൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. വതപദസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൭. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ വതപദാനീതി വതകോട്ഠാസാനി. സമത്താനീതി പരിപുണ്ണാനി. സമാദിന്നാനീതി ഗഹിതാനി. കുലേ ജേട്ഠാപചായീതി കുലജേട്ഠകാനം മഹാപിതാ മഹാമാതാ ചൂളപിതാ ചൂളമാതാ മാതുലോ മാതുലാനീതിആദീനം അപചിതികാരകോ. സണ്ഹവാചോതി പിയമുദുമധുരവാചോ. മുത്തചാഗോതി വിസ്സട്ഠചാഗോ. പയതപാണീതി ദേയ്യധമ്മദാനത്ഥായ സദാ ധോതഹത്ഥോ. വോസ്സഗ്ഗരതോതി വോസ്സജ്ജനേ രതോ. യാചയോഗോതി പരേഹി യാചിതബ്ബാരഹോ, യാചയോഗോതി വാ യാചയോഗേനേവ യുത്തോ. ദാനസംവിഭാഗരതോതി ദാനേ ച സംവിഭാഗേ ച രതോ. പഠമം.

൨. സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൮. ദുതിയേ മനുസ്സഭൂതോതി മഗധരട്ഠേ മചലഗാമേ മനുസ്സഭൂതോ. ആവസഥം അദാസീതി ചതുമഹാപഥേ മഹാജനസ്സ ആവസഥം കാരേത്വാ അദാസി. സഹസ്സമ്പി അത്ഥാനന്തി സഹസ്സമ്പി കാരണാനം, ജനസഹസ്സേന വാ വചനസഹസ്സേന വാ ഓസാരിതേ ‘‘അയം ഇമസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ അത്ഥോ’’തി ഏകപദേ ഠിതോവ വിനിച്ഛിനതി. ദുതിയം.

൩. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൯. തതിയേ ഉപസങ്കമീതി ‘‘സക്കോ ദേവരാജാതി കഥേന്തി, അത്ഥി നു ഖോ സോ സക്കോ, യേന സോ ദിട്ഠപുബ്ബോതി ഇമമത്ഥം ദസബലം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഉപസങ്കമി. തഞ്ച പജാനാമീതി ബഹുവചനേ ഏകവചനം, തേ ച ധമ്മേ പജാനാമീതി അത്ഥോ. സക്കോ കിര അനന്തരേ അത്തഭാവേ മഗധരട്ഠേ മചലഗാമേ മഘോ നാമ മാണവോ അഹോസി പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ, ബോധിസത്തചരിയാ വിയ ച തസ്സ ചരിയാ അഹോസി. സോ തേത്തിംസ പുരിസേ ഗഹേത്വാ കല്യാണമകാസി. ഏകദിവസം അത്തനോവ പഞ്ഞായ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ മഹാജനസ്സ സന്നിപതിതട്ഠാനേ കചവരം ഉഭതോപസ്സേസു അപബ്യൂഹിത്വാ തം ഠാനം രമണീയം അകാസി. പുന തത്ഥേവ മണ്ഡപം കാരേസി. പുന ഗച്ഛന്തേ കാലേ സാലം കാരേസി. ഗാമതോ ച നിക്ഖമിത്വാ ഗാവുതമ്പി അഡ്ഢയോജനമ്പി തിഗാവുതമ്പി യോജനമ്പി വിചരിത്വാ തേഹി സഹായേഹി സദ്ധിം വിസമം സമം അകാസി. തേ സബ്ബേവ ഏകച്ഛന്ദാ തത്ഥ തത്ഥ സേതുയുത്തട്ഠാനേ സേതും, മണ്ഡപസാലാപോക്ഖരണിമാലാവച്ഛരോപനപദീനം യുത്തട്ഠാനേസു മണ്ഡപസാലാപോക്ഖരണിമാലാവച്ഛരോപനാദീനി കരോന്താ ബഹും പുഞ്ഞമകംസു. മഘോ സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ സദ്ധിം സഹായേഹി താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. തം സബ്ബം ഭഗവാ ജാനാതി. തേനാഹ – യേസം ധമ്മാനം സമാദിന്നത്താ സക്കോ സക്കത്തം അജ്ഝഗാ, തഞ്ച പജാനാമീതി. അയം സക്കസ്സ സക്കത്താധിഗമേ സങ്ഖേപകഥാ, വിത്ഥാരോ പന സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ സക്കപണ്ഹവണ്ണനായം വുത്തോ. തതിയം.

൪. ദലിദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൦. ചതുത്ഥേ മനുസ്സദലിദ്ദോതി മനുസ്സഅധനോ. മനുസ്സകപണോതി മനുസ്സകാരുഞ്ഞതം പത്തോ. മനുസ്സവരാകോതി മനുസ്സലാമകോ. തത്രാതി തസ്മിം ഠാനേ, തസ്മിം വാ അതിരോചനേ. ഉജ്ഝായന്തീതി അവജ്ഝായന്തി ലാമകതോ ചിന്തേന്തി. ഖിയന്തീതി കഥേന്തി പകാസേന്തി. വിപാചേന്തീതി തത്ഥ തത്ഥ കഥേന്തി വിത്ഥാരേന്തി. ഏസോ ഖോ മാരിസാതി ഏത്ഥ അയമനുപുബ്ബികഥാ – സോ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിരാജാ ഹുത്വാ സമുസ്സിതദ്ധജപടാകനാനാലങ്കാരേന സുട്ഠു അലങ്കതം നഗരം പദക്ഖിണം അകാസി അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിയാ സമാകഡ്ഢിതനേത്തേന ജനകായേന സമുല്ലോകിയമാനോ. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതാ ആഗമ്മ തസ്മിം നഗരേ പിണ്ഡായ ചരതി, സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ ഉത്തമദമഥസമന്നാഗതോ. മഹാജനോപി രാജഗതം ചിത്തീകാരം പഹായ പച്ചേകബുദ്ധമേവ ഓലോകേസി. രാജാ – ‘‘ഇദാനി ഇമസ്മിം ജനകായേ ഏകോപി മം ന ഓലോകേതി. കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? ഓലോകേന്തോ പച്ചേകബുദ്ധം അദ്ദസ. സോപി പച്ചേകബുദ്ധോ മഹല്ലകോ ഹോതി പച്ഛിമവയേ ഠിതോ. ചീവരാനിപിസ്സ ജിണ്ണാനി, തതോ തതോ സുത്താനി ഗളന്തി. രഞ്ഞോ സതസഹസ്സാധികാനി ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പൂരിതപാരമിം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ചിത്തപസാദമത്തം വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ വന്ദനമത്തം വാ നാഹോസി. സോ രാജാ ‘‘പബ്ബജിതോ മഞ്ഞേ ഏസ ഉസൂയായ മം ന ഓലോകേതീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ക്വായം കുട്ഠിചീവരാനി പാരുതോ’’തി നിട്ഠുഭിത്വാ പക്കാമി. തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിപാകാവസേസേന മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛന്തോ രാജഗഹേ പരമകപണായ ഇത്ഥിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ഗഹിതകാലതോ പട്ഠായ സാ ഇത്ഥീ കഞ്ജികമത്തമ്പി ഉദരപൂരം നാലത്ഥ. തസ്സ കുച്ഛിഗതസ്സേവ കണ്ണനാസാ വിലീനാ, സങ്ഖപലിതകുട്ഠീ ഹുത്വാ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തോ. മാതാപിതരോ നാമ ദുക്കരകാരികാ ഹോന്തി, തേനസ്സ മാതാ യാവ കപാലം ഗഹേത്വാ ചരിതും ന സക്കോതി, താവസ്സ കഞ്ജികമ്പി ഉദകമ്പി ആഹരിത്വാ അദാസി. ഭിക്ഖായ ചരിതും സമത്ഥകാലേ പനസ്സ കപാലം ഹത്ഥേ ദത്വാ ‘‘പഞ്ഞായിസ്സസി സകേന കമ്മേനാ’’തി പക്കാമി.

അഥസ്സ തതോ പട്ഠായ സകലസരീരതോ മംസാനി ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തി, യൂസം പഗ്ഘരതി, മഹാവേദനാ വത്തന്തി. യം യം രച്ഛം നിസ്സായ സയതി, സബ്ബരത്തിം മഹാരവേന രവതി. തസ്സ കാരുഞ്ഞപരിദേവിതസദ്ദേന സകലവീഥിയം മനുസ്സാ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദം ന ലഭന്തി. തസ്സ തതോ പട്ഠായ സുഖസയിതേ പബോധേതീതി സുപ്പബുദ്ധോത്വേവ നാമം ഉദപാദി. അഥാപരേന സമയേന ഭഗവതി രാജഗഹം സമ്പത്തേ നാഗരാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ നഗരമജ്ഝേ മഹാമണ്ഡപം കത്വാ ദാനം അദംസു. സുപ്പബുദ്ധോപി കുട്ഠീ ഗന്ത്വാ ദാനഗ്ഗമണ്ഡപസ്സ അവിദൂരേ നിസീദി. നാഗരാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസന്താ തസ്സാപി യാഗുഭത്തം അദംസു. തസ്സ പണീതഭോജനം ഭുത്തസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം അഹോസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ അനുമോദനം കത്വാ സച്ചാനി ദീപേസി, സുപ്പബുദ്ധോ നിസിന്നട്ഠാനേ നിസിന്നോവ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. സത്ഥാ ഉട്ഠായ വിഹാരം ഗതോ. സോപി ചുമ്ബടം ആരുയ്ഹ കപാലമാദായ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ വിബ്ഭന്തായ ഗാവിയാ ജീവിതാ വോരോപിതോ മത്തികപാതിം ഭിന്ദിത്വാ സുവണ്ണപാതിം പടിലഭന്തോ വിയ ദുതിയചിത്തവാരേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അത്തനോ പുഞ്ഞം നിസ്സായ അഞ്ഞേ ദേവേ അതിക്കമ്മ വിരോചിത്ഥ. തം കാരണം ദസ്സേന്തോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ഏസോ ഖോ മാരിസാതിആദിമാഹ.

സദ്ധാതി മഗ്ഗേനാഗതസദ്ധാ. സീലഞ്ച യസ്സ കല്യാണന്തി കല്യാണസീലം നാമ അരിയസാവകസ്സ അരിയകന്തസീലം വുച്ചതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അരിയസാവകസ്സ ഏകസീലമ്പി അകന്തം നാമ നത്ഥി, ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ഭവന്തരേപി അപ്പഹീനം പഞ്ചസീലം അധിപ്പേതം. ചതുത്ഥം.

൫. രാമണേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൧. പഞ്ചമേ ആരാമചേത്യാതി ആരാമചേതിയാനി. വനചേത്യാതി വനചേതിയാനി. ഉഭയത്ഥാപി ചിത്തീകതട്ഠേന ചേത്യം വേദിതബ്ബം. മനുസ്സരാമണേയ്യസ്സാതി മനുസ്സരമണീയഭാവസ്സ. ഇദാനി മനുസ്സരമണീയകവസേന ഭൂമിരമണീയകം ദസ്സേന്തോ ഗാമേ വാതിആദിമാഹ. പഞ്ചമം.

൬. യജമാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൨. ഛട്ഠേ യജമാനാനന്തി യജന്താനം. തദാ കിര അങ്ഗമഗധവാസികാ മനുസ്സാ അനുസംവച്ഛരം സപ്പിമധുഫാണിതാദീസു അഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ ദാരൂനം സട്ഠിമത്തേ സകടഭാരേ രാസിം കത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ പജ്ജലിതകാലേ ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനോ യജാമാ’’തി തം സബ്ബം പക്ഖിപന്തി. ‘‘ഏകവാരം പക്ഖിത്തം സഹസ്സഗുണഫലം ദേതീ’’തി നേസം ലദ്ധി. സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘സബ്ബേപിമേ സബ്ബഅഗ്ഗാനി ഗഹേത്വാ ‘മഹാബ്രഹ്മുനോ യജാമാ’തി അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപേന്തി. അഫലം കരോന്തി, മയി പസ്സന്തേ മാ നസ്സന്തു, യഥാ ബുദ്ധസ്സ ചേവ സങ്ഘസ്സ ച ദത്വാ ബഹും പുഞ്ഞം പസവന്തി, ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി ദാരുരാസിം ജലാപേത്വാ ഓലോകേന്തേസു മനുസ്സേസു പുണ്ണമദിവസേ ബ്രഹ്മത്തഭാവം മാപേത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ചന്ദമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ വിയ അഹോസി. മഹാജനോ ദിസ്വാ ‘‘ഇമം യഞ്ഞം പടിഗ്ഗഹേതും മഹാബ്രഹ്മാ ആഗച്ഛതീ’’തി ജണ്ണുകേഹി ഭൂമിയം പതിട്ഠായ, അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. ബ്രാഹ്മണാ ആഹംസു ‘‘തുമ്ഹേ ‘മയം തക്കേന കഥേമാ’തി മഞ്ഞഥ, ഇദാനി പസ്സഥ, അയം വോ ബ്രഹ്മാ സഹത്ഥാ യഞ്ഞം പടിഗ്ഗഹേതും ആഗച്ഛതീ’’തി. സക്കോ ആഗന്ത്വാ ദാരുചിതകമത്ഥകേ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘കസ്സായം സക്കാരോ’’തി പുച്ഛി? തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, പടിഗ്ഗണ്ഹഥ നോ യഞ്ഞന്തി. തേന ഹി ആഗച്ഛഥ, മാ തുലം ഛഡ്ഡേത്വാ ഹത്ഥേന തുലയിത്ഥ, അയം സത്ഥാ ധുരവിഹാരേ വസതി, തം പുച്ഛിസ്സാമ ‘‘കസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതീ’’തി? ഉഭയരട്ഠവാസിനോ ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ.

തത്ഥ പുഞ്ഞപേക്ഖാനന്തി പുഞ്ഞം ഇച്ഛന്താനം പുഞ്ഞത്ഥികാനം. ഓപധികം പുഞ്ഞന്തി ഉപധിവിപാകം പുഞ്ഞം. സങ്ഘേ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി അരിയസങ്ഘേ ദിന്നം വിപ്ഫാരവന്തം ഹോതി. ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസു. തതോ പട്ഠായ മനുസ്സാ സബ്ബാനി അഗ്ഗദാനാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദംസു. ഛട്ഠം.

൭. ബുദ്ധവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൩. സത്തമേ ഉട്ഠേഹീതി ഉട്ഠഹ, ഘട, വായമ. വിജിതസങ്ഗാമാതി രാഗാദീനഞ്ചേവ ദ്വാദസയോജനികസ്സ ച മാരബലസ്സ ജിതത്താ ഭഗവന്തം ഏവം ആലപതി. പന്നഭാരാതി ഓരോപിതഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരഭാര. പന്നരസായ രത്തിന്തി പന്നരസായ പുണ്ണമായ രത്തിം. സത്തമം.

൮. ഗഹട്ഠവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൪. അട്ഠമേ പുഥുദ്ദിസാതി ചതസ്സോ ദിസാ ചതസ്സോ അനുദിസാ ച. ഭുമ്മാതി ഭൂമിവാസിനോ. ചിരരത്തസമാഹിതേതി ഉപചാരപ്പനാഹി ചിരരത്തസമാഹിതചിത്തേ. വന്ദേതി വന്ദാമി. ബ്രഹ്മചരിയപരായണേതി ദസപി വസ്സാനി വീസതിപി വസ്സാനി…പേ… സട്ഠിപി വസ്സാനി ആപാണകോടികം ഏകസേയ്യം ഏകഭത്തന്തിആദികം സേട്ഠചരിയം ബ്രഹ്മചരിയം ചരമാനേതി അത്ഥോ. പുഞ്ഞകരാതി ചതുപച്ചയദാനം കുസുമ്ഭസുമനപൂജാ ദീപസഹസ്സജാലന്തി ഏവമാദിപുഞ്ഞകാരകാ. സീലവന്തോതി ഉപാസകത്തേ പതിട്ഠായ പഞ്ചഹിപി ദസഹിപി സീലേഹി സമന്നാഗതാ. ധമ്മേന ദാരം പോസേന്തീതി ഉമങ്ഗഭിന്ദനാദീനി അകത്വാ ധമ്മികേഹി കസിഗോരക്ഖവണിജ്ജാദീഹി പുത്തദാരം പോസേന്തി. പമുഖോ രഥമാരുഹീതി ദേവാനം പമുഖോ സേട്ഠോ രഥം ആരുഹി. അട്ഠമം.

൯. സത്ഥാരവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൫. നവമേ ഭഗവന്തം നമസ്സതീതി ഏകംസം ഉത്തരിയം ദുകുലം കത്വാ, ബ്രഹ്മജാണുകോ ഹുത്വാ സിരസി അഞ്ജലിം ഠപേത്വാ നമസ്സതി. സോ യക്ഖോതി സോ സക്കോ. അനോമനാമന്തി സബ്ബഗുണേഹി ഓമകഭാവസ്സ നത്ഥിതായ സബ്ബഗുണനേമിത്തകേഹി നാമേഹി അനോമനാമം. അവിജ്ജാസമതിക്കമാതി ചതുസച്ചപടിച്ഛാദികായ വട്ടമൂലകഅവിജ്ജായ സമതിക്കമേന. സേക്ഖാതി സത്ത സേക്ഖാ. അപചയാരാമാതി വട്ടവിദ്ധംസനേ രതാ. സിക്ഖരേതി സിക്ഖന്തി. നവമം.

൧൦. സങ്ഘവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൬. ദസമേ അജ്ഝഭാസീതി കസ്മാ ഏസ പുനപ്പുനം ഏവം ഭാസതീതി? സക്കസ്സ കിര ദേവരഞ്ഞോ സദ്ദോ മധുരോ, സുഫസിതം ദന്താവരണം, കഥനകാലേ സുവണ്ണകിങ്കിണികസദ്ദോ വിയ നിച്ഛരതി. തം പുനപ്പുനം സോതും ലഭിസ്സാമീതി ഭാസതി. പൂതിദേഹസയാതി പൂതിമ്ഹി മാതുസരീരേ വാ, അത്തനോയേവ വാ സരീരം അവത്ഥരിത്വാ സയനതോ പൂതിദേഹസയാ. നിമുഗ്ഗാ കുണപമ്ഹേതേതി ദസമാസേ മാതുകുച്ഛിസങ്ഖാതേ കുണപസ്മിം ഏതേ നിമുഗ്ഗാ. ഏതം തേസം പിഹയാമീതി ഏതേസം ഏതം പിഹയാമി പത്ഥയാമി. ന തേ സം കോട്ഠേ ഓപേന്തീതി ന തേ സം സന്തകം ധഞ്ഞം കോട്ഠേ പക്ഖിപന്തി. ന ഹി ഏതേസം ധഞ്ഞം അത്ഥി. ന കുമ്ഭീതി ന കുമ്ഭിയം. ന കളോപിയന്തി ന പച്ഛിയം. പരനിട്ഠിതമേസാനാതി പരേസം നിട്ഠിതം പരഘരേ പക്കം ഭിക്ഖാചാരവത്തേന ഏസമാനാ ഗവേസമാനാ. തേനാതി ഏവം പരിയിട്ഠേന. സുബ്ബതാതി ദസപി…പേ… സട്ഠിപി വസ്സാനി സുസമാദിന്നസുന്ദരവതാ.

സുമന്തമന്തിനോതി ധമ്മം സജ്ഝായിസ്സാമ, ധുതങ്ഗം സമാദിയിസ്സാമ, അമതം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമ, സമണധമ്മം കരിസ്സാമാതി ഏവം സുഭാസിതഭാസിനോ. തുണ്ഹീഭൂതാ സമഞ്ചരാതി തിയാമരത്തിം അസനിഘോസേന ഘോസിതാ വിയ ധമ്മം കഥേന്താപി തുണ്ഹീഭൂതാ സമം ചരന്തിയേവ നാമ. കസ്മാ? നിരത്ഥകവചനസ്സാഭാവാ. പുഥുമച്ചാ ചാതി ബഹുസത്താ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധാ. അത്തദണ്ഡേസു നിബ്ബുതാതി പരവിഹേഠനത്ഥം ഗഹിതദണ്ഡേസു സത്തേസു നിബ്ബുതാ വിസ്സട്ഠദണ്ഡാ. സാദാനേസു അനാദാനാതി സഗഹണേസു സത്തേസു ച ഭവയോനിആദീനം ഏകകോട്ഠാസസ്സാപി അഗഹിതത്താ അഗഹണാ. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.