൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തജടിലസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേതി പുബ്ബാരാമസങ്ഖാതേ വിഹാരേ മിഗാരമാതുയാ പാസാദേ. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – അതീതേ സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ ഏകാ ഉപാസികാ പദുമുത്തരം ഭഗവന്തം നിമന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സതസഹസ്സദാനം ദത്വാ ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ – ‘‘അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗുപട്ഠായികാ ഹോമീ’’തി പത്ഥനം അകാസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ഭദ്ദിയനഗരേ മേണ്ഡകപുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ഗേഹേ സുമനദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ജാതകാലേ ചസ്സാ വിസാഖാതി നാമം അകംസു. സാ യദാ ഭഗവാ ഭദ്ദിയനഗരം അഗമാസി, തദാ പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗമനം ഗതാ പഠമദസ്സനമ്ഹിയേവ സോതാപന്നാ അഹോസി. അപരഭാഗേ സാവത്ഥിയം മിഗാരസേട്ഠിപുത്തസ്സ പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരസ്സ ഗേഹം ഗതാ. തത്ഥ നം മിഗാരസേട്ഠി മാതിട്ഠാനേ ഠപേസി, തസ്മാ മിഗാരമാതാതി വുച്ചതി. തായ കാരിതേ പാസാദേ.

ബഹി ദ്വാരകോട്ഠകേതി പാസാദദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ബഹി, ന വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകസ്സ. സോ കിര പാസാദോ ലോഹപാസാദോ വിയ സമന്താ ചതുദ്വാരകോട്ഠകയുത്തേന പാകാരേന പരിക്ഖിത്തോ. തേസു പാചീനദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ബഹി പാസാദച്ഛായായം പാചീനലോകധാതും ഓലോകേന്തോ പഞ്ഞത്തേ വരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ഹോതി.

പരൂള്ഹകച്ഛനഖലോമാതി പരൂള്ഹകച്ഛാ പരൂള്ഹനഖാ പരൂള്ഹലോമാ, കച്ഛാദീസു ദീഘലോമാ ദീഘനഖാ ചാതി അത്ഥോ. ഖാരിവിവിധന്തി വിവിധഖാരിം നാനപ്പകാരകം പബ്ബജിതപരിക്ഖാരഭണ്ഡകം. അവിദൂരേ അതിക്കമന്തീതി അവിദൂരമഗ്ഗേന നഗരം പവിസന്തി. രാജാഹം, ഭന്തേതി അഹം, ഭന്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ, മയ്ഹം നാമം തുമ്ഹേ ജാനാഥാതി. കസ്മാ പന രാജാ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ നിസിന്നോ ഏവരൂപാനം നഗ്ഗഭോഗ്ഗനിസ്സിരികാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി. സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. ഏവം ഹിസ്സ അഹോസി – ‘‘സചാഹം ഏത്തകമ്പി ഏതേസം ന കരിസ്സാമി, ‘മയം പുത്തദാരം പഹായ ഏതസ്സത്ഥായ ദുബ്ഭോജനദുക്ഖസേയ്യാദീനി അനുഭോമ, അയം അമ്ഹാകം അഞ്ജലിമത്തമ്പി ന കരോതീ’തി അത്തനാ ദിട്ഠം സുതം പടിച്ഛാദേത്വാ ന കഥേയ്യും. ഏവം കതേ പന അനിഗൂഹിത്വാ കഥേസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ ഏവമകാസി. അപിച സത്ഥു അജ്ഝാസയജാനനത്ഥം ഏവമകാസി.

കാസികചന്ദനന്തി സണ്ഹചന്ദനം. മാലാഗന്ധവിലേപനന്തി വണ്ണഗന്ധത്ഥായ മാലം, സുഗന്ധഭാവത്ഥായ ഗന്ധം, വണ്ണഗന്ധത്ഥായ വിലേപനഞ്ച ധാരേന്തേന.

സംവാസേനാതി സഹവാസേന. സീലം വേദിതബ്ബന്തി അയം സുസീലോ വാ ദുസ്സീലോ വാതി സംവസന്തേന ഉപസങ്കമന്തേന ജാനിതബ്ബോ. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ ന ഇത്തരന്തി തഞ്ച സീലം ദീഘേന കാലേന വേദിതബ്ബം, ന ഇത്തരേന. ദ്വീഹതീഹഞ്ഹി സംയതാകാരോ ച സംവുതിന്ദ്രിയാകാരോ ച ന സക്കാ ദസ്സേതും. മനസികരോതാതി സീലമസ്സ പരിഗ്ഗഹേസ്സാമീതി മനസികരോന്തേന പച്ചവേക്ഖന്തേനേവ സക്കാ ജാനിതും, ന ഇതരേന. പഞ്ഞവതാതി തമ്പി സപ്പഞ്ഞേനേവ പണ്ഡിതേന. ബാലോ ഹി മനസികരോന്തോപി ജാനിതും ന സക്കോതി.

സംവോഹാരേനാതി കഥനേന.

‘‘യോ ഹി കോചി മനുസ്സേസു, വോഹാരം ഉപജീവതി;

ഏവം വാസേട്ഠ ജാനാഹി, വാണിജോ സോ ന ബ്രാഹ്മണോ’’തി. (മ. നി. ൨.൪൫൭) –

ഏത്ഥ ഹി ബ്യവഹാരോ വോഹാരോ നാമ. ‘‘ചത്താരോ അരിയവോഹാരാ ചത്താരോ അനരിയവോഹാരാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൩) ഏത്ഥ ചേതനാ. ‘‘സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫) ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തി. ‘‘വോഹാരമത്തേന സോ വോഹരേയ്യാ’’തി (സം. നി. ൧.൨൫) ഏത്ഥ കഥാ വോഹാരോ. ഇധാപി ഏസോവ അധിപ്പേതോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി സമ്മുഖാ കഥാ പരമ്മുഖായ കഥായ ന സമേതി, പരമ്മുഖാ കഥാ ച സമ്മുഖായ കഥായ, തഥാ പുരിമകഥാ ച പച്ഛിമകഥായ, പച്ഛിമകഥാ ച പുരിമകഥായ. സോ കഥേന്തേനേവ സക്കാ ജാനിതും ‘‘അസുചി ഏസോ പുഗ്ഗലോ’’തി. സുചിസീലസ്സ പന പുരിമം പച്ഛിമേന, പച്ഛിമഞ്ച പുരിമേന സമേതി, സമ്മുഖാകഥിതം പരമ്മുഖാകഥിതേന, പരമ്മുഖാകഥിതഞ്ച സമ്മുഖാകഥിതേന, തസ്മാ കഥേന്തേന സക്കാ സുചിഭാവോ ജാനിതുന്തി പകാസേന്തോ ഏവമാഹ.

