൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന തമേന യുത്തോതി തമോ. കായദുച്ചരിതാദീഹി പുന നിരയതമൂപഗമനതോ തമപരായണോ. ഇതി ഉഭയേനപി ഖന്ധതമോവ കഥിതോ ഹോതി. ‘‘ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന ജോതിനാ യുത്തതോ ജോതി, ആലോകീഭൂതോതി വുത്തം ഹോതി. കായസുചരിതാദീഹി പുന സഗ്ഗൂപപത്തിജോതിഭാവൂപഗമനതോ ജോതിപരായണോ. ഇമിനാ നയേന ഇതരേപി ദ്വേ വേദിതബ്ബാ.

വേനകുലേതി വിലീവകാരകുലേ. നേസാദകുലേതി മിഗലുദ്ദകാദീനം കുലേ. രഥകാരകുലേതി ചമ്മകാരകുലേ. പുക്കുസകുലേതി പുപ്ഫഛഡ്ഡകകുലേ. കസിരവുത്തികേതി ദുക്ഖവുത്തികേ. ദുബ്ബണ്ണോതി പംസുപിസാചകോ വിയ ഝാമഖാണുവണ്ണോ. ദുദ്ദസികോതി വിജാതമാതുയാപി അമനാപദസ്സനോ. ഓകോടിമകോതി ലകുണ്ഡകോ. കാണോതി ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ. കുണീതി ഏകഹത്ഥകുണീ വാ ഉഭയഹത്ഥകുണീ വാ. ഖഞ്ജോതി ഏകപാദഖഞ്ജോ വാ ഉഭയപാദഖഞ്ജോ വാ. പക്ഖഹതോതി ഹതപക്ഖോ പീഠസപ്പീ. പദീപേയ്യസ്സാതി തേലകപല്ലകാദിനോ പദീപഉപകരണസ്സ. ഏവം ഖോ, മഹാരാജാതി ഏത്ഥ ഏകോ പുഗ്ഗലോ ബഹിദ്ധാ ആലോകം അദിസ്വാ മാതുകുച്ഛിസ്മിംയേവ കാലം കത്വാ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തോ സകലം കപ്പമ്പി സംസരതി, സോപി തമോതമപരായണോവ. സോ പന കുഹകപുഗ്ഗലോ ഭവേയ്യ. കുഹകസ്സ ഹി ഏവരൂപാ നിബ്ബത്തി ഹോതീതി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി ചണ്ഡാലകുലേ വാ’’തിആദീഹി ആഗമനവിപത്തി ചേവ പുബ്ബുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തി ച ദസ്സിതാ. ദലിദ്ദേതിആദീഹി പവത്തപച്ചയവിപത്തി. കസിരവുത്തികേതിആദീഹി ആജീവുപായവിപത്തി. ദുബ്ബണ്ണോതിആദീഹി അത്തഭാവവിപത്തി. ബവ്ഹാബാധോതിആദീഹി ദുക്ഖകാരണസമായോഗോ. ന ലാഭീതിആദീഹി സുഖകാരണവിപത്തി ചേവ ഉപഭോഗവിപത്തി ച. കായേന ദുച്ചരിതന്തിആദീഹി തമപരായണഭാവസ്സ കാരണസമായോഗോ. കായസ്സ ഭേദാതിആദീഹി സമ്പരായികതമൂപഗമോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ.

അക്കോസതീതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസതി. പരിഭാസതീതി, ‘‘കസ്മാ തിട്ഠഥ? കിം തുമ്ഹേഹി അമ്ഹാകം കസികമ്മാദീനി കതാനീ’’തിആദീഹി? പരിഭവവചനേഹി പരിഭാസതി. രോസകോതി ഘട്ടകോ. അബ്യഗ്ഗമനസോതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ. പഠമം.

