൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. പഠമകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. ദേവപുത്തസംയുത്തസ്സ പഠമേ ദേവപുത്തോതി ദേവാനഞ്ഹി അങ്കേ നിബ്ബത്താ പുരിസാ ദേവപുത്താ നാമ, ഇത്ഥിയോ ദേവധീതരോ നാമ ഹോന്തി. നാമവസേന അപാകടാവ ‘‘അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തി വുച്ചതി, പാകടോ ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ ദേവപുത്തോ’’തി. തസ്മാ ഹേട്ഠാ ‘‘അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തി വത്വാ ഇധ ‘‘ദേവപുത്തോ’’തി വുത്തം. അനുസാസന്തി അനുസിട്ഠിം. അയം കിര ദേവപുത്തോ ഭഗവതാ സമ്ബോധിതോ സത്തമേ വസ്സേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ തിദസപുരേ വസ്സം ഉപഗമ്മ അഭിധമ്മം ദേസേന്തേന ഝാനവിഭങ്ഗേ – ‘‘ഭിക്ഖൂതി സമഞ്ഞായ ഭിക്ഖു, പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ’’തി (വിഭ. ൫൧൦). ഏവം ഭിക്ഖുനിദ്ദേസം കഥിയമാനം അസ്സോസി. ‘‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ, ഏവം മനസികരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ. ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’’തി (പാരാ. ൧൯). ഏവരൂപം പന ഭിക്ഖുഓവാദം ഭിക്ഖുഅനുസാസനം ന അസ്സോസി. സോ തം സന്ധായ – ‘‘ഭിക്ഖും ഭഗവാ പകാസേസി, നോ ച ഭിക്ഖുനോ അനുസാസ’’ന്തി ആഹ.

തേന ഹീതി യസ്മാ മയാ ഭിക്ഖുനോ അനുസിട്ഠി ന പകാസിതാതി വദസി, തസ്മാ. തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിഭാതൂതി തുയ്ഹേവേസാ അനുസിട്ഠിപകാസനാ ഉപട്ഠാതൂതി. യോ ഹി പഞ്ഹം കഥേതുകാമോ ഹോതി, ന ച സക്കോതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ കഥേതും. യോ വാ ന കഥേതുകാമോ ഹോതി, സക്കോതി പന കഥേതും. യോ വാ നേവ കഥേതുകാമോ ഹോതി, കഥേതും ന ച സക്കോതി. സബ്ബേസമ്പി തേസം ഭഗവാ പഞ്ഹം ഭാരം ന കരോതി. അയം പന ദേവപുത്തോ കഥേതുകാമോ ചേവ, സക്കോതി ച കഥേതും. തസ്മാ തസ്സേവ ഭാരം കരോന്തോ ഭഗവാ ഏവമാഹ. സോപി പഞ്ഹം കഥേസി.

തത്ഥ സുഭാസിതസ്സ സിക്ഖേഥാതി സുഭാസിതം സിക്ഖേയ്യ, ചതുസച്ചനിസ്സിതം ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയനിസ്സിതം ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതമേവ സിക്ഖേയ്യ. സമണൂപാസനസ്സ ചാതി സമണേഹി ഉപാസിതബ്ബം സമണൂപാസനം നാമ അട്ഠതിംസഭേദം കമ്മട്ഠാനം, തമ്പി സിക്ഖേയ്യ ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ. ബഹുസ്സുതാനം വാ ഭിക്ഖൂനം ഉപാസനമ്പി സമണൂപാസനം. തമ്പി ‘കിം, ഭന്തേ, കുസല’’ന്തിആദിനാ പഞ്ഹപുച്ഛനേന പഞ്ഞാവുദ്ധത്ഥം സിക്ഖേയ്യ. ചിത്തവൂപസമസ്സ ചാതി അട്ഠസമാപത്തിവസേന ചിത്തവൂപസമം സിക്ഖേയ്യ. ഇതി ദേവപുത്തേന തിസ്സോ സിക്ഖാ കഥിതാ ഹോന്തി. പുരിമപദേന ഹി അധിസീലസിക്ഖാ കഥിതാ, ദുതിയപദേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ, ചിത്തവൂപസമേന അധിചിത്തസിക്ഖാതി ഏവം ഇമായ ഗാഥായ സകലമ്പി സാസനം പകാസിതമേവ ഹോതി. പഠമം.

൨. ദുതിയകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ദുതിയേ ഝായീതി ദ്വീഹി ഝാനേഹി ഝായീ. വിമുത്തചിത്തോതി കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാ വിമുത്തചിത്തോ. ഹദയസ്സാനുപത്തിന്തി അരഹത്തം. ലോകസ്സാതി സങ്ഖാരലോകസ്സ. അനിസ്സിതോതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അനിസ്സിതോ, തണ്ഹാദിട്ഠിയോ വാ അനിസ്സിതോ. തദാനിസംസോതി അരഹത്താനിസംസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അരഹത്താനിസംസോ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്ഥേന്തോ ഝായീ ഭവേയ്യ, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭവേയ്യ, ലോകസ്സ ഉദയബ്ബയം ഞത്വാ അനിസ്സിതോ ഭവേയ്യ. തന്തിധമ്മോ പന ഇമസ്മിം സാസനേ പുബ്ബഭാഗോതി. ദുതിയം.

൩-൪. മാഘസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൪. തതിയേ മാഘോതി സക്കസ്സേതം നാമം. സ്വേവ വത്തേന അഞ്ഞേ അഭിഭവിത്വാ ദേവിസ്സരിയം പത്തോതി വത്രഭൂ, വത്രനാമകം വാ അസുരം അഭിഭവതീതി വത്രഭൂ. തതിയം.

൮൫. ചതുത്ഥം വുത്തത്ഥമേവ. ചതുത്ഥം.

൫. ദാമലിസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. പഞ്ചമേ ന തേനാസീസതേ ഭവന്തി തേന കാരണേന യം കിഞ്ചി ഭവം ന പത്ഥേതി. ആയതപഗ്ഗഹോ നാമേസ ദേവപുത്തോ, ഖീണാസവസ്സ കിച്ചവോസാനം നത്ഥി. ഖീണാസവേന ഹി ആദിതോ അരഹത്തപ്പത്തിയാ വീരിയം കതം, അപരഭാഗേ മയാ അരഹത്തം പത്തന്തി മാ തുണ്ഹീ ഭവതു, തഥേവ വീരിയം ദള്ഹം കരോതു പരക്കമതൂതി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ.

അഥ ഭഗവാ ‘‘അയം ദേവപുത്തോ ഖീണാസവസ്സ കിച്ചവോസാനം അകഥേന്തോ മമ സാസനം അനിയ്യാനികം കഥേതി, കിച്ചവോസാനമസ്സ കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നത്ഥി കിച്ചന്തിആദിമാഹ. തീസു കിര പിടകേസു അയം ഗാഥാ അസംകിണ്ണാ. ഭഗവതാ ഹി അഞ്ഞത്ഥ വീരിയസ്സ ദോസോ നാമ ദസ്സിതോ നത്ഥി. ഇധ പന ഇമം ദേവപുത്തം പടിബാഹിത്വാ ‘‘ഖീണാസവേന പുബ്ബഭാഗേ ആസവക്ഖയത്ഥായ അരഞ്ഞേ വസന്തേന കമ്മട്ഠാനം ആദായ വീരിയം കതം, അപരഭാഗേ സചേ ഇച്ഛതി, കരോതു, നോ ചേ ഇച്ഛതി, യഥാസുഖം വിഹരതൂ’’തി ഖീണാസവസ്സ കിച്ചവോസാനദസ്സനത്ഥം ഏവമാഹ. തത്ഥ ഗാധന്തി പതിട്ഠം. പഞ്ചമം.

൬. കാമദസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. ഛട്ഠേ ദുക്കരന്തി അയം കിര ദേവപുത്തോ പുബ്ബയോഗാവചരോ ബഹലകിലേസതായ സപ്പയോഗേന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ സമണധമ്മം കത്വാ പുബ്ബൂപനിസ്സയമന്ദതായ അരിയഭൂമിം അപ്പത്വാവ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ. സോ ‘‘തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ദുക്കരഭാവം ആരോചേസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ ദുക്കരന്തി ദസപി വസ്സാനി…പേ… സട്ഠിപി യദേതം ഏകന്തപരിസുദ്ധസ്സ സമണധമ്മസ്സ കരണം നാമ, തം ദുക്കരം. സേഖാതി സത്ത സേഖാ. സീലസമാഹിതാതി സീലേന സമാഹിതാ സമുപേതാ. ഠിതത്താതി പതിട്ഠിതസഭാവാ. ഏവം പുച്ഛിതപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി ഉപരിപഞ്ഹസമുട്ഠാപനത്ഥം അനഗാരിയുപേതസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനഗാരിയുപേതസ്സാതി അനഗാരിയം നിഗ്ഗേഹഭാവം ഉപേതസ്സ. സത്തഭൂമികേപി ഹി പാസാദേ വസന്തോ ഭിക്ഖു വുഡ്ഢതരേന ആഗന്ത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഇദം പാപുണാതീ’’തി വുത്തേ പത്തചീവരം ആദായ നിക്ഖമതേവ. തസ്മാ ‘‘അനഗാരിയുപേതോ’’തി വുച്ചതി. തുട്ഠീതി ചതുപച്ചയസന്തോസോ. ഭാവനായാതി ചിത്തവൂപസമഭാവനായ.

തേ ഛേത്വാ മച്ചുനോ ജാലന്തി യേ രത്തിന്ദിവം ഇന്ദ്രിയൂപസമേ രതാ, തേ ദുസ്സമാദഹം ചിത്തം സമാദഹന്തി. യേ ച സമാഹിതചിത്താ, തേ ചതുപച്ചയസന്തോസം പൂരേന്താ ന കിലമന്തി. യേ സന്തുട്ഠാ, തേ സീലം പൂരേന്താ ന കിലമന്തി. യേ സീലേ പതിട്ഠിതാ സത്ത സേഖാ, തേ അരിയാ മച്ചുനോ ജാലസങ്ഖാതം കിലേസജാലം ഛിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ദുഗ്ഗമോതി ‘‘സച്ചമേതം, ഭന്തേ, യേ ഇന്ദ്രിയൂപസമേ രതാ, തേ ദുസ്സമാദഹം സമാദഹന്തി…പേ… യേ സീലേ പതിട്ഠിതാ, തേ മച്ചുനോ ജാലം ഛിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തി’’. കിം ന ഗച്ഛിസ്സന്തി? അയം പന ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ വിസമോ മഗ്ഗോതി ആഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അരിയമഗ്ഗോ നേവ ദുഗ്ഗമോ ന വിസമോ, പുബ്ബഭാഗപടിപദായ പനസ്സ ബഹൂ പരിസ്സയാ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏവം വുത്തോ. അവംസിരാതി ഞാണസിരേന അധോസിരാ ഹുത്വാ പപതന്തി. അരിയമഗ്ഗം ആരോഹിതും അസമത്ഥതായേവ ച തേ അനരിയമഗ്ഗേ പപതന്തീതി ച വുച്ചന്തി. അരിയാനം സമോ മഗ്ഗോതി സ്വേവ മഗ്ഗോ അരിയാനം സമോ ഹോതി. വിസമേ സമാതി വിസമേപി സത്തകായേ സമായേവ. ഛട്ഠം.

൭. പഞ്ചാലചണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. സത്തമേ സമ്ബാധേതി നീവരണസമ്ബാധം കാമഗുണസമ്ബാധന്തി ദ്വേ സമ്ബാധാ. തേസു ഇധ നീവരണസമ്ബാധം അധിപ്പേതം. ഓകാസന്തി ഝാനസ്സേതം നാമം. പടിലീനനിസഭോതി പടിലീനസേട്ഠോ. പടിലീനോ നാമ പഹീനമാനോ വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിലീനോ ഹോതി. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അസ്മിമാനോ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ’’തി (അ. നി. ൪.൩൮; മഹാനി. ൮൭). പച്ചലത്ഥംസൂതി പടിലഭിംസു. സമ്മാ തേതി യേ നിബ്ബാനപത്തിയാ സതിം പടിലഭിംസു, തേ ലോകുത്തരസമാധിനാപി സുസമാഹിതാതി മിസ്സകജ്ഝാനം കഥിതം. സത്തമം.

൮. തായനസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. അട്ഠമേ പുരാണതിത്ഥകരോതി പുബ്ബേ തിത്ഥകരോ. ഏത്ഥ ച തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ, തിത്ഥകരോ നാമ താസം ഉപ്പാദകോ സത്ഥാ. സേയ്യഥിദം നന്ദോ, വച്ഛോ, കിസോ, സംകിച്ചോ. പുരാണാദയോ പന തിത്ഥിയാ നാമ. അയം പന ദിട്ഠിം ഉപ്പാദേത്വാ കഥം സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോതി? കമ്മവാദിതായ. ഏസ കിര ഉപോസഥഭത്താദീനി അദാസി, അനാഥാനം വത്തം പട്ഠപേസി, പതിസ്സയേ അകാസി, പോക്ഖരണിയോ ഖണാപേസി, അഞ്ഞമ്പി ബഹും കല്യാണം അകാസി. സോ തസ്സ നിസ്സന്ദേന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോ, സാസനസ്സ പന നിയ്യാനികഭാവം ജാനാതി. സോ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സാസനാനുച്ഛവികാ വീരിയപ്പടിസംയുത്താ ഗാഥാ വക്ഖാമീതി ആഗന്ത്വാ ഛിന്ദ സോതന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഛിന്ദാതി അനിയമിതആണത്തി. സോതന്തി തണ്ഹാസോതം. പരക്കമ്മാതി പരക്കമിത്വാ വീരിയം കത്വാ. കാമേതി കിലേസകാമേപി വത്ഥുകാമേപി. പനുദാതി നീഹര. ഏകത്തന്തി ഝാനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കാമേ അജഹിത്വാ മുനി ഝാനം ന ഉപപജ്ജതി, ന പടിലഭതീതി അത്ഥോ. കയിരാ ചേ കയിരാഥേനന്തി യദി വീരിയം കരേയ്യ, കരേയ്യാഥ, തം വീരിയം ന ഓസക്കേയ്യ. ദള്ഹമേനം പരക്കമേതി ദള്ഹം ഏനം കരേയ്യ. സിഥിലോ ഹി പരിബ്ബാജോതി സിഥിലഗഹിതാ പബ്ബജ്ജാ. ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജന്തി അതിരേകം ഉപരി കിലേസരജം ആകിരതി. അകതം ദുക്കടം സേയ്യോതി ദുക്കടം അകതമേവ സേയ്യോ. യം കിഞ്ചീതി ന കേവലം ദുക്കടം കത്വാ കതസാമഞ്ഞമേവ, അഞ്ഞമ്പി യം കിഞ്ചി സിഥിലം കതം ഏവരൂപമേവ ഹോതി. സംകിലിട്ഠന്തി ദുക്കരകാരികവതം. ഇമസ്മിം ഹി സാസനേ പച്ചയഹേതു സമാദിന്നധുതങ്ഗവതം സംകിലിട്ഠമേവ. സങ്കസ്സരന്തി സങ്കായ സരിതം, ‘‘ഇദമ്പി ഇമിനാ കതം ഭവിസ്സതി, ഇദമ്പി ഇമിനാ’’തി ഏവം ആസങ്കിതപരിസങ്കിതം. ആദിബ്രഹ്മചരിയികാതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാ പുബ്ബപധാനഭൂതാ. അട്ഠമം.

൯. ചന്ദിമസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. നവമേ ചന്ദിമാതി ചന്ദവിമാനവാസീ ദേവപുത്തോ. സബ്ബധീതി സബ്ബേസു ഖന്ധആയതനാദീസു. ലോകാനുകമ്പകാതി തുയ്ഹമ്പി ഏതസ്സപി താദിസാ ഏവ. സന്തരമാനോവാതി തുരിതോ വിയ. പമുഞ്ചസീതി അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം. നവമം.

൧൦. സൂരിയസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. ദസമേ സൂരിയോതി സൂരിയവിമാനവാസീ ദേവപുത്തോ. അന്ധകാരേതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണേന അന്ധഭാവകരണേ. വിരോചതീതി വേരോചനോ. മണ്ഡലീതി മണ്ഡലസണ്ഠാനോ. മാ, രാഹു, ഗിലീ ചരമന്തലിക്ഖേതി അന്തലിക്ഖേ ചരം സൂരിയം, രാഹു, മാ ഗിലീതി വദതി. കിം പനേസ തം ഗിലതീതി? ആമ, ഗിലതി. രാഹുസ്സ ഹി അത്തഭാവോ മഹാ, ഉച്ചത്തനേന അട്ഠയോജനസതാധികാനി ചത്താരി യോജനസഹസ്സാനി, ബാഹന്തരമസ്സ ദ്വാദസയോജനസതാനി, ബഹലത്തേന ഛ യോജനസതാനി, സീസം നവ യോജനസതം, നലാടം തിയോജനസതം, ഭമുകന്തരം പണ്ണാസയോജനം, മുഖം ദ്വിയോജനസതം, ഘാനം തിയോജനസതം, മുഖാധാനം തിയോജനസതഗമ്ഭീരം ഹത്ഥതലപാദതലാനി പുഥുലതോ ദ്വിയോജനസതാനി. അങ്ഗുലിപബ്ബാനി പണ്ണാസ യോജനാനി. സോ ചന്ദിമസൂരിയേ വിരോചമാനേ ദിസ്വാ ഇസ്സാപകതോ തേസം ഗമനവീഥിം ഓതരിത്വാ മുഖം വിവരിത്വാ തിട്ഠതി. ചന്ദവിമാനം സൂരിയവിമാനം വാ തിയോജനസതികേ മഹാനരകേ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. വിമാനേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ മരണഭയതജ്ജിതാ ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരവന്തി. സോ പന വിമാനം കദാചി ഹത്ഥേന ഛാദേതി, കദാചി ഹനുകസ്സ ഹേട്ഠാ പക്ഖിപതി, കദാചി ജിവ്ഹായ പരിമജ്ജതി, കദാചി അവഗണ്ഡകാരകം ഭുഞ്ജന്തോ വിയ കപോലന്തരേ ഠപേതി. വേഗം പന വാരേതും ന സക്കോതി. സചേ വാരേസ്സാമീതി ഗണ്ഡകം കത്വാ തിട്ഠേയ്യ, മത്ഥകം തസ്സ ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖമേയ്യ, ആകഡ്ഢിത്വാ വാ നം ഓനമേയ്യ. തസ്മാ വിമാനേന സഹേവ ഗച്ഛതി. പജം മമന്തി ചന്ദിമസൂരിയാ കിര ദ്വേപി ദേവപുത്താ മഹാസമയസുത്തകഥനദിവസേ സോതാപത്തിഫലം പത്താ. തേന ഭഗവാ ‘‘പജം മമ’’ന്തി ആഹ, പുത്തോ മമ ഏസോതി അത്ഥോ. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.