ഥാമോതി ഞാണഥാമോ. യസ്സ ഹി ഞാണഥാമോ നത്ഥി, സോ ഉപ്പന്നേസു ഉപദ്ദവേസു ഗഹേതബ്ബഗ്ഗഹണം കതബ്ബകിച്ചം അപസ്സന്തോ അദ്വാരഘരം പവിട്ഠോ വിയ ചരതി. തേനാഹ ആപദാസു ഖോ, മഹാരാജ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോതി. സാകച്ഛായാതി സംകഥായ. ദുപ്പഞ്ഞസ്സ ഹി കഥാ ഉദകേ ഗേണ്ഡു വിയ ഉപ്പലവതി, പഞ്ഞവതോ കഥേന്തസ്സ പടിഭാനം അനന്തരം ഹോതി. ഉദകവിപ്ഫന്ദിതേനേവ ഹി മച്ഛോ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാതി ഞായതി. ഓചരകാതി ഹേട്ഠാചരകാ. ചരാ ഹി പബ്ബതമത്ഥകേന ചരന്താപി ഹേട്ഠാ – ചരകാവ ഹോന്തി. ഓചരിത്വാതി അവചരിത്വാ വീമംസിത്വാ, തം തം പവത്തിം ഞത്വാതി അത്ഥോ. രജോജല്ലന്തി രജഞ്ച ജല്ലഞ്ച. വണ്ണരൂപേനാതി വണ്ണസണ്ഠാനേന. ഇത്തരദസ്സനേനാതി ലഹുകദസ്സനേന. വിയഞ്ജനേനാതി പരിക്ഖാരഭണ്ഡകേന. പതിരൂപകോ മത്തികാകുണ്ഡലോവാതി സുവണ്ണകുണ്ഡലപതിരൂപകോ മത്തികാകുണ്ഡലോവ. ലോഹഡ്ഢമാസോതി ലോഹഡ്ഢമാസകോ. പഠമം.

൨. പഞ്ചരാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. ദുതിയേ രൂപാതി നീലപീതാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം. കാമാനം അഗ്ഗന്തി ഏതം കാമാനം ഉത്തമം സേട്ഠന്തി രൂപഗരുകോ ആഹ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. യതോതി യദാ. മനാപപരിയന്തന്തി മനാപനിപ്ഫത്തികം മനാപകോടികം. തത്ഥ ദ്വേ മനാപാനി പുഗ്ഗലമനാപം സമ്മുതിമനാപഞ്ച. പുഗ്ഗലമനാപം നാമ യം ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇട്ഠം കന്തം ഹോതി, തദേവ അഞ്ഞസ്സ അനിട്ഠം അകന്തം. പച്ചന്തവാസീനഞ്ഹി ഗണ്ഡുപ്പാദാപി ഇട്ഠാ ഹോന്തി കന്താ മനാപാ, മജ്ഝിമദേസവാസീനം അതിജേഗുച്ഛാ. തേസഞ്ച മോരമംസാദീനി ഇട്ഠാനി ഹോന്തി, ഇതരേസം താനി അതിജേഗുച്ഛാനി. ഇദം പുഗ്ഗലമനാപം. ഇതരം സമ്മുതിമനാപം.

ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം നാമ ലോകേ പടിവിഭത്തം നത്ഥി, വിഭജിത്വാ പന ദസ്സേതബ്ബം. വിഭജന്തേന ച ന അതിഇസ്സരാനം മഹാസമ്മതമഹാസുദസ്സനധമ്മാസോകാദീനം വസേന വിഭജിതബ്ബം. തേസഞ്ഹി ദിപ്പകപ്പമ്പി ആരമ്മണം അമനാപം ഉപട്ഠാതി. അതിദുഗ്ഗതാനം ദുല്ലഭന്നപാനാനം വസേനപി ന വിഭജിതബ്ബം. തേസഞ്ഹി കണാജകഭത്തസിത്ഥാനിപി പൂതിമംസസ്സ രസോപി അതിമധുരോ അമതസദിസോ ഹോതി. മജ്ഝിമാനം പന ഗണകമഹാമത്തസേട്ഠി കുടുമ്ബികവാണിജാദീനം കാലേന ഇട്ഠം കാലേന അനിട്ഠം ലഭമാനാനം വസേന വിഭജിതബ്ബം. തഞ്ച പനേതം ആരമ്മണം ജവനം പരിച്ഛിന്ദിതും ന സക്കോതി. ജവനഞ്ഹി ഇട്ഠേപി രജ്ജതി അനിട്ഠേപി, ഇട്ഠേപി ദുസ്സതി അനിട്ഠേപി. ഏകന്തതോ പന വിപാകചിത്തം ഇട്ഠാനിട്ഠം പരിച്ഛിന്ദതി. കിഞ്ചാപി ഹി മിച്ഛാദിട്ഠികാ ബുദ്ധം വാ സങ്ഘം വാ മഹാചേതിയാദീനി വാ ഉളാരാനി ആരമ്മണാനി ദിസ്വാ അക്ഖീനി പിദഹന്തി ദോമനസ്സം ആപജ്ജന്തി, ധമ്മസദ്ദം സുത്വാ കണ്ണേ ഥകേന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസോതവിഞ്ഞാണാനി പന തേസം കുസലവിപാകാനേവ ഹോന്തി. കിഞ്ചാപി ഗൂഥസൂകരാദയോ ഗൂഥഗന്ധം ഘായിത്വാ ഖാദിതും ലഭിസ്സാമാതി സോമനസ്സജാതാ ഹോന്തി, ഗൂഥദസ്സനേ പന നേസം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തസ്സ ഗന്ധഘായനേ ഘാനവിഞ്ഞാണം, രസസായനേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണഞ്ച അകുസലവിപാകമേവ ഹോതി. ഭഗവാ പന പുഗ്ഗലമനാപതം സന്ധായ തേ ച, മഹാരാജ, രൂപാതിആദിമാഹ.

