൨. അനാഥപിണ്ഡികവഗ്ഗോ

൧. ചന്ദിമസസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കച്ഛേവാതി കച്ഛേ വിയ. കച്ഛേതി പബ്ബതകച്ഛേപി നദീകച്ഛേപി. ഏകോദി നിപകാതി ഏകഗ്ഗചിത്താ ചേവ പഞ്ഞാനേപക്കേന ച സമന്നാഗതാ. സതാതി സതിമന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ ഝാനാനി ലഭിത്വാ ഏകോദീ നിപകാ സതാ വിഹരന്തി, തേ അമകസേ പബ്ബതകച്ഛേ വാ നദീകച്ഛേ വാ മഗാ വിയ സോത്ഥിം ഗമിസ്സന്തീതി. പാരന്തി നിബ്ബാനം. അമ്ബുജോതി മച്ഛോ. രണഞ്ജഹാതി കിലേസഞ്ജഹാ. യേപി ഝാനാനി ലഭിത്വാ അപ്പമത്താ കിലേസേ ജഹന്തി, തേ സുത്തജാലം ഭിന്ദിത്വാ മച്ഛാ വിയ നിബ്ബാനം ഗമിസ്സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. പഠമം.

൨. വേണ്ഡുസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. ദുതിയേ വേണ്ഡൂതി തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ നാമം. പയിരുപാസിയാതി പരിരുപാസിത്വാ. അനുസിക്ഖരേതി സിക്ഖന്തി. സിട്ഠിപദേതി അനുസിട്ഠിപദേ. കാലേ തേ അപ്പമജ്ജന്താതി കാലേ തേ അപ്പമാദം കരോന്താ. ദുതിയം.

൩. ദീഘലട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൯൪. തതിയേ ദീഘലട്ഠീതി ദേവലോകേ സബ്ബേ സമപ്പമാണാ തിഗാവുതികാവ ഹോന്തി, മനുസ്സലോകേ പനസ്സ ദീഘത്തഭാവതായ ഏവംനാമം അഹോസി. സോ പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോപി തഥേവ പഞ്ഞായി. തതിയം.

൪. നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. ചതുത്ഥേ ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. അനാവടന്തി തഥാഗതസ്സ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പേസേന്തസ്സ രുക്ഖോ വാ പബ്ബതോ വാ ആവരിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘അനാവട’’ന്തി. ഇതി തഥാഗതം ഥോമേത്വാ ദേവലോകേ അഭിസങ്ഖതപഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ കഥംവിധന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുക്ഖമതിച്ച ഇരിയതീതി ദുക്ഖം അതിക്കമിത്വാ വിഹരതി. സീലവാതി ലോകിയലോകുത്തരേന സീലേന സമന്നാഗതോ ഖീണാസവോ. പഞ്ഞാദയോപി മിസ്സകായേവ വേദിതബ്ബാ. പൂജയന്തീതി ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജേന്തി. ചതുത്ഥം.

൫-൬. ചന്ദനസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൬. പഞ്ചമേ അപ്പതിട്ഠേ അനാലമ്ബേതി ഹേട്ഠാ അപതിട്ഠേ ഉപരി അനാലമ്ബനേ. സുസമാഹിതോതി അപ്പനായപി ഉപചാരേനപി സുട്ഠു സമാഹിതോ. പഹിതത്തോതി പേസിതത്തോ. നന്ദീരാഗപരിക്ഖീണോതി പരിക്ഖീണനന്ദീരാഗോ. നന്ദീരാഗോ നാമ തയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരാ. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ കാമസഞ്ഞാഗഹണേന പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി, രൂപസംയോജനഗഹണേന പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി, നന്ദീരാഗേന തയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരാ ഗഹിതാ. ഏവം യസ്സ ദസ സംയോജനാനി തയോ ച കമ്മാഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ, സോ ഗമ്ഭീരേ മഹോഘേ ന സീദതീതി. കാമസഞ്ഞായ വാ കാമഭവോ, രൂപസംയോജനേന രൂപഭവോ ഗഹിതോ, തേസം ഗഹണേന അരൂപഭവോ ഗഹിതോവ, നന്ദീരാഗേന തയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരാ ഗഹിതാതി ഏവം യസ്സ തീസു ഭവേസു തയോ സങ്ഖാരാ നത്ഥി, സോ ഗമ്ഭീരേ ന സീദതീതിപി ദസ്സേതി. പഞ്ചമം.

൯൭. ഛട്ഠം വുത്തത്ഥമേവ. ഛട്ഠം.

൭. സുബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. സത്തമേ സുബ്രഹ്മാതി സോ കിര ദേവപുത്തോ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ നന്ദനകീളികം ഗന്ത്വാ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. തം പഞ്ചസതാ ദേവധീതരോ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ, പഞ്ചസതാ രുക്ഖം അഭിരുള്ഹാ. നനു ച ദേവതാനം ചിത്തവസേന യോജനസതികോപി രുക്ഖോ ഓനമിത്വാ ഹത്ഥം ആഗച്ഛതി, കസ്മാ താ അഭിരുള്ഹാതി. ഖിഡ്ഡാപസുതതായ. അഭിരുയ്ഹ പന മധുരസ്സരേന ഗായിത്വാ ഗായിത്വാ പുപ്ഫാനി പാതേന്തി, താനി ഗഹേത്വാ ഇതരാ ഏകതോവണ്ടികമാലാദിവസേന ഗന്ഥേന്തി. അഥ രുക്ഖം അഭിരുള്ഹാ ഉപച്ഛേദകകമ്മവസേന ഏകപ്പഹാരേനേവ കാലം കത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി.

അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ ദേവപുത്തോ ‘‘ഇമാസം നേവ സദ്ദോ സുയ്യതി, ന പുപ്ഫാനി പാതേന്തി. കഹം നു ഖോ ഗതാ’’തി? ആവജ്ജേന്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം ദിസ്വാ പിയവത്ഥുകസോകേന രുപ്പമാനോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏതാ താവ യഥാകമ്മേന ഗതാ, മയ്ഹം ആയുസങ്ഖാരോ കിത്തകോ’’തി. സോ – ‘‘സത്തമേ ദിവസേ മയാപി അവസേസാഹി പഞ്ചസതാഹി സദ്ധിം കാലം കത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി ദിസ്വാ ബലവതരേന സോകേന രുപ്പി. സോ – ‘‘ഇമം മയ്ഹം സോകം സദേവകേ ലോകേ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ നിദ്ധമിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ നിച്ചം ഉത്രസ്തന്തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഇദന്തി അത്തനോ ചിത്തം ദസ്സേതി. ദുതിയപദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. നിച്ചന്തി ച പദസ്സ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ, സോകുപ്പത്തികാലതോ പന പട്ഠായ നിച്ചന്തി വേദിതബ്ബം. അനുപ്പന്നേസു കിച്ഛേസൂതി ഇതോ സത്താഹച്ചയേന യാനി ദുക്ഖാനി ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, തേസു. അഥോ ഉപ്പതിതേസു ചാതി യാനി പഞ്ചസതാനം അച്ഛരാനം നിരയേ നിബ്ബത്താനം ദിട്ഠാനി, തേസു ചാതി ഏവം ഇമേസു ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നേസു ദുക്ഖേസു നിച്ചം മമ ഉത്രസ്തം ചിത്തം, അബ്ഭന്തരേ ഡയ്ഹമാനോ വിയ ഹോമി ഭഗവാതി ദസ്സേതി.

നാഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝാ തപസാതി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനഞ്ച തപോഗുണഞ്ച അഞ്ഞത്ര മുഞ്ചിത്വാ സോത്ഥിം ന പസ്സാമീതി അത്ഥോ. സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാതി നിബ്ബാനതോ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാ പഠമം ഗഹിതാ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ പച്ഛാ, അത്ഥതോ പന ഇന്ദ്രിയസംവരോവ പഠമം വേദിതബ്ബോ. ഇന്ദിയസംവരേ ഹി ഗഹിതേ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഗഹിതം ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതോ ഭിക്ഖു നിസ്സയമുത്തകോ ധുതങ്ഗസങ്ഖാതം തപോഗുണം സമാദായ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സഹ വിപസ്സനായ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി. തസ്സ അരിയമഗ്ഗോ യം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ‘‘സബ്ബനിസ്സഗ്ഗോ’’തി ഭഗവാ ചതുസച്ചവസേന ദേസനം വിനിവത്തേസി. ദേവപുത്തോ ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി. സത്തമം.

൮-൧൦. കകുധസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൯. അട്ഠമേ കകുധോ ദേവപുത്തോതി അയം കിര കോലനഗരേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകപുത്തോ ദഹരകാലേയേവ ഥേരസ്സ സന്തികേ വസന്തോ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ കാലങ്കതോ, ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തത്രാപി നം കകുധോ ബ്രഹ്മാത്വേവ സഞ്ജാനന്തി. നന്ദസീതി തുസ്സസി. കിം ലദ്ധാതി തുട്ഠി നാമ കിഞ്ചി മനാപം ലഭിത്വാ ഹോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. കിം ജീയിത്ഥാതി യസ്സ ഹി കിഞ്ചി മനാപം ചീവരാദിവത്ഥു ജിണ്ണം ഹോതി, സോ സോചതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അരതീ നാഭികീരതീതി ഉക്കണ്ഠിതാ നാഭിഭവതി. അഘജാതസ്സാതി ദുക്ഖജാതസ്സ, വട്ടദുക്ഖേ ഠിതസ്സാതി അത്ഥോ. നന്ദീജാതസ്സാതി ജാതതണ്ഹസ്സ. അഘന്തി ഏവരൂപസ്സ ഹി വട്ടദുക്ഖം ആഗതമേവ ഹോതി. ‘‘ദുക്ഖീ സുഖം പത്ഥയതീ’’തി ഹി വുത്തം. ഇതി അഘജാതസ്സ നന്ദീ ഹോതി, സുഖവിപരിണാമേന ദുക്ഖം ആഗതമേവാതി നന്ദീജാതസ്സ അഘം ഹോതി. അട്ഠമം.

൧൦൦. നവമം വുത്തത്ഥമേവ. നവമം.

൧൦൧. ദസമേ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ അനുമാനബുദ്ധിയാ ആനുഭാവപ്പകാസനത്ഥം അഞ്ഞതരോതി ആഹ. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.