൨. അയ്യികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ദുതിയേ ജിണ്ണാതി ജരാജിണ്ണാ. വുഡ്ഢാതി വയോവുഡ്ഢാ. മഹല്ലികാതി ജാതിമഹല്ലികാ. അദ്ധഗതാതി അദ്ധം ചിരകാലം അതിക്കന്താ. വയോഅനുപ്പത്താതി പച്ഛിമവയം സമ്പത്താ. പിയാ മനാപാതി രഞ്ഞോ കിര മാതരി മതായ അയ്യികാ മാതുട്ഠാനേ ഠത്വാ പടിജഗ്ഗി, തേനസ്സ അയ്യികായ ബലവപേമം ഉപ്പജ്ജി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ഹത്ഥിരതനേനാതി സതസഹസ്സഗ്ഘനകോ ഹത്ഥീ സതസഹസ്സഗ്ഘനകേന അലങ്കാരേന അലങ്കതോ ഹത്ഥിരതനം നാമ. അസ്സരതനേപി ഏസേവ നയോ. ഗാമവരോപി സതസഹസ്സുട്ഠാനകഗാമോവ. സബ്ബാനി താനി ഭേദനധമ്മാനീതി തേസു ഹി കിഞ്ചി കരിയമാനമേവ ഭിജ്ജതി, കിഞ്ചി കതപരിയോസിതം ചക്കതോ അനപനീതമേവ, കിഞ്ചി അപനേത്വാ ഭൂമിയം ഠപിതമത്തം, കിഞ്ചി തതോ പരം, ഏവമേവ സത്തേസുപി കോചി പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ മരതി, കോചി മൂള്ഹഗബ്ഭായ മാതരി മാതുകുച്ഛിതോ അനിക്ഖന്തോവ, കോചി നിക്ഖന്തമത്തോ, കോചി തതോ പരന്തി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ദുതിയം.

൧൩൪. തതിയേ സബ്ബം ഉത്താനമേവ. തതിയം.

൪. ഇസ്സത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൫. ചതുത്ഥസ്സ അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ. ഭഗവതോ കിര പഠമബോധിയം മഹാലാഭസക്കാരോ ഉദപാദി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച. തിത്ഥിയാ ഹതലാഭസക്കാരാ ഹുത്വാ കുലേസു ഏവം കന്ഥേന്താ വിചരന്തി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ, ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം, ന അഞ്ഞേസം ദാനം ദാതബ്ബം. മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം, ന അഞ്ഞേസം സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം. മയ്ഹമേവ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, ന അഞ്ഞേസം ദിന്നം മഹപ്ഫലം. മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം, ന അഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി. യുത്തം നു ഖോ സയമ്പി ഭിക്ഖാചാരനിസ്സിതേന പരേസം ഭിക്ഖാചാരനിസ്സിതാനം ചതുന്നം പച്ചയാനം അന്തരായം കാതും, അയുത്തം കരോതി അനനുച്ഛവിക’’ന്തി. സാ കഥാ പത്ഥരമാനാ രാജകുലം സമ്പത്താ. രാജാ സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അട്ഠാനമേതം യം തഥാഗതോ പരേസം ലാഭന്തരായം കരേയ്യ. ഏതേ തഥാഗതസ്സ അലാഭായ അയസായ പരിസക്കന്തി. സചാഹം ഇധേവ ഠത്വാ ‘മാ ഏവം അവോചുത്ഥ, ന സത്ഥാ ഏവം കഥേതീ’തി വദേയ്യം, ഏവം സാ കഥാ നിജ്ഝത്തിം ന ഗച്ഛേയ്യ, ഇമസ്സ മഹാജനസ്സ സന്നിപതിതകാലേയേവ നം നിജ്ഝാപേസ്സാമീ’’തി ഏകം ഛണദിവസം ആഗമേന്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

