുഖം ന വിന്ദതി. നിന്ദിയപസംസായ ഹി പസംസിയനിന്ദായ ച സമകോവ വിപാകോ.

സബ്ബസ്സാപി സഹാപി അത്തനാതി സബ്ബേന സകേനപി അത്തനാപി സദ്ധിം യോ അക്ഖേസു ധനപരാജയോ നാമ, അയം അപ്പമത്തകോ അപരാധോ. യോ സുഗതേസൂതി യോ പന സമ്മഗ്ഗതേസു പുഗ്ഗലേസു ചിത്തം പദുസ്സേയ്യ, അയം ചിത്തപദോസോവ തതോ കലിതോ മഹന്തതരോ കലി.

ഇദാനി തസ്സ മഹന്തതരഭാവം ദസ്സേന്തോ സതം സഹസ്സാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സതം സഹസ്സാനന്തി നിരബ്ബുദഗണനായ സതസഹസ്സം. ഛത്തിംസതീതി അപരാനി ഛത്തിംസതി നിരബ്ബുദാനി. പഞ്ച ചാതി അബ്ബുദഗണനായ പഞ്ച അബ്ബുദാനി. യമരിയഗരഹീതി യം അരിയേ ഗരഹന്തോ നിരയം ഉപപജ്ജതി, തത്ഥ ഏത്തകം ആയുപ്പമാണന്തി. നവമം.

൧൦. കോകാലികസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൧. ദസമേ കോകാലികോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി, കോ അയം കോകാലികോ, കസ്മാ ച ഉപസങ്കമി? അയം കിര കോകാലികരട്ഠേ കോകാലികനഗരേ കോകാലികസേട്ഠിസ്സ പുത്തോ പബ്ബജിത്വാ പിതരാ കാരാപിതേ വിഹാരേ പടിവസതി ചൂളകോകാലികോതി നാമേന, ന ദേവദത്തസ്സ സിസ്സോ. സോ ഹി ബ്രാഹ്മണപുത്തോ മഹാകോകാലികോ നാമ. ഭഗവതി പന സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ജനപദചാരികം ചരമാനാ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ വിവേകാവാസം വസിതുകാമാ തേ ഭിക്ഖൂ ഉയ്യോജേത്വാ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ തസ്മിം ജനപദേ തം നഗരം പത്വാ തം വിഹാരം അഗമംസു. തത്ഥ നേസം കോകാലികോ വത്തം ദസ്സേസി. തേ തേന സദ്ധിം സമ്മോദിത്വാ, ‘‘ആവുസോ, മയം ഇധ തേമാസം വസിസ്സാമ, മാ കസ്സചി ആരോചേഹീ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ വസിംസു. വസിത്വാ പവാരണാദിവസേ പവാരേത്വാ, ‘‘ഗച്ഛാമ മയം, ആവുസോ’’തി കോകാലികം ആപുച്ഛിംസു. കോകാലികോ ‘‘അജ്ജേകദിവസം, ആവുസോ, വസിത്വാ സ്വേ ഗമിസ്സഥാ’’തി വത്വാ ദുതിയദിവസേ നഗരം പവിസിത്വാ മനുസ്സേ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേ അഗ്ഗസാവകേ ഇധാഗന്ത്വാ വസമാനേപി ന ജാനാഥ, ന നേ കോചി പച്ചയേനാപി നിമന്തേതീ’’തി. നഗരവാസിനോ, ‘‘കഹം, ഭന്തേ, ഥേരാ, കസ്മാ നോ ന ആരോചയിത്ഥാ’’തി? കിം ആവുസോ ആരോചിതേന, കിം ന പസ്സഥ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാസനേ നിസീദന്തേ, ഏതേ അഗ്ഗസാവകാതി. തേ ഖിപ്പം സന്നിപതിത്വാ സപ്പിഫാണിതാദീനി ചേവ ചീവരദുസ്സാനി ച സംഹരിംസു.

