൧൧. സക്കസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. സുവീരസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൭. സക്കസംയുത്തസ്സ പഠമേ അഭിയംസൂതി കദാ അഭിയംസു? യദാ ബലവന്തോ അഹേസും, തദാ. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – സക്കോ കിര മഗധരട്ഠേ മചലഗാമകേ മഘോ നാമ മാണവോ ഹുത്വാ തേത്തിംസ പുരിസേ ഗഹേത്വാ കല്യാണകമ്മം കരോന്തോ സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ തത്ഥ കാലങ്കതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. തം ബലവകമ്മാനുഭാവേന സപരിസം സേസദേവതാ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹന്തം ദിസ്വാ ‘‘ആഗന്തുകദേവപുത്താ ആഗതാ’’തി നേവാസികാ ഗന്ധപാനം സജ്ജയിംസു. സക്കോ സകപരിസായ സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘മാരിസാ മാ ഗന്ധപാനം പിവിത്ഥ, പിവനാകാരമത്തമേവ ദസ്സേഥാ’’തി. തേ തത്ഥ അകംസു. നേവാസികദേവതാ സുവണ്ണസരകേഹി ഉപനീതം ഗന്ധപാനം യാവദത്ഥം പിവിത്വാ മത്താ തത്ഥ തത്ഥ സുവണ്ണപഥവിയം പതിത്വാ സയിംസു. സക്കോ ‘‘ഗണ്ഹഥ പുത്തഹതായ പുത്തേ’’തി തേ പാദേസു ഗഹേത്വാ സിനേരുപാദേ ഖിപാപേസി. സക്കസ്സ പുഞ്ഞതേജേന തദനുവത്തകാപി സബ്ബേ തത്ഥേവ പതിംസു. തേ സിനേരുവേമജ്ഝകാലേ സഞ്ഞം ലഭിത്വാ, ‘‘താതാ ന സുരം പിവിമ്ഹ, ന സുരം പിവിമ്ഹാ’’തി ആഹംസു. തതോ പട്ഠായ അസുരാ നാമ ജാതാ. അഥ നേസം കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ ദസയോജനസഹസ്സം അസുരഭവനം നിബ്ബത്തി. സക്കോ തേസം നിവത്തേത്വാ അനാഗമനത്ഥായ ആരക്ഖം ഠപേസി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘അന്തരാ ദ്വിന്നം അയുജ്ഝപുരാനം,

പഞ്ചവിധാ ഠപിതാ അഭിരക്ഖാ;

ഉദകം കരോടി-പയസ്സ ച ഹാരീ,

മദനയുതാ ചതുരോ ച മഹത്ഥാ’’തി.

ദ്വേ നഗരാനി ഹി യുദ്ധേന ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യതായ അയുജ്ഝപുരാനി നാമ ജാതാനി ദേവനഗരഞ്ച അസുരനഗരഞ്ച. യദാ ഹി അസുരാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അഥ ദേവേഹി പലായിത്വാ ദേവനഗരം പവിസിത്വാ ദ്വാരേ പിദഹിതേ അസുരാനം സതസഹസ്സമ്പി കിഞ്ചി കാതും ന സക്കോതി. യദാ ദേവാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അഥാസുരേഹി പലായിത്വാ അസുരനഗരസ്സ ദ്വാരേ പിദഹിതേ സക്കാനം സതസഹസ്സമ്പി കിഞ്ചി കാതും ന സക്കോതി. ഇതി ഇമാനി ദ്വേ നഗരാനി അയുജ്ഝപുരാനി നാമ. നേസം അന്തരാ ഏതേസു ഉദകാദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസു സക്കേന ആരക്ഖാ ഠപിതാ. തത്ഥ ഉദകസദ്ദേന നാഗാ ഗഹിതാ. തേ ഹി ഉദകേ ബലവന്തോ ഹോന്തി. തസ്മാ സിനേരുസ്സ പഠമാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. കരോടിസദ്ദേന സുപണ്ണാ ഗഹിതാ. തേസം കിര കരോടി നാമ പാനഭോജനം, തേന തം നാമം ലഭിംസു. ദുതിയാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. പയസ്സഹാരീസദ്ദേന കുമ്ഭണ്ഡാ ഗഹിതാ. ദാനവരക്ഖസാ കിര തേ. തതിയാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. മദനയുതസദ്ദേന യക്ഖാ ഗഹിതാ. വിസമചാരിനോ കിരതേ യുജ്ഝസോണ്ഡാ. ചതുത്ഥാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. ചതുരോ ച മഹന്താതി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ വുത്താ. പഞ്ചമാലിന്ദേ തേസം ആരക്ഖാ. തസ്മാ യദി അസുരാ കുപിതാവിലചിത്താ ദേവപുരം ഉപയന്തി യുദ്ധേസൂ, യം ഗിരിനോ പഠമം പരിഭണ്ഡം, തം ഉരഗാ പടിബാഹന്തി ഏവം സേസേസു സേസാ.