ചന്ദനങ്ഗലികോതി ഇദം തസ്സ ഉപാസകസ്സ നാമം. പടിഭാതി മം ഭഗവാതി ഭഗവാ മയ്ഹം ഏകം കാരണം ഉപട്ഠാതി പഞ്ഞായതി. തസ്സ തേ പഞ്ച രാജാനോ ആമുത്തമണികുണ്ഡലേ സജ്ജിതായ ആപാനഭൂമിയാ നിസിന്നവസേനേവ മഹതാ രാജാനുഭാവേന പരമേന ഇസ്സരിയവിഭവേന ആഗന്ത്വാപി ദസബലസ്സ സന്തികേ ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ദിവാ പദീപേ വിയ ഉദകാഭിസിത്തേ അങ്ഗാരേ വിയ സൂരിയുട്ഠാനേ ഖജ്ജോപനകേ വിയ ച ഹതപ്പഭേ ഹതസോഭേ തം തഥാഗതഞ്ച തേഹി സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന വിരോചമാനം ദിസ്വാ, ‘‘മഹന്താ വത ഭോ ബുദ്ധാ നാമാ’’തി പടിഭാനം ഉദപാദി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

കോകനദന്തി പദുമസ്സേവേതം വേവചനം. പാതോതി കാലസ്സേവ. സിയാതി ഭവേയ്യ. അവീതഗന്ധന്തി അവിഗതഗന്ധം. അങ്ഗീരസന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. ഭഗവതോ ഹി അങ്ഗതോ രസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, തസ്മാ അങ്ഗീരസോതി വുച്ചതി. യഥാ കോകനദസങ്ഖാതം പദുമം പാതോവ ഫുല്ലം അവീതഗന്ധം സിയാ, ഏവമേവ ഭഗവന്തം അങ്ഗീരസം തപന്തം ആദിച്ചമിവ അന്തലിക്ഖേ വിരോചമാനം പസ്സാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ. ഭഗവന്തം അച്ഛാദേസീതി ഭഗവതോ അദാസീതി അത്ഥോ. ലോകവോഹാരതോ പനേത്ഥ ഈദിസം വചനം ഹോതി. സോ കിര ഉപാസകോ – ‘‘ഏതേ തഥാഗതസ്സ ഗുണേസു പസീദിത്വാ മയ്ഹം പഞ്ച ഉത്തരാസങ്ഗേ ദേന്തി, അഹമ്പി തേ ഭഗവതോവ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അദാസി. ദുതിയം.

൩. ദോണപാകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. തതിയേ ദോണപാകകുരന്തി ദോണപാകം കുരം, ദോണസ്സ തണ്ഡുലാനം പക്കഭത്തം തദൂപിയഞ്ച സൂപബ്യഞ്ജനം ഭുഞ്ജതീതി അത്ഥോ. ഭുത്താവീതി പുബ്ബേ ഭത്തസമ്മദം വിനോദേത്വാ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, തംദിവസം പന ഭുഞ്ജന്തോവ ദസബലം സരിത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ അഗമാസി. മഹസ്സാസീതി തസ്സ ഗച്ഛതോ ബലവാ ഭത്തപരീളാഹോ ഉദപാദി, തസ്മാ മഹന്തേഹി അസ്സാസേഹി അസ്സസതി, ഗത്തതോപിസ്സ സേദബിന്ദൂനി മുച്ചന്തി, തമേനം ഉഭോസു പസ്സേസു ഠത്വാ യമകതാലവണ്ടേഹി ബീജന്തി, ബുദ്ധഗാരവേന പന നിപജ്ജിതും ന ഉസ്സഹതീതി ഇദം സന്ധായ ‘‘മഹസ്സാസീ’’തി വുത്തം. ഇമം ഗാഥം അഭാസീതി, രാജാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതായ കിലമതി, ഫാസു വിഹാരം ദാനിസ്സ കരിസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ അഭാസി. മനുജസ്സാതി സത്തസ്സ. കഹാപണസതന്തി പാതരാസേ പണ്ണാസം സായമാസേ പണ്ണാസന്തി ഏവം കഹാപണസതം. പരിയാപുണിത്വാതി രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഥോകം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമം മങ്ഗലഅസിം കസ്സ ദമ്മി, മഹാരാജാ’’തി? അസുകസ്സ നാമ ദേഹീതി സോ തം അസിം ദത്വാ ദസബലസ്സ സന്തികം ആഗമ്മ വന്ദിത്വാ ഠിതകോവ ‘‘ഗാഥം വദഥ, ഭോ ഗോതമാ’’തി വത്വാ ഭഗവതാ വുത്തം പരിയാപുണിത്വാതി അത്ഥോ.