കോകാലികോ ചിന്തേസി – ‘‘പരമപ്പിച്ഛാ അഗ്ഗസാവകാ പയുത്തവാചായ ഉപ്പന്നം ലാഭം ന സാദിയിസ്സന്തി, അസാദിയന്താ ‘ആവാസികസ്സ ദേഥാ’തി വക്ഖന്തീ’’തി. തം തം ലാഭം ഗാഹാപേത്വാ ഥേരാനം സന്തികം അഗമാസി. ഥേരാ ദിസ്വാവ ‘‘ഇമേ പച്ചയാ നേവ അമ്ഹാകം, ന കോകാലികസ്സ കപ്പന്തീ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ പക്കമിംസു. കോകാലികോ ‘‘കഥം ഹി നാമ അത്തനാ അഗണ്ഹന്താ മയ്ഹമ്പി അദാപേത്വാ പക്കമിസ്സന്തീ’’തി? ആഘാതം ഉപ്പാദേസി. തേപി ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പുന അത്തനോ പരിസം ആദായ ജനപദചാരികം ചരന്താ അനുപുബ്ബേന തസ്മിം രട്ഠേ തമേവ നഗരം പച്ചാഗമിംസു. നാഗരാ ഥേരേ സഞ്ജാനിത്വാ സഹ പരിക്ഖാരേഹി ദാനം സജ്ജിത്വാ നഗരമജ്ഝേ മണ്ഡപം കത്വാ ദാനം അദംസു, ഥേരാനഞ്ച പരിക്ഖാരേ ഉപനാമേസും. ഥേരാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദയിംസു. തം ദിസ്വാ കോകാലികോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ പുബ്ബേ അപ്പിച്ഛാ അഹേസും, ഇദാനി പാപിച്ഛാ ജാതാ, പുബ്ബേപി അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠപവിവിത്തസദിസാ മഞ്ഞേ’’തി ഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേ പുബ്ബേ അപ്പിച്ഛാ വിയ, ഇദാനി പന പാപഭിക്ഖൂ ജാതാ’’തി വത്വാ ‘‘മൂലട്ഠാനേയേവ നേസം പതിട്ഠം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി തരമാനരൂപോ നിക്ഖമിത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അയമേവ കോകാലികോ ഇമിനാ ച കാരണേന ഉപസങ്കമീതി വേദിതബ്ബോ.

ഭഗവാ തം തുരിതതുരിതം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാവ ആവജ്ജേന്തോ അഞ്ഞാസി – ‘‘അയം അഗ്ഗസാവകേ അക്കോസിതുകാമോ ആഗതോ’’തി. ‘‘സക്കാ നു ഖോ പടിസേധേതു’’ന്തി ച ആവജ്ജേന്തോ, ‘‘ന സക്കാ പടിസേധേതും, ഥേരേസു അപരജ്ഝിത്വാ കാലങ്കതോ ഏകംസേന പദുമനിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ, ‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേപി നാമ ഗരഹന്തം സുത്വാ ന നിസേധേതീ’’തി വാദമോചനത്ഥം അരിയൂപവാദസ്സ ച മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥം മാ ഹേവന്തി തിക്ഖത്തും പടിസേധേസി. തത്ഥ മാ ഹേവന്തി മാ ഏവം അഭണി. സദ്ധായികോതി സദ്ധായ ആകരോ പസാദാവഹോ സദ്ധാതബ്ബവചനോ വാ. പച്ചയികോതി പത്തിയായിതബ്ബവചനോ.