അപരേന സമയേന മഹാഛണേ സമ്പത്തേ ‘‘അയം ഇമസ്സ കാലോ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘സദ്ധാ വാ അസ്സദ്ധാ വാ സമ്മാദിട്ഠികാ വാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ വാ ഗേഹരക്ഖകേ ദാരകേ വാ മാതുഗാമേ വാ ഠപേത്വാ അവസേസാ യേ വിഹാരം നാഗച്ഛന്തി, പഞ്ഞാസം ദണ്ഡോ’’തി. സയമ്പി പാതോവ ന്ഹത്വാ കതപാതരാസോ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോ മഹതാ ബലകായേന സദ്ധിം വിഹാരം അഗമാസി. ഗച്ഛന്തോ ച ചിന്തേസി – ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേ കിര ഏവം വദഥ ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം…പേ… ന അഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി ഏവം പുച്ഛിതും അയുത്തം, പഞ്ഹമേവ പുച്ഛിസ്സാമി, പഞ്ഹം കഥേന്തോ ച മേ ഭഗവാ അവസാനേ തിത്ഥിയാനം വാദം ഭഞ്ജിസ്സതീ’’തി. സോ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ കത്ഥ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദാനം ദാതബ്ബന്തി ആഹ. യത്ഥാതി യസ്മിം പുഗ്ഗലേ ചിത്തം പസീദതി, തസ്മിം ദാതബ്ബം, തസ്സ വാ ദാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ഏവം വുത്തേ രാജാ യേഹി മനുസ്സേഹി തിത്ഥിയാനം വചനം ആരോചിതം, തേ ഓലോകേസി. തേ രഞ്ഞാ ഓലോകിതമത്താവ മങ്കുഭൂതാ അധോമുഖാ പാദങ്ഗുട്ഠകേന ഭൂമിം ലേഖമാനാ അട്ഠംസു. രാജാ – ‘‘ഏകപദേനേവ, ഭന്തേ, ഹതാ തിത്ഥിയാ’’തി മഹാജനം സാവേന്തോ മഹാസദ്ദേന അഭാസി. ഏവഞ്ച പന ഭാസിത്വാ – ‘‘ഭഗവാ ചിത്തം നാമ നിഗണ്ഠാചേലകപരിബ്ബാജകാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി പസീദതി, കത്ഥ പന, ഭന്തേ, ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി പുച്ഛി. അഞ്ഞം ഖോ ഏതന്തി, ‘‘മഹാരാജ, അഞ്ഞം തയാ പഠമം പുച്ഛിതം, അഞ്ഞം പച്ഛാ, സല്ലക്ഖേഹി ഏതം, പഞ്ഹാകഥനം പന മയ്ഹം ഭാരോ’’തി വത്വാ സീലവതോ ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധ ത്യസ്സാതി ഇധ തേ അസ്സ. സമുപബ്യൂള്ഹോതി രാസിഭൂതോ. അസിക്ഖിതോതി ധനുസിപ്പേ അസിക്ഖിതോ. അകതഹത്ഥോതി മുട്ഠിബന്ധാദിവസേന അസമ്പാദിതഹത്ഥോ. അകതയോഗ്ഗോതി തിണപുഞ്ജമത്തികാപുഞ്ജാദീസു അകതപരിചയോ. അകതൂപാസനോതി രാജരാജമഹാമത്താനം അദസ്സിതസരക്ഖേപോ. ഛമ്ഭീതി പവേധിതകായോ.

കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോതിആദീസു അരഹത്തമഗ്ഗേന കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന ബ്യാപാദോ, അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഥിനമിദ്ധം, തഥാ ഉദ്ധച്ചം, തതിയേനേവ കുക്കുച്ചം, പഠമമഗ്ഗേന വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി. അസേക്ഖേന സീലക്ഖന്ധേനാതി അസേക്ഖസ്സ സീലക്ഖന്ധോ അസേക്ഖോ സീലക്ഖന്ധോ നാമ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏത്ഥ ച പുരിമേഹി ചതൂഹി പദേഹി ലോകിയലോകുത്തരസീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിയോ കഥിതാ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം ഹോതി, തം ലോകിയമേവ.

ഇസ്സത്തന്തി ഉസുസിപ്പം. ബലവീരിയന്തി ഏത്ഥ ബലം നാമ വായോധാതു, വീരിയം കായികചേതസികവീരിയമേവ. ഭരേതി ഭരേയ്യ. നാസൂരം ജാതിപച്ചയാതി, ‘‘അയം ജാതിസമ്പന്നോ’’തി ഏവം ജാതികാരണാ അസൂരം ന ഭരേയ്യ.