ഭത്താഭിഹാരേ സുദം ഭാസതീതി കഥം ഭാസതി? ഭഗവതാ അനുസിട്ഠിനിയാമേന. ഭഗവാ ഹി നം ഏവം അനുസാസി – ‘‘മാണവ, ഇമം ഗാഥം നടോ വിയ പത്തപത്തട്ഠാനേ മാ അവച, രഞ്ഞോ ഭുഞ്ജനട്ഠാനേ ഠത്വാ പഠമപിണ്ഡാദീസുപി അവത്വാ വോസാനപിണ്ഡേ ഗഹിതേ വദേയ്യാസി, രാജാ സുത്വാവ ഭത്തപിണ്ഡം ഛഡ്ഡേസ്സതി. അഥ രഞ്ഞോ ഹത്ഥേസു ധോതേസു പാതിം അപനേത്വാ സിത്ഥാനി ഗണേത്വാ തദുപിയം ബ്യഞ്ജനം ഞത്വാ പുനദിവസേ താവതകേ തണ്ഡുലേ ഹാരേയ്യാസി, പാതരാസേ ച വത്വാ സായമാസേ മാ വദേയ്യാസീ’’തി. സോ സാധൂതി പടിസ്സുണിത്വാ തംദിവസം രഞ്ഞോ പാതരാസം ഭുത്വാ ഗതത്താ സായമാസേ ഭഗവതോ അനുസിട്ഠിനിയാമേന ഗാഥം അഭാസി. രാജാ ദസബലസ്സ വചനം സരിത്വാ ഭത്തപിണ്ഡം പാതിയംയേവ ഛഡ്ഡേസി. രഞ്ഞോ ഹത്ഥേസു ധോതേസു പാതിം അപനേത്വാ സിത്ഥാനി ഗണേത്വാ തദുപിയം ബ്യഞ്ജനം ഞത്വാ പുനദിവസേ തത്തകേ തണ്ഡുലേ ഹരിംസു.

നാളികോദനപരമതായ സണ്ഠാസീതി സോ കിര മാണവോ ദിവസേ ദിവസേ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി, ദസബലസ്സ വിസ്സാസികോ അഹോസി. അഥ നം ഏകദിവസം പുച്ഛി ‘‘രാജാ കിത്തകം ഭുഞ്ജതീ’’തി? സോ ‘‘നാളികോദന’’ന്തി ആഹ. വട്ടിസ്സതി ഏത്താവതാ പുരിസഭാഗോ ഏസ, ഇതോ പട്ഠായ ഗാഥം മാ വദീതി. ഇതി രാജാ തത്ഥേവ സണ്ഠാസി. ദിട്ഠധമ്മികേന ചേവ അത്ഥേന സമ്പരായികേന ചാതി ഏത്ഥ സല്ലിഖിതസരീരതാ ദിട്ഠധമ്മികത്ഥോ നാമ, സീലം സമ്പരായികത്ഥോ. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ ഹി സീലങ്ഗം നാമ ഹോതീതി. തതിയം.

൪. പഠമസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. ചതുത്ഥേ വേദേഹിപുത്തോതി വേദേഹീതി പണ്ഡിതാധിവചനമേതം, പണ്ഡിതിത്ഥിയാ പുത്തോതി അത്ഥോ. ചതുരങ്ഗിനിന്തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥപത്തിസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. സന്നയ്ഹിത്വാതി ചമ്മപടിമുഞ്ചനാദീഹി സന്നാഹം കാരേത്വാ. സങ്ഗാമേസുന്തി യുജ്ഝിംസു. കേന കാരണേന? മഹാകോസലരഞ്ഞാ കിര ബിമ്ബിസാരസ്സ ധീതരം ദേന്തേന ദ്വിന്നം രജ്ജാനം അന്തരേ സതസഹസ്സുട്ഠാനോ കാസിഗാമോ നാമ ധീതു ദിന്നോ. അജാതസത്തുനാ ച പിതരി മാരിതേ മാതാപിസ്സ രഞ്ഞോ വിയോഗസോകേന നചിരസ്സേവ മതാ. തതോ രാജാ പസേനദി കോസലോ – ‘‘അജാതസത്തുനാ മാതാപിതരോ മാരിതാ, മയ്ഹം പിതു സന്തകോ ഗാമോ’’തി തസ്സത്ഥായ അഡ്ഡം കരോതി. അജാതസത്തുപി ‘‘മയ്ഹം മാതു സന്തകോ’’തി തസ്സ ഗാമസ്സത്ഥായ ദ്വേപി മാതുലഭാഗിനേയ്യാ യുജ്ഝിംസു.

പാപാ ദേവദത്താദയോ മിത്താ അസ്സാതി പാപമിത്തോ. തേയേവസ്സ സഹായാതി പാപസഹായോ. തേസ്വേവസ്സ ചിത്തം നിന്നം സമ്പവങ്കന്തി പാപസമ്പവങ്കോ. പസേനദിസ്സ സാരിപുത്തത്ഥേരാദീനം വസേന കല്യാണമിത്താദിതാ വേദിതബ്ബാ. ദുക്ഖം സേതീതി ജിതാനി ഹത്ഥിആദീനി അനുസോചന്തോ ദുക്ഖം സയിസ്സതി. ഇദം ഭഗവാ പുന തസ്സ ജയകാരണം ദിസ്വാ ആഹ. ജയം വേരം പസവതീതി ജിനന്തോ വേരം പസവതി, വേരിപുഗ്ഗലം ലഭതി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. പഞ്ചമേ അബ്ഭുയ്യാസീതി പരാജയേ ഗരഹപ്പത്തോ ‘‘ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം കഥാസല്ലാപം സുണാഥാ’’തി രത്തിഭാഗേ ബുദ്ധരക്ഖിതേന നാമ വുഡ്ഢപബ്ബജിതേന ധമ്മരക്ഖിതസ്സ വുഡ്ഢപബ്ബജിതസ്സ ‘‘സചേ രാജാ ഇമഞ്ച ഉപായം കത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, പുന ജിനേയ്യാ’’തി വുത്തജയകാരണം സുത്വാ അഭിഉയ്യാസി.