പക്കാമീതി കമ്മാനുഭാവേന ചോദിയമാനോ പക്കാമി. ഓകാസകതം ഹി കമ്മം ന സക്കാ പടിബാഹിതും, തം തസ്സ തത്ഥ ഠാതും ന അദാസി. അചിരപക്കന്തസ്സാതി പക്കന്തസ്സ സതോ ന ചിരേനേവ. സബ്ബോ കായോ ഫുടോ അഹോസീതി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഓകാസം ആവജ്ജേത്വാ സകലസരീരം അട്ഠീനി ഭിന്ദിത്വാ ഉഗ്ഗതാഹി പീളകാഹി അജ്ഝോത്ഥടം അഹോസി. യസ്മാ പന ബുദ്ധാനുഭാവേന തഥാരൂപം കമ്മം ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ വിപാകം ന ദേതി, ദസ്സനൂപചാരേ വിജഹിതമത്തേ ദേതി, തസ്മാ തസ്സ അചിരപക്കന്തസ്സ പീളകാ ഉട്ഠഹിംസു. കലായമത്തിയോതി ചണകമത്തിയോ. ബേലുവസലാടുകമത്തിയോതി തരുണബേലുവമത്തിയോ. (ബില്ലമത്തിയോതി മഹാബേലുവമത്തിയോ.) പഭിജ്ജിംസൂതി ഭിജ്ജിംസു. താസു ഭിന്നാസു സകലസരീരം പനസപക്കം വിയ അഹോസി. സോ പക്കേന ഗത്തേന ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ വിസഗിലിതോ മച്ഛോ വിയ കദലിപത്തേസു സയി. അഥ ധമ്മസവനത്ഥം ആഗതാഗതാ മനുസ്സാ – ‘‘ധി കോകാലിക, ധി കോകാലിക, അയുത്തമകാസി, അത്തനോയേവ മുഖം നിസ്സായ അനയബ്യസനം പത്തോ’’തി ആഹംസു. തേസം സുത്വാ ആരക്ഖദേവതാ ധി-കാരം അകംസു. ആരക്ഖകദേവതാനം ആകാസദേവതാതി ഇമിനാ ഉപായേന യാവ അകനിട്ഠഭവനാ ഏകധികാരോ ഉദപാദി. അഥസ്സ ഉപജ്ഝായോ ആഗന്ത്വാ ഓവാദം അഗണ്ഹന്തം ഞത്വാ ഗരഹിത്വാ പക്കാമി.

കാലമകാസീതി ഉപജ്ഝായേ പക്കന്തേ കാലമകാസി. പദുമം നിരയന്തി പാടിയേക്കോ പദുമനിരയോ നാമ നത്ഥി, അവീചിമഹാനിരയമ്ഹിയേവ പന പദുമഗണനായ പച്ചിതബ്ബേ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിബ്ബത്തി.

വീസതിഖാരികോതി മാഗധകേന പത്ഥേന ചത്താരോ പത്ഥാ കോസലരട്ഠേ ഏകപത്ഥോ ഹോതി, തേന പത്ഥേന ചത്താരോ പത്ഥാ ആള്ഹകം, ചത്താരി ആള്ഹകാനി ദോണം, ചതുദോണാ മാനികാ, ചതുമാനികാ ഖാരീ, തായ ഖാരിയാ വീസതിഖാരികോ. തിലവാഹോതി മാഗധകാനം സുഖുമതിലാനം തിലസകടം. അബ്ബുദോ നിരയോതി അബ്ബുദോ നാമ പാടിയേക്കോ നിരയോ നത്ഥി. അവീചിമ്ഹിയേവ പന അബ്ബുദഗണനായ പച്ചിതബ്ബട്ഠാനസ്സേതം നാമം. നിരബ്ബുദാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

വസ്സഗണനാപി പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാ – യഥേവ ഹി സതം സതസഹസ്സാനി കോടി ഹോതി, ഏവം സതം സതസഹസ്സകോടിയോ പകോടി നാമ ഹോതി, സതം സതസഹസ്സപകോടിയോ കോടിപകോടി നാമ, സതം സതസഹസ്സകോടിപകോടിയോ നഹുതം, സതം സതസഹസ്സനഹുതാനി നിന്നഹുതം, സതം സതസഹസ്സനിന്നഹുതാനി ഏകം അബ്ബുദം, തതോ വീസതിഗുണം നിരബ്ബുദം. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥാതി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സനങ്കുമാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൨. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സപ്പിനീതീരേതി സപ്പിനീനാമികായ നദിയാ തീരേ. സനങ്കുമാരോതി സോ കിര പഞ്ചസിഖകുമാരകകാലേ ഝാനം ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ കുമാരകവണ്ണേനേവ വിചരതി. തേന നം ‘‘കുമാരോ’’തി സഞ്ജാനന്തി, പോരാണകത്താ പന ‘‘സനങ്കുമാരോ’’തി വുച്ചതി. ജനേതസ്മിന്തി ജനിതസ്മിം, പജായാതി അത്ഥോ. യേ ഗോത്തപടിസാരിനോതി യേ ജനേതസ്മിം ഗോത്തം പടിസരന്തി തേസു ലോകേ ഗോത്തപടിസാരീസു ഖത്തിയോ സേട്ഠോ. വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി ഭയഭേരവസുത്തപരിയായേന (മ. നി. ൧.൩൪ ആദയോ) പുബ്ബേനിവാസാദീഹി വാ തീഹി, അമ്ബട്ഠസുത്തപരിയായേന (ദീ. നി. ൧.൨൭൮ ആദയോ) വിപസ്സനാഞാണം മനോമയിദ്ധി ഛ അഭിഞ്ഞായോതി ഇമാഹി വാ അട്ഠഹി വിജ്ജാഹി, സീലേസു പരിപൂരകാരിതാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ ജാഗരിയാനുയോഗോ സത്ത സദ്ധമ്മാ ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനീതി ഏവം പന്നരസധമ്മഭേദേന ചരണേന ച സമന്നാഗതോ. സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേതി സോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സേട്ഠോ ഉത്തമോതി. പഠമം.