തേ പന അസുരാ ആയുവണ്ണരസഇസ്സരിയസമ്പത്തീഹി താവതിംസസദിസാവ. തസ്മാ അന്തരാ അത്താനം അജാനിത്വാ പാടലിയാ പുപ്ഫിതായ, ‘‘ന ഇദം ദേവനഗരം, തത്ഥ പാരിച്ഛത്തകോ പുപ്ഫതി, ഇധ പന ചിത്തപാടലീ, ജരസക്കേനാമ്ഹാകം സുരം പായേത്വാ വഞ്ചിതാ, ദേവനഗരഞ്ച നോ ഗഹിതം, ഗച്ഛാമ തേന സദ്ധിം യുജ്ഝിസ്സാമാ’’തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥേ ആരുയ്ഹ സുവണ്ണരജതമണിഫലകാനി ഗഹേത്വാ, യുദ്ധസജ്ജാ ഹുത്വാ, അസുരഭേരിയോ വാദേന്താ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ദ്വിധാ ഭേത്വാ ഉട്ഠഹന്തി. തേ ദേവേ വുട്ഠേ വമ്മികമക്ഖികാ വമ്മികം വിയ സിനേരും അഭിരുഹിതു ആരഭന്തി. അഥ നേസം പഠമം നാഗേഹി സദ്ധിം യുദ്ധം ഹോതി. തസ്മിം ഖോ പന യുദ്ധേ ന കസ്സചി ഛവി വാ ചമ്മം വാ ഛിജ്ജതി, ന ലോഹിതം ഉപ്പജ്ജതി, കേവലം കുമാരകാനം ദാരുമേണ്ഡകയുദ്ധം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം സന്താസനമത്തമേവ ഹോതി. കോടിസതാപി കോടിസഹസ്സാപി നാഗാ തേഹി സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ തേ അസുരപുരംയേവ പവേസേത്വാ നിവത്തന്തി.

യദാ പന അസുരാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അഥ നാഗാ ഓസക്കിത്വാ ദുതിയേ ആലിന്ദേ സുപണ്ണേഹി സദ്ധിം ഏകതോവ ഹുത്വാ യുജ്ഝന്തി. ഏസ നയോ സുപണ്ണാദീസൂപി. യദാ പന താനി പഞ്ചപി ഠാനാനി അസുരാ മദ്ദന്തി, തദാ ഏകതോ സമ്പിണ്ഡിതാനിപി പഞ്ച ബലാനി ഓസക്കന്തി. അഥ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ഗന്ത്വാ സക്കസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേന്തി. സക്കോ തേസം വചനം സുത്വാ ദിയഡ്ഢയോജനസതികം വേജയന്തരഥം ആരുയ്ഹ സയം വാ നിക്ഖമതി, ഏകം വാ പുത്തം പേസേതി. ഇമസ്മിം പന കാലേ പുത്തം പേസേതുകാമോ, താത സുവീരാതിആദിമാഹ.

ഏവം ഭദ്ദന്തവാതി ഖോതി ഏവം ഹോതു ഭദ്ദം തവ ഇതി ഖോ. പമാദം ആപാദേസീതി പമാദം അകാസി. അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ സട്ഠിയോജനം വിത്ഥാരേന സുവണ്ണമഹാവീഥിം ഓതരിത്വാ നക്ഖത്തം കീളന്തോ നന്ദനവനാദീസു വിചരതീതി അത്ഥോ.

അനുട്ഠഹന്തി അനുട്ഠഹന്തോ. അവായാമന്തി അവായമന്തോ. അലസ്വസ്സാതി അലസോ അസ്സ. ന ച കിച്ചാനി കാരയേതി കിഞ്ചി കിച്ചം നാമ ന കരേയ്യ. സബ്ബകാമസമിദ്ധസ്സാതി സബ്ബകാമേഹി സമിദ്ധോ അസ്സ. തം മേ, സക്ക, വരം ദിസാതി, സക്ക ദേവസേട്ഠ, തം മേ വരം ഉത്തമം ഠാനം ഓകാസം ദിസം ആചിക്ഖ കഥേഹീതി വദതി. നിബ്ബാനസ്സ ഹി സോ മഗ്ഗോതി കമ്മം അകത്വാ ജീവിതട്ഠാനം നാമ നിബ്ബാനസ്സ മഗ്ഗോ. പഠമം.

൨. സുസീമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൮. ദുതിയേ സുസീമന്തി അത്തനോ പുത്തസഹസ്സസ്സ അന്തരേ ഏവംനാമകം ഏകം പുത്തമേവ. ദുതിയം.