യാവസ്സ ഉപകപ്പതീതി യാവ തസ്സ ഉപകപ്പതി സയ്ഹം ഹോതി. യദാ ചഞ്ഞേതി യദാ അഞ്ഞേ. വിലുമ്പന്തീതി തം വിലുമ്പിത്വാ ഠിതപുഗ്ഗലം വിലുമ്പന്തി. വിലുമ്പതീതി വിലുമ്പിയതി. ഠാനം ഹി മഞ്ഞതീതി ‘‘കാരണ’’ന്തി ഹി മഞ്ഞതി. യദാതി യസ്മിം കാലേ. ജേതാരം ലഭതേ ജയന്തി ജയന്തോ പുഗ്ഗലോ പച്ഛാ ജേതാരമ്പി ലഭതി. രോസേതാരന്തി ഘട്ടേതാരം. രോസകോതി ഘട്ടകോ. കമ്മവിവട്ടേനാതി കമ്മപരിണാമേന, തസ്സ വിലുമ്പനകമ്മസ്സ വിപാകദാനേന. സോ വിലുത്തോ വിലുപ്പതീതി സോ വിലുമ്പകോ വിലുമ്പിയതി. പഞ്ചമം.

൬. മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ഛട്ഠേ ഉപസങ്കമീതി മല്ലികായ ദേവിയാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനകാലേ സൂതിഘരം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ ആരക്ഖം ദത്വാ ഉപസങ്കമി. അനത്തമനോ അഹോസീതി, ‘‘ദുഗ്ഗതകുലസ്സ മേ ധീതു മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദിന്നം, സചേ പുത്തം അലഭിസ്സ, മഹന്തം സക്കാരം അധിഗമിസ്സ, തതോ ദാനി പരിഹീനാ’’തി അനത്തമനോ അഹോസി. സേയ്യാതി ദന്ധപഞ്ഞസ്മാ ഏലമൂഗപുത്തതോ ഏകച്ചാ ഇത്ഥീയേവ സേയ്യാ. പോസാതി പോസേഹി. ജനാധിപാതി ജനാധിഭും രാജാനം ആലപതി. സസ്സുദേവാതി സസ്സുസസുരദേവതാ. ദിസമ്പതീതി ദിസാജേട്ഠകാ. താദിസാ സുഭഗിയാതി താദിസായ സുഭരിയായ. ഛട്ഠം.

൭. അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. സത്തമേ സമധിഗ്ഗയ്ഹാതി സമധിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, ആദിയിത്വാതി അത്ഥോ. അപ്പമാദോതി കാരാപകഅപ്പമാദോ. സമോധാനന്തി സമവധാനം ഉപക്ഖേപം. ഏവമേവ ഖോതി ഹത്ഥിപദം വിയ ഹി കാരാപകഅപ്പമാദോ, സേസപദജാതാനി വിയ അവസേസാ ചതുഭൂമകാ കുസലധമ്മാ. തേ ഹത്ഥിപദേ സേസപദാനി വിയ അപ്പമാദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, അപ്പമാദസ്സ അന്തോ പരിവത്തന്തി. യഥാ ച ഹത്ഥിപദം സേസപദാനം അഗ്ഗം സേട്ഠം, ഏവം അപ്പമാദോ സേസധമ്മാനന്തി ദസ്സേതി. മഹഗ്ഗതലോകുത്തരധമ്മാനമ്പി ഹേസ പടിലാഭകട്ഠേന ലോകിയോപി സമാനോ അഗ്ഗോവ ഹോതി.

അപ്പമാദം പസംസന്തീതി ‘‘ഏതാനി ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോവ കാതബ്ബോ’’തി അപ്പമാദമേവ പസംസന്തി. യസ്മാ വാ പുഞ്ഞകിരിയാസു പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി, തസ്മാ ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോവ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. അത്ഥാഭിസമയാതി അത്ഥപടിലാഭാ. സത്തമം.

൮. കല്യാണമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. അട്ഠമേ സോ ച ഖോ കല്യാണമിത്തസ്സാതി സോ ചായം ധമ്മോ കല്യാണമിത്തസ്സേവ സ്വാക്ഖാതോ നാമ ഹോതി, ന പാപമിത്തസ്സാതി. കിഞ്ചാപി ഹി ധമ്മോ സബ്ബേസമ്പി സ്വാക്ഖാതോവ, കല്യാണമിത്തസ്സ പന സുസ്സൂസന്തസ്സ സദ്ദഹന്തസ്സ അത്ഥം പൂരേതി ഭേസജ്ജം വിയ വളഞ്ജന്തസ്സ ന ഇതരസ്സാതി. തേനേതം വുത്തം. ധമ്മോതി ചേത്ഥ ദേസനാധമ്മോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപഡ്ഢമിദന്തി ഥേരോ കിര രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സമണധമ്മോ നാമ ഓവാദകേ അനുസാസകേ കല്യാണമിത്തേ സതി പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠിതസ്സ സമ്പജ്ജതി, ഉപഡ്ഢം കല്യാണമിത്തതോ ഹോതി, ഉപഡ്ഢം പച്ചത്തപുരിസകാരതോ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം പദേസഞാണേ ഠിതോ നിപ്പദേസം ചിന്തേതും ന സക്കോമി, സത്ഥാരം പുച്ഛിത്വാ നിക്കങ്ഖോ ഭവിസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ. യദിദം കല്യാണമിത്തതാതി യാ ഏസാ കല്യാണമിത്തതാ നാമ, സാ ഉപഡ്ഢം, തതോ ഉപഡ്ഢം ആഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഇതി ഥേരേന ‘‘ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ കല്യാണമിത്തതോ ആഗച്ഛന്തി, ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢാ പച്ചത്തപുരിസകാരതോ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഥേരസ്സ അയം മനോരഥോ, യഥാ പന ബഹൂഹി സിലാഥമ്ഭേ ഉസ്സാപിതേ, ‘‘ഏത്തകം ഠാനം അസുകേന ഉസ്സാപിതം, ഏത്തകം അസുകേനാ’’തി വിനിബ്ഭോഗോ നത്ഥി, യഥാ ച മാതാപിതരോ നിസ്സായ ഉപ്പന്നേസു പുത്തേസു ‘‘ഏത്തകം മാതിതോ നിബ്ബത്തം, ഏത്തകം പിതിതോ’’തി വിനിബ്ഭോഗോ നത്ഥി, ഏവം ഇധാപി അവിനിബ്ഭോഗധമ്മോ ഹേസ, ‘‘ഏത്തകം സമ്മാദിട്ഠിആദീനം കല്യാണമിത്തതോ നിബ്ബത്തം, ഏത്തകം പച്ചത്തപുരിസകാരതോ’’തി ന സക്കാ ലദ്ധും, കല്യാണമിത്തതായ പന ഉപഡ്ഢഗുണോ ലബ്ഭതീതി ഥേരസ്സ അജ്ഝാസയേന ഉപഡ്ഢം നാമ ജാതം, സകലഗുണോ പടിലബ്ഭതീതി ഭഗവതോ അജ്ഝാസയേന സകലം നാമ ജാതം. കല്യാണമിത്തതാതി ചേതം പുബ്ബഭാഗപടിലാഭങ്ഗം നാമാതി ഗഹിതം. അത്ഥതോ കല്യാണമിത്തം നിസ്സായ ലദ്ധാ സീലസമാധിവിപസ്സനാവസേന ചത്താരോ ഖന്ധാ. സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതിപി വദന്തിയേവ.

മാ ഹേവം, ആനന്ദാതി, ആനന്ദ, മാ ഏവം അഭണി, ബഹുസ്സുതോ ത്വം സേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ അട്ഠ വരേ ഗഹേത്വാ മം ഉപട്ഠഹസി, ചതൂഹി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, താദിസസ്സ ഏവം കഥേതും ന വട്ടതി. സകലമേവ ഹിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം കല്യാണമിത്തതാതി ഇദം ഭഗവാ – ‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ഫലാനി തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ സബ്ബം കല്യാണമിത്തമൂലകമേവ ഹോതീ’’തി സന്ധായാഹ. ഇദാനി വചീഭേദേനേവ കാരണം ദസ്സേന്തോ കല്യാണമിത്തസ്സേതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാടികങ്ഖന്തി പാടികങ്ഖിതബ്ബം ഇച്ഛിതബ്ബം, അവസ്സംഭാവീതി അത്ഥോ.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതീതിആദീസു അട്ഠന്നം ആദിപദാനംയേവ താവ അയം സങ്ഖേപവണ്ണനാ – സമ്മാ ദസ്സനലക്ഖണാ സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ സമ്മാസങ്കപ്പോ. സമ്മാ പരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാ സമ്മാവാചാ. സമ്മാ സമുട്ഠാപനലക്ഖണോ സമ്മാകമ്മന്തോ. സമ്മാ വോദാപനലക്ഖണാ സമ്മാആജീവോ. സമ്മാ പഗ്ഗഹലക്ഖണോ സമ്മാവായാമോ. സമ്മാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സമ്മാസതി. സമ്മാ സമാധാനലക്ഖണോ സമ്മാസമാധി.

തേസു ഏകേകസ്സ തീണി കിച്ചാനി ഹോന്തി. സേയ്യാഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി താവ അഞ്ഞേഹിപി അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി സദ്ധിം മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതി, നിരോധം ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച പസ്സതി തപ്പടിച്ഛാദകമോഹവിധമനവസേന അസമ്മോഹതോ. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി തഥേവ മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീനി ച പജഹന്തി, നിരോധഞ്ച ആരമ്മണം കരോന്തി. വിസേസതോ പനേത്ഥ സമ്മാദിട്ഠി സഹജാതധമ്മേ സമ്മാ ദസ്സേതി. സമ്മാസങ്കപ്പോ സഹജാതധമ്മേ അഭിനിരോപേതി, സമ്മാവാചാ സമ്മാ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാ സമുട്ഠാപേതി, സമ്മാആജീവോ സമ്മാ വോദാപേതി, സമ്മാവായാമോ സമ്മാ പഗ്ഗണ്ഹാതി, സമ്മാസതി സമ്മാ ഉപട്ഠാപേതി, സമ്മാസമാധി സമ്മാ ദഹതി.

അപിചേസാ സമ്മാദിട്ഠി നാമ പുബ്ബഭാഗേ നാനാഖണാ നാനാരമ്മണാ ഹോതി, മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണാ ഏകാരമ്മണാ. കിച്ചതോ പന സമ്മാദിട്ഠി ദുക്ഖേ ഞാണന്തിആദീനി ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി പുബ്ബഭാഗേ നാനാഖണാ നാനാരമ്മണാ ഹോന്തി, മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണാ ഏകാരമ്മണാ. തേസു സമ്മാസങ്കപ്പോ കിച്ചതോ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോതിആദീനി തീണി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാവാചാദയോ തയോ വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപി, മഗ്ഗക്ഖണേ പന വിരതിയോവ. സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതീതി ഇദമ്പി ദ്വയം കിച്ചതോ സമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനവസേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാസമാധി പന പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധിയേവ.

ഏവം താവ ‘‘സമ്മാദിട്ഠി’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്താനം അട്ഠന്നം ആദിപദാനംയേവ അത്ഥവണ്ണനം ഞത്വാ ഇദാനി ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീസു ഏവം ഞാതബ്ബോ. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി, അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ പുനപ്പുനം ജനേതി, അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. വിവേകനിസ്സിതന്തി വിവേകം നിസ്സിതം, വിവേകേ വാ നിസ്സിതന്തി വിവേകനിസ്സിതം. വിവേകോതി വിവിത്തതാ. വിവിത്തതാ ചായം തദങ്ഗവിവേകോ, വിക്ഖമ്ഭന-സമുച്ഛേദ-പടിപ്പസ്സദ്ധി-നിസ്സരണവിവേകോതി പഞ്ചവിധോ. ഏവമേതസ്മിം പഞ്ചവിധേ വിവേകേ. വിവേകനിസ്സിതന്തി തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി അയം അരിയമഗ്ഗഭാവനാനുയുത്തോ യോഗീ വിപസ്സനാക്ഖണേ കിച്ചതോ തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം, അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം, മഗ്ഗകാലേ പന കിച്ചതോ സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം, ആരമ്മണതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി. ഏസ നയോ വിരാഗനിസ്സിതാദീസു. വിവേകത്ഥാ ഏവ ഹി വിരാഗാദയോ.

കേവലഞ്ചേത്ഥ വോസ്സഗ്ഗോ ദുവിധോ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ ചാതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാക്ഖണേ ച തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസപ്പഹാനം. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാക്ഖണേ തന്നിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ആരമ്മണകരണേന നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനം, തദുഭയമ്പി ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേ അത്ഥവണ്ണനാനയേ വട്ടതി. തഥാ ഹി അയം സമ്മാദിട്ഠി യഥാവുത്തേന പകാരേന കിലേസേ ച പരിച്ചജതി, നിബ്ബാനഞ്ച പക്ഖന്ദതി.

വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി ഇമിനാ പന സകലേന വചനേന വോസ്സഗ്ഗത്ഥം പരിണമന്തം പരിണതഞ്ച, പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാതി ഇദം വുത്തം ഹോതി. അയഞ്ഹി അരിയമഗ്ഗഭാവനാനുയുത്തോ ഭിക്ഖു യഥാ സമ്മാദിട്ഠി കിലേസപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗത്ഥം നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗത്ഥഞ്ച പരിപച്ചതി, യഥാ ച പരിപക്കാ ഹോതി, തഥാ നം ഭാവേതീതി. ഏസ നയോ സേസമഗ്ഗങ്ഗേസു.

ആഗമ്മാതി ആരബ്ഭ സന്ധായ പടിച്ച. ജാതിധമ്മാതി ജാതിസഭാവാ ജാതിപകതികാ. തസ്മാതി യസ്മാ സകലോ അരിയമഗ്ഗോപി കല്യാണമിത്തം നിസ്സായ ലബ്ഭതി, തസ്മാ. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. അപ്പമാദം പസംസന്തീതി അപ്പമാദം വണ്ണയന്തി, തസ്മാ അപ്പമാദോ കാതബ്ബോ. അത്ഥാഭിസമയാതി അത്ഥപടിലാഭാ. അട്ഠമം.

൯. പഠമഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. നവമേ ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സ ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികസമയേതി അത്ഥോ. സാപതേയ്യന്തി ധനം. കോ പന വാദോ രൂപിയസ്സാതി സുവണ്ണരജതതമ്ബലോഹകാളലോഹഫാലകച്ഛപകാദിഭേദസ്സ ഘനകതസ്സ ചേവ പരിഭോഗഭാജനാദിഭേദസ്സ ച രൂപിയഭണ്ഡസ്സ പന കോ വാദോ? ‘‘ഏത്തകം നാമാ’’തി കാ പരിച്ഛേദകഥാതി അത്ഥോ. കണാജകന്തി സകുണ്ഡകഭത്തം. ബിലങ്ഗദുതിയന്തി കഞ്ജികദുതിയം. സാണന്തി സാണവാകമയം. തിപക്ഖവസനന്തി തീണി ഖണ്ഡാനി ദ്വീസു ഠാനേസു സിബ്ബിത്വാ കതനിവാസനം.

അസപ്പുരിസോതി ലാമകപുരിസോ. ഉദ്ധഗ്ഗികന്തിആദീസു ഉപരൂപരിഭൂമീസു ഫലദാനവസേന ഉദ്ധം അഗ്ഗമസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗികാ. സഗ്ഗസ്സ ഹിതാ തത്രുപപത്തിജനനതോതി സോവഗ്ഗികാ. നിബ്ബത്തട്ഠാനേസു സുഖോ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകാ. സുട്ഠു അഗ്ഗാനം ദിബ്ബവണ്ണാദീനം വിസേസാനം നിബ്ബത്തനതോ സഗ്ഗസംവത്തനികാ. ഏവരൂപം ദക്ഖിണദാനം ന പതിട്ഠാപേതീതി.

സാതോദകാതി മധുരോദകാ. സേത്തോദകാതി വീചീനം ഭിന്നട്ഠാനേ ഉദകസ്സ സേതതായ സേതോദകാ. സുപതിത്ഥാതി സുന്ദരതിത്ഥാ. തം ജനോതി യേന ഉദകേന സാതോദകാ, തം ഉദകം ജനോ ഭാജനാനി പൂരേത്വാ നേവ ഹരേയ്യ. ന യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യാതി, യം യം ഉദകേന ഉദകകിച്ചം കാതബ്ബം, തം തം ന കരേയ്യ. തദപേയ്യമാനന്തി തം അപേയ്യമാനം. കിച്ചകരോ ച ഹോതീതി അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചകരോ ചേവ കുസലകിച്ചകരോ ച, ഭുഞ്ജതി ച, കമ്മന്തേ ച പയോജേതി, ദാനഞ്ച ദേതീതി അത്ഥോ. നവമം.

൧൦. ദുതിയഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. ദസമേ പിണ്ഡപാതേന പടിപാദേസീതി പിണ്ഡപാതേന സദ്ധിം സംയോജേസി, പിണ്ഡപാതം അദാസീതി അത്ഥോ. പക്കാമീതി കേനചിദേവ രാജുപട്ഠാനാദിനാ കിച്ചേന ഗതോ. പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസീതി സോ കിര അഞ്ഞേസുപി ദിവസേസു തം പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം പസ്സതി, ദാതും പനസ്സ ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിം പന ദിവസേ അയം പദുമവതിദേവിയാ തതിയപുത്തോ തഗ്ഗരസിഖീ പച്ചേകബുദ്ധോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ വുട്ഠായ അനോതത്തദഹേ മുഖം ധോവിത്വാ മനോസിലാതലേ നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ പത്തചീവരമാദായ അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഇദ്ധിയാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ നഗരദ്വാരേ ഓരുയ്ഹ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ നഗരവാസീനം ഘരദ്വാരേസു സഹസ്സഭണ്ഡികം ഠപേന്തോ വിയ പാസാദികേഹി അഭിക്കന്താദീഹി അനുപുബ്ബേന സേട്ഠിനോ ഘരദ്വാരം സമ്പത്തോ. തംദിവസഞ്ച സേട്ഠി പാതോവ ഉട്ഠായ പണീതഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ, ഘരദ്വാരകോട്ഠകേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ, ദന്തന്തരാനി സോധേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ, തംദിവസം പാതോ ഭുത്വാ നിസിന്നത്താ ദാനചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ, ഭരിയം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ഇമസ്സ സമണസ്സ പിണ്ഡപാതം ദേഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

സേട്ഠിഭരിയാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഏത്തകേന കാലേന ഇമസ്സ ‘ദേഥാ’തി വചനം ന സുതപുബ്ബം, ദാപേന്തോപി ച അജ്ജ ന യസ്സ വാ തസ്സ വാ ദാപേതി, വീതരാഗദോസമോഹസ്സ വന്തകിലേസസ്സ ഓഹിതഭാരസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദാപേതി, യം വാ തം വാ അദത്വാ പണീതം പിണ്ഡപാതം ദസ്സാമീ’’തി, ഘരാ നിക്ഖമ്മ പച്ചേകബുദ്ധം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പത്തം ആദായ അന്തോനിവേസനേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ സുപരിസുദ്ധേഹി സാലിതണ്ഡുലേഹി ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ തദനുരൂപം ഖാദനീയം ബ്യഞ്ജനം സുപേയ്യഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ പത്തം പൂരേത്വാ ബഹി ഗന്ധേഹി സമലങ്കരിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥേസു പതിട്ഠപേത്വാ വന്ദി. പച്ചേകബുദ്ധോ – ‘‘അഞ്ഞേസമ്പി പച്ചേകബുദ്ധാനം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി അപരിഭുഞ്ജിത്വാവ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സോപി ഖോ സേട്ഠി ബാഹിരതോ ആഗച്ഛന്തോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ മയം ‘‘തുമ്ഹാകം പിണ്ഡപാതം ദേഥാ’’തി വത്വാ പക്കന്താ, അപി വോ ലദ്ധോതി? ആമ, സേട്ഠി ലദ്ധോതി. ‘‘പസ്സാമീ’’തി ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകേസി. അഥസ്സ പിണ്ഡപാതഗന്ധോ ഉട്ഠഹിത്വാ നാസാപുടം പഹരി. സോ ചിത്തം സംയമേതും അസക്കോന്തോ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ ആഹോസീതി.

വരമേതന്തിആദി വിപ്പടിസാരസ്സ ഉപ്പന്നാകാരദസ്സനം. ഭാതു ച പന ഏകപുത്തകം സാപതേയ്യസ്സ കാരണാ ജീവിതാ വോരോപേസീതി തദാ കിരസ്സ അവിഭത്തേയേവ കുടുമ്ബേ മാതാപിതരോ ച ജേട്ഠഭാതാ ച കാലമകംസു. സോ ഭാതുജായായ സദ്ധിംയേവ സംവാസം കപ്പേസി. ഭാതു പനസ്സ ഏകോ പുത്തോ ഹോതി, തം വീഥിയാ കീളന്തം മനുസ്സാ വദന്തി – ‘‘അയം ദാസോ അയം ദാസീ ഇദം യാനം ഇദം ധനം തവ സന്തക’’ന്തി. സോ തേസം കഥം ഗഹേത്വാ – ‘‘അയം ദാസോ മയ്ഹം സന്തക’’ന്തിആദീനി കഥേതി.

അഥസ്സ ചൂളപിതാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദാരകോ ഇദാനേവ ഏവം കഥേസി, മഹല്ലകകാലേ കുടുമ്ബം മജ്ഝേ ഭിന്ദാപേയ്യ, ഇദാനേവസ്സ കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകദിവസം വാസിം ആദായ – ‘‘ഏഹി പുത്ത, അരഞ്ഞം ഗച്ഛാമാ’’തി തം അരഞ്ഞം നേത്വാ വിരവന്തം വിരവന്തം മാരേത്വാ ആവാടേ പക്ഖിപിത്വാ പംസുനാ പടിച്ഛാദേസി. ഇദം സന്ധായേതം വുത്തം. സത്തക്ഖത്തുന്തി സത്തവാരേ. പുബ്ബപച്ഛിമചേതനാവസേന ചേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകപിണ്ഡപാതദാനസ്മിഞ്ഹി ഏകാവ ചേതനാ ദ്വേ പടിസന്ധിയോ ന ദേതി, പുബ്ബപച്ഛിമചേതനാഹി പനേസ സത്തക്ഖത്തും സഗ്ഗേ, സത്തക്ഖത്തും സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തോ. പുരാണന്തി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധസ്സ ദിന്നപിണ്ഡപാതചേതനാകമ്മം.

പരിഗ്ഗഹന്തി പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥു. അനുജീവിനോതി ഏകം മഹാകുലം നിസ്സായ പണ്ണാസമ്പി സട്ഠിപി കുലാനി ജീവന്തി, തേ മനുസ്സേ സന്ധായേതം വുത്തം. സബ്ബം നാദായ ഗന്തബ്ബന്തി സബ്ബമേതം ന ആദിയിത്വാ ഗന്തബ്ബം. സബ്ബം നിക്ഖിപ്പഗാമിനന്തി സബ്ബമേതം നിക്ഖിപ്പസഭാവം, പരിച്ചജിതബ്ബസഭാവമേവാതി അത്ഥോ. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.