൨. ദേവദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൩. ദുതിയേ അചിരപക്കന്തേതി സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ നചിരസ്സേവ വേളുവനതോ ഗയാസീസം ഗതേ. അസ്സതരിന്തി ഗദ്രഭസ്സ വളവായ ജാതം. ദുതിയം.

൩. അന്ധകവിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൪. തതിയേ അന്ധകവിന്ദന്തി ഏവംനാമകം ഗാമം. ഉപസങ്കമീതി ‘‘സത്ഥാ ഇദാനിപി വീരിയം കരോതി പധാനമനുയുഞ്ജതി, ഗച്ഛാമിസ്സ സന്തികേ ഠത്വാ സാസനാനുച്ഛവികം വീരിയപടിസംയുത്തം ഗാഥം വക്ഖാമീ’’തി ഉപസങ്കമി.

പന്താനീതി ജനതം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരേ ഠിതാനി. സംയോജനവിപ്പമോക്ഖാതി താനി ച സേനാസനാനി സേവമാനോ ന ചീവരാദീനം അത്ഥായ സേവേയ്യ, അഥ ഖോ ദസസംയോജനവിപ്പമോക്ഖത്ഥായ ചരേയ്യ. സങ്ഘേ വസേതി തേസു സേനാസനേസു രതിം അലഭന്തോ ഉപട്ഠാകാദീനം ചിത്താനുരക്ഖണത്ഥം ഗദ്രഭപിട്ഠേ രജം വിയ ഉപ്പതന്തോ അരഞ്ഞേ അചരിത്വാ സങ്ഘമജ്ഝേ വസേയ്യ. രക്ഖിതത്തോ സതീമാതി തത്ഥ ച വസന്തോ സഗവചണ്ഡോ ഗോണോ വിയ സബ്രഹ്മചാരിനോ അവിജ്ഝന്തോ അഘട്ടേന്തോ രക്ഖിതത്തോ സതിപട്ഠാനപരായണോ ഹുത്വാ വസേയ്യ.

ഇദാനി സങ്ഘേ വസമാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖാചാരവത്തം ആചിക്ഖന്തോ കുലാകുലന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പിണ്ഡികായ ചരന്തോതി പിണ്ഡത്ഥായ ചരമാനോ. സേവേഥ പന്താനി സേനാസനാനീതി സങ്ഘമജ്ഝം ഓതരിത്വാ വസമാനോപി ധുരപരിവേണേ താലനാളികേരആദീനി രോപേത്വാ ഉപട്ഠാകാദിസംസട്ഠോ ന വസേയ്യ, ചിത്തകല്ലതം പന ജനേത്വാ ചിത്തം ഹാസേത്വാ തോസേത്വാ പുന പന്തസേനാസനേ വസേയ്യാതി അരഞ്ഞസ്സേവ വണ്ണം കഥേതി. ഭയാതി വട്ടഭയതോ. അഭയേതി നിബ്ബാനേ. വിമുത്തോതി അധിമുത്തോ ഹുത്വാ വസേയ്യ.

യത്ഥ ഭേരവാതി യസ്മിം ഠാനേ ഭയജനകാ സവിഞ്ഞാണകാ സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ, അവിഞ്ഞാണകാ രത്തിഭാഗേ ഖാണുവല്ലിആദയോ ബഹൂ അത്ഥി. സരീസപാതി ദീഘജാതികാദിസരീസപാ. നിസീദി തത്ഥ ഭിക്ഖൂതി താദിസേ ഠാനേ ഭിക്ഖു നിസിന്നോ. ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി – ഭഗവാ യഥാ തുമ്ഹേ ഏതരഹി തത്രട്ഠകഭേരവാരമ്മണാനി ചേവ സരീസപേ ച വിജ്ജുനിച്ഛാരണാദീനി ച അമനസികത്വാ നിസിന്നാ, ഏവമേവം പധാനമനുയുത്താ ഭിക്ഖൂ നിസീദന്തീതി.