ഖന്തിസോരച്ചന്തി ഏത്ഥ ഖന്തീതി അധിവാസനഖന്തി, സോരച്ചന്തി അരഹത്തം. ധമ്മാതി ഏതേ ദ്വേ ധമ്മാ. അസ്സമേതി ആവസഥേ. വിവനേതി അരഞ്ഞട്ഠാനേ, നിരുദകേ അരഞ്ഞേ ചതുരസ്സപോക്ഖരണിആദീനി കാരയേതി അത്ഥോ. ദുഗ്ഗേതി വിസമട്ഠാനേ. സങ്കമനാനീതി പണ്ണാസഹത്ഥസട്ഠിഹത്ഥാനി സമോകിണ്ണപരിസുദ്ധവാലികാനി സങ്കമനാനി കരേയ്യ.

ഇദാനി ഏതേസു അരഞ്ഞസേനാസനേസു വസന്താനം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖാചാരവത്തം ആചിക്ഖന്തോ അന്നം പാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സേനാസനാനീതി മഞ്ചപീഠാദീനി. വിപ്പസന്നേനാതി ഖീണാസവസ്സ ദേന്തോപി സകങ്ഖേന കിലേസമലിനേന ചിത്തേന അദത്വാ വിപ്പസന്നേനേവ ചിത്തേന ദദേയ്യ. ഥനയന്തി ഗജ്ജന്തോ. സതക്കകൂതി സതസിഖരോ, അനേകകൂടോതി അത്ഥോ. അഭിസങ്ഖച്ചാതി അഭിസങ്ഖരിത്വാ സമോധാനേത്വാ രാസിം കത്വാ.

ആമോദമാനോതി തുട്ഠമാനസോ ഹുത്വാ. പകിരേതീതി ദാനഗ്ഗേ വിചിരതി, പകിരന്തോ വിയ വാ ദാനം ദേതി. പുഞ്ഞധാരാതി അനേകദാനചേതനാമയാ പുഞ്ഞധാരാ. ദാതാരം അഭിവസ്സതീതി യഥാ ആകാസേ സമുട്ഠിതമേഘതോ നിക്ഖന്താ ഉദകധാരാ പഥവിം സിനേഹയന്തീ തേമേന്തീ കിലേദയന്തീ അഭിവസ്സതി, ഏവമേവ അയമ്പി ദായകസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നാ പുഞ്ഞധാരാ തമേവ ദാതാരം അന്തോ സിനേഹേതി പൂരേതി അഭിസന്ദേതി. തേന വുത്തം ‘‘ദാതാരം അഭിവസ്സതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പബ്ബതൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൬. പഞ്ചമേ മുദ്ധാവസിത്താനന്തി ഖത്തിയാഭിസേകേന മുദ്ധനി അവസിത്താനം കതാഭിസേകാനം. കാമഗേധപരിയുട്ഠിതാനന്തി കാമേസു ഗേധേന പരിയുട്ഠിതാനം അഭിഭൂതാനം. ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്താനന്തി ജനപദേ ഥിരഭാവപ്പത്താനം. രാജകരണീയാനീതി രാജകമ്മാനി രാജൂഹി കത്തബ്ബകിച്ചാനി. തേസു ഖ്വാഹന്തി തേസു അഹം. ഉസുക്കമാപന്നോതി ബ്യാപാരം ആപന്നോ. ഏസ കിര രാജാ ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, അന്തരാഗമനാനി ബഹൂനിപി ഹോന്തി. തസ്സ നിബദ്ധം ഗച്ഛതോ ബലകായോ മഹാപി ഹോതി അപ്പോപി. അഥേകദിവസം പഞ്ചസതാ ചോരാ ചിന്തയിംസു – ‘‘അയം രാജാ അവേലായ അപ്പേന ബലേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, അന്തരാമഗ്ഗേ നം ഗഹേത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി. തേ അന്ധവനേ നിലീയിംസു. രാജാനോ ച നാമ മഹാപുഞ്ഞാ ഹോന്തി. അഥ തേസംയേവ അബ്ഭന്തരതോ ഏകോ പുരിസോ നിക്ഖമിത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ മഹന്തം ബലകായം ആദായ അന്ധവനം പരിവാരേത്വാ തേ സബ്ബേ ഗഹേത്വാ അന്ധവനതോ യാവ നഗരദ്വാരാ മഗ്ഗസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ഉപനിബന്ധിത്വാ ഓലോകേന്തി, ഏവം ആസന്നാനി സൂലാനി രോപാപേത്വാ സൂലേസു ഉത്താസേസി. ഇദം സന്ധായ ഏവമാഹ.

അഥ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം വക്ഖാമി, ‘മഹാരാജ, മാദിസേ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ധുരവിഹാരേ വസന്തേ തയാ ഏവരൂപം ദാരുണം കമ്മം കതം, അയുത്തം തേ കത’ന്തി, അഥായം രാജാ മങ്കു ഹുത്വാ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്കുണേയ്യ, പരിയായേന ധമ്മം കഥേന്തസ്സേവ മേ സല്ലക്ഖേസ്സതീ’’തി ധമ്മദേസനം ആരഭന്തോ തം കിം മഞ്ഞസീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സദ്ധായികോതി സദ്ധാതബ്ബോ, യസ്സ ത്വം വചനം സദ്ദഹസീതി അത്ഥോ. പച്ചയികോതി തസ്സേവ വേവചനം, യസ്സ വചനം പത്തിയായസീതി അത്ഥോ. അബ്ഭസമന്തി ആകാസസമം. നിപ്പോഥേന്തോ ആഗച്ഛതീതി പഥവിതലതോ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ സബ്ബേ സത്തേ സണ്ഹകരണീയം തിണചുണ്ണം വിയ കരോന്തോ പിസന്തോ ആഗച്ഛതി.

അഞ്ഞത്ര ധമ്മചരിയായാതി ഠപേത്വാ ധമ്മചരിയം അഞ്ഞം കാതബ്ബം നത്ഥി, ദസകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതാ ധമ്മചരിയാവ കത്തബ്ബാ, ഭന്തേതി – സമചരിയാദീനി തസ്സേവ വേവചനാനി. ആരോചേമീതി ആചിക്ഖാമി. പടിവേദയാമീതി ജാനാപേമി. അധിവത്തതീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. ഹത്ഥിയുദ്ധാനീതി നാളാഗിരിസദിസേ ഹേമകപ്പനേ നാഗേ അഭിരുയ്ഹ യുജ്ഝിതബ്ബയുദ്ധാനി. ഗതീതി നിപ്ഫത്തി. വിസയോതി ഓകാസോ, സമത്ഥഭാവോ വാ. ന ഹി സക്കാ തേഹി ജരാമരണം പടിബാഹിതും. മന്തിനോ മഹാമത്താതി മന്തസമ്പന്നാ മഹോസധവിധുരപണ്ഡിതാദിസദിസാ മഹാഅമച്ചാ. ഭൂമിഗതന്തി മഹാലോഹകുമ്ഭിയോ പൂരേത്വാ ഭൂമിയം ഠപിതം. വേഹാസട്ഠന്തി ചമ്മപസിബ്ബകേ പൂരേത്വാ തുലാസങ്ഘാടാദീസു ലഗ്ഗേത്വാ ചേവ നിയ്യുഹാദീസു ച പൂരേത്വാ ഠപിതം. ഉപലാപേതുന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്ദിതും. യഥാ ദ്വേ ജനാ ഏകേന മഗ്ഗേന ന ഗച്ഛന്തി ഏവം കാതും.

നഭം ആഹച്ചാതി ആകാസം പൂരേത്വാ. ഏവം ജരാ ച മച്ചു ചാതി ഇധ ദ്വേയേവ പബ്ബതാ ഗഹിതാ, രാജോവാദേ പന ‘‘ജരാ ആഗച്ഛതി സബ്ബയോബ്ബനം വിലുമ്പമാനാ’’തി ഏവം ജരാ മരണം ബ്യാധി വിപത്തീതി ചത്താരോപേതേ ആഗതാവ. തസ്മാതി യസ്മാ ഹത്ഥിയുദ്ധാദീഹി ജരാമരണം ജിനിതും ന സക്കാ, തസ്മാ. സദ്ധം നിവേസയേതി സദ്ധം നിവേസേയ്യ, പതിട്ഠാപേയ്യാതി. പഞ്ചമം.

തതിയോ വഗ്ഗോ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

കോസലസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.