൩. ധജഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൯. തതിയേ സമുപബ്യൂള്ഹോതി സമ്പിണ്ഡിതോ രാസിഭൂതോ. ധജഗ്ഗംഉല്ലോകേയ്യഥാതി സക്കസ്സ കിര ദിയഡ്ഢയോജനസതായാമോ രഥോ. തസ്സ ഹി പച്ഛിമന്തോ പണ്ണാസയോജനോ, മജ്ഝേ രഥപഞ്ജരോ പണ്ണാസയോജനോ, രഥസന്ധിതോ യാവ രഥസീസാ പണ്ണാസയോജനാനി. തദേവ പമാണം ദിഗുണം കത്വാ തിയോജനസതായാമോതിപി വദന്തിയേവ. തസ്മിം യോജനികപല്ലങ്കോ അത്ഥതോ, തിയോജനികം സേതച്ഛത്തം മത്ഥകേ ഠപിതം, ഏകസ്മിംയേവ യുഗേ സഹസ്സആജഞ്ഞാ യുത്താ, സേസാലങ്കാരസ്സ പമാണം നത്ഥി. ധജോ പനസ്സ അഡ്ഢതിയാനി യോജനസതാനി ഉഗ്ഗതോ, യസ്സ വാതാഹതസ്സ പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയസ്സേവ സദ്ദോ നിച്ഛരതി, തം ഉല്ലോകേയ്യാഥാതി വദതി. കസ്മാ? തം പസ്സന്താനഞ്ഹി രാജാ നോ ആഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ നിഖാതഥമ്ഭോ വിയ ഠിതോ, കസ്സ മയം ഭായാമാതി ഭയം ന ഹോതി. പജാപതിസ്സാതി സോ കിര സക്കേന സമാനവണ്ണോ സമാനായുകോ ദുതിയം ആസനം ലഭതി. തഥാ വരുണോ ഈസാനോ ച. വരുണോ പന തതിയം ആസനം ലഭതി, ഈസാനോ ചതുത്ഥം. പലായീതി അസുരേഹി പരാജിതോ തസ്മിം രഥേ ഠിതോ അപ്പമത്തകമ്പി രജധജം ദിസ്വാ പലായനധമ്മോ.

ഇതിപി സോ ഭഗവാതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാനേവ. ഇദമവോചാതി ഇദം ധജഗ്ഗപരിത്തം നാമ ഭഗവാ അവോച, യസ്സ ആണാഖേത്തേ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേ ആനുഭാവോ വത്തതി. ഇദം ആവജ്ജേത്വാ ഹി യക്ഖഭയചോരഭയാദീഹി ദുക്ഖേഹി മുത്താനം അന്തോ നത്ഥി. തിട്ഠതു അഞ്ഞദുക്ഖവൂപസമോ, ഇദം ആവജ്ജമാനോ ഹി പസന്നചിത്തോ ആകാസേപി പതിട്ഠം ലഭതി.

തത്രിദം വത്ഥു – ദീഘവാപിചേതിയമ്ഹി കിര സുധാകമ്മേ കയിരമാനേ ഏകോ ദഹരോ മുദ്ധവേദികാപാദതോ പതിത്വാ ചേതിയകുച്ഛിയാ ഭസ്സതി. ഹേട്ഠാ ഠിതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ‘‘ധജഗ്ഗപരിത്തം, ആവുസോ, ആവജ്ജാഹീ’’തി ആഹ. സോ മരണഭയേന തജ്ജിതോ ‘‘ധജഗ്ഗപരിത്തം മം രക്ഖതൂ’’തി ആഹ. താവദേവസ്സ ചേതിയകുച്ഛിതോ ദ്വേ ഇട്ഠകാ നിക്ഖമിത്വാ സോപാനം ഹുത്വാ അട്ഠംസു, ഉപരിട്ഠിതോ വല്ലിനിസ്സേണിം ഓതാരേസും. തസ്മിം നിസ്സേണിയം ഠിതേ ഇട്ഠകാ യഥാട്ഠാനേയേവ അട്ഠംസു. തതിയം.

൪. വേപചിത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൦. ചതുത്ഥേ വേപചിത്തീതി സോ കിര അസുരാനം സബ്ബജേട്ഠകോ. യേനാതി നിപാതമത്തം നന്തി ച. കണ്ഠപഞ്ചമേഹീതി ദ്വീസു ഹത്ഥേസു പാദേസു കണ്ഠേ ചാതി ഏവം പഞ്ചഹി ബന്ധനേഹി. താനി പന നളിനസുത്തം വിയ മക്കടകസുത്തം വിയ ച ചക്ഖുസ്സാപാഥം ആഗച്ഛന്തി, ഇരിയാപഥം രുജ്ഝന്തി. തേഹി പന ചിത്തേനേവ ബജ്ഝതി, ചിത്തേനേവ മുച്ചതി. അക്കോസതീതി ചോരോസി ബാലോസി മൂള്ഹോസി ഥേനോസി ഓട്ഠോസി ഗോണോസി ഗദ്രഭോസി നേരയികോസി തിരച്ഛാനഗതോസി, നത്ഥി തുയ്ഹം സുഗതി, ദുഗ്ഗതിയേവ തുയ്ഹം പാടികങ്ഖാതി ഇമേഹി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസതി. പരിഭാസതീതി, ജരസക്ക, ന ത്വം സബ്ബകാലം ജിനിസ്സസി, യദാ അസുരാനം ജയോ ഭവിസ്സതി, തദാ തമ്പി ഏവം ബന്ധിത്വാ അസുരഭവനസ്സ ദ്വാരേ നിപജ്ജാപേത്വാ പോഥാപേസ്സാമീതി ആദീനി വത്വാ തജ്ജേതി. സക്കോ വിജിതവിജയോ ന തം മനസി കരോതി, മഹാപടിഗ്