ജാതു മേ ദിട്ഠന്തി ഏകംസേന മയാ ദിട്ഠം. ന യിദം ഇതിഹീതിഹന്തി ഇദം ഇതിഹ ഇതിഹാതി ന തക്കഹേതു വാ നയഹേതു വാ പിടകസമ്പദാനേന വാ അഹം വദാമി. ഏകസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയസ്മിന്തി ഏകായ ധമ്മദേസനായ. ധമ്മദേസനാ ഹി ഇധ ബ്രഹ്മചരിയന്തി അധിപ്പേതാ. മച്ചുഹായിനന്തി മരണപരിച്ചാഗിനം ഖീണാസവാനം.

ദസാ ച ദസധാ ദസാതി ഏത്ഥ ദസാതി ദസേവ, ദസധാ ദസാതി സതം, അഞ്ഞേ ച ദസുത്തരം സേഖസതം പസ്സാമീതി വദതി. സോതസമാപന്നാതി മഗ്ഗസോതം സമാപന്നാ. അതിരച്ഛാനഗാമിനോതി ദേസനാമത്തമേതം, അവിനിപാതധമ്മാതി അത്ഥോ. സങ്ഖാതും നോപി സക്കോമീതി മുസാവാദഭയേന ഏത്തകാ നാമ പുഞ്ഞഭാഗിനോ സത്താതി ഗണേതും ന സക്കോമീതി ബഹും ബ്രഹ്മധമ്മദേസനം സന്ധായ ഏവമാഹ. തതിയം.

൪. അരുണവതീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ചതുത്ഥേ അഭിഭൂസമ്ഭവന്തി അഭിഭൂ ച സമ്ഭവോ ച. തേസു അഭിഭൂഥേരോ സാരിപുത്തത്ഥേരോ വിയ പഞ്ഞായ അഗ്ഗോ, സമ്ഭവത്ഥേരോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ വിയ സമാധിനാ അഗ്ഗോ. ഉജ്ഝായന്തീതി അവജ്ഝായന്തി, ലാമകതോ വാ ചിന്തേന്തി. ഖിയ്യന്തീതി, കിന്നാമേതം കിന്നാമേതന്തി? അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥേന്തി. വിപാചേന്തീതി വിത്ഥാരയന്താ പുനപ്പുനം കഥേന്തി. ഹേട്ഠിമേന ഉപഡ്ഢകായേനാതി നാഭിതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠിമകായേന. പാളിയം ഏത്തകമേവ ആഗതം. ഥേരോ പന ‘‘പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ നാഗവണ്ണം ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി, സുപണ്ണവണ്ണം ഗഹേത്വാ വാ ദസ്സേതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൧൩) നയേന ആഗതം അനേകപ്പകാരം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം ദസ്സേസി. ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസീതി ഥേരോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘കഥം ദേസിതാ നു ഖോ ധമ്മദേസനാ സബ്ബേസം പിയാ അസ്സ മനാപാ’’തി. തതോ ആവജ്ജേന്തോ – ‘‘സബ്ബേപി പാസണ്ഡാ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ സമയേ പുരിസകാരം വണ്ണയന്തി, വീരിയസ്സ അവണ്ണവാദീ നാമ നത്ഥി, വീരിയപടിസംയുത്തം കത്വാ ദേസേസ്സാമി, ഏവം അയം ധമ്മദേസനാ സബ്ബേസം പിയാ ഭവിസ്സതി മനാപാ’’തി ഞത്വാ തീസു പിടകേസു വിചിനിത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ആരമ്ഭഥാതി ആരമ്ഭവീരിയം കരോഥ. നിക്കമഥാതി നിക്കമവീരിയം കരോഥ. യുഞ്ജഥാതി പയോഗം കരോഥ പരക്കമഥ. മച്ചുനോ സേനന്തി മച്ചുനോ സേനാ നാമ കിലേസസേനാ, തം ധുനാഥ. ജാതിസംസാരന്തി ജാതിഞ്ച സംസാരഞ്ച, ജാതിസങ്ഖാതം വാ സംസാരം. ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിച്ഛേദം കരിസ്സതി. കിം പന കത്വാ ഥേരോ സഹസ്സിലോകധാതും വിഞ്ഞാപേസീതി? നീലകസിണം താവ സമാപജ്ജിത്വാ സബ്ബത്ഥ ആലോകട്ഠാനേ അന്ധകാരം ഫരി, ഓദാതകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ അന്ധകാരട്ഠാനേ ഓഭാസം. തതോ ‘‘കിമിദം അന്ധകാര’’ന്തി? സത്താനം ആഭോഗേ ഉപ്പന്നേ ആലോകം ദസ്സേസി. ആലോകട്ഠാനേ ആലോകകിച്ചം നത്ഥി, ‘‘കിം ആലോകോ അയ’’ന്തി? വിചിനന്താനം അത്താനം ദസ്സേസി. അഥ തേസം ഥേരോതി വദന്താനം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി, സബ്ബേ ഓസടായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ വിയ സദ്ദം സുണിംസു. അത്ഥോപി നേസം പാകടോ അഹോസി. ചതുത്ഥം.

൫. പരിനിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൬. പഞ്ചമേ ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേതി യഥേവ ഹി കദമ്ബനദീതീരതോ രാജമാതുവിഹാരദ്വാരേന ഥൂപാരാമം ഗന്തബ്ബം ഹോതി, ഏവം ഹിരഞ്ഞവതികായ നാമ നദിയാ പാരിമതീരതോ സാലവനം ഉയ്യാനം. യഥാ അനുരാധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ, ഏവം തം കുസിനാരായ ഹോതി. യഥാ ഥൂപാരാമതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരം പവിസനമഗ്ഗോ പാചീനമുഖോ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്തതി, ഏവം ഉയ്യാനതോ സാലപന്തി പാചീനമുഖാ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്താ. തസ്മാ തം ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേ. അന്തരേന യമകസാലാനന്തി മൂലക്ഖന്ധവിടപപത്തേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസിബ്ബിത്വാ ഠിതസാലാനം അന്തരികായ. അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാതി സതിഅവിപ്പവാസേന കത്തബ്ബകിച്ചാനി സമ്പാദയഥ. ഇതി ഭഗവാ യഥാ നാമ മരണമഞ്ചേ നിപന്നോ മഹദ്ധനോ കുടുമ്ബികോ പുത്താനം ധനസാരം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവമേവം പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നോ പഞ്ചചത്താലീസ വസ്സാനി ദിന്നം ഓവാദം സബ്ബം ഏകസ്മിം അപ്പമാദപദേയേവ പക്ഖിപിത്വാ അഭാസി. അയം തഥാഗതസ്സ പച്ഛിമാ വാചാതി ഇദം പന സങ്ഗീതികാരാനം വചനം.

ഇതോ പരം യം പരിനിബ്ബാനപരികമ്മം കത്വാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, തം ദസ്സേതും, അഥ ഖോ ഭഗവാ പഠമം ഝാനന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നേ ഭഗവതി അസ്സാസപസ്സാസാനം അപ്പവത്തിം ദിസ്വാ, ‘‘പരിനിബ്ബുതോ സത്ഥാ’’തി സഞ്ഞായ ദേവമനുസ്സാ ഏകപ്പഹാരേന വിരവിംസു, ആനന്ദത്ഥേരോപി – ‘‘പരിനിബ്ബുതോ നു ഖോ, ഭന്തേ, അനുരുദ്ധ ഭഗവാ’’തി ഥേരം പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, തഥാഗതോ പരിനിബ്ബുതോ, അപിച സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ’’തി ആഹ. കഥം പന സോ അഞ്ഞാസി? ഥേരോ കിര സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ തം തം സമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തോ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവുട്ഠാനം, താവ ഗന്ത്വാ, ‘‘ഇദാനി ഭഗവാ നിരോധം സമാപന്നോ, അന്തോനിരോധേ ച കാലംകിരിയാ നാമ നത്ഥീ’’തി അഞ്ഞാസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജി…പേ… തതിയജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജീതി ഏത്ഥ പന ഭഗവാ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി, തേരസസു ഠാനേസു ദുതിയം ഝാനം… തഥാ തതിയം… പന്നരസസു ഠാനേസു ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജി. കഥം? ദസസു അസുഭേസു ദ്വത്തിംസാകാരേ അട്ഠസു കസിണേസു മേത്താകരുണാമുദിതേസു ആനാപാനേ പരിച്ഛേദാകാസേതി ഇമേസു താവ ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി. ഠപേത്വാ പന ദ്വത്തിംസാകാരഞ്ച ദസ ച അസുഭാനി സേസേസു തേരസസു ദുതിയം ഝാനം… തേസുയേവ തതിയം ഝാനം സമാപജ്ജി. അട്ഠസു പന കസിണേസു ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരേ ആനാപാനേ പരിച്ഛേദാകാസേ ചതൂസു അരൂപേസൂതി ഇമേസു പന്നരസസു ഠാനേസു ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജി. അയമ്പി ച സങ്ഖേപകഥാവ. നിബ്ബാനപുരം പവിസന്തോ പന ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമി സബ്ബാപി ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ പവിസിത്വാ വിദേസം ഗച്ഛന്തോ ഞാതിജനം ആലിങ്ഗേത്വാ വിയ സബ്ബസമാപത്തിസുഖം അനുഭവിത്വാ പവിട്ഠോ.

ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ സമനന്തരാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായീതി ഏത്ഥ ച ഝാനസമനന്തരം പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരന്തി, ദ്വേ സമനന്തരാനി. ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണസ്സ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാനം ഝാനസമനന്തരം നാമ, ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ പുന ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണസ്സ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരം നാമ. ഇമാനി ദ്വേപി സമനന്തരാനേവ. ഭഗവാ പന ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഝാനാ വുട്ഠായ ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗചിത്തേന അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന പരിനിബ്ബായി. യേ ഹി കേചി ബുദ്ധാ വാ പച്ചേകബുദ്ധാ വാ അരിയസാവകാ വാ അന്തമസോ കുന്ഥകിപില്ലികം ഉപാദായ സബ്ബേ ഭവങ്ഗചിത്തേനേവ അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന കാലം കരോന്തി.

ഭൂതാതി സത്താ. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി പടിഭാഗപുഗ്ഗലവിരഹിതോ. ബലപ്പത്തോതി ദസവിധം ഞാണബലം പത്തോ. ഉപ്പാദവയധമ്മിനോതി ഉപ്പാദവയസഭാവാ. തേസം വൂപസമോതി തേസം സങ്ഖാരാനം വൂപസമോ. സുഖോതി അസങ്ഖതം നിബ്ബാനമേവ സുഖന്തി അത്ഥോ. തദാസീതി ‘‘സഹ പരിനിബ്ബാനാ മഹാഭൂമിചാലോ അഹോസീ’’തി ഏവം മഹാപരിനിബ്ബാനേ (ദീ. നി. ൨.൨൨൦) വുത്തം ഭൂമിചാലം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ലോമഹംസനകോ ച ഭിംസനകോ ച ആസി. സബ്ബാകാരവരൂപേതേതി സബ്ബാകാരവരഗുണൂപേതേ. നാഹു അസ്സാസപസ്സാസോതി ന ജാതോ അസ്സാസപസ്സാസോ. അനേജോതി തണ്ഹാസങ്ഖാതായ ഏജായ അഭാവേന അനേജോ. സന്തിമാരബ്ഭാതി അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പടിച്ച സന്ധായ. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. പരിനിബ്ബുതോതി ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. അസല്ലീനേനാതി അനല്ലീനേന അസങ്കുടിതേന സുവികസിതേനേവ ചിത്തേന. വേദനം അജ്ഝവാസയീതി വേദനം അധിവാസേസി, ന വേദനാനുവത്തീ ഹുത്വാ ഇതോ ചിതോ സമ്പരിവത്തി. വിമോക്ഖോതി കേനചി ധമ്മേന അനാവരണവിമോക്ഖോ സബ്ബസോ അപഞ്ഞത്തിഭാവൂപഗമോ പജ്ജോതനിബ്ബാനസദിസോ ജാതോതി. പഞ്ചമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ബ്രഹ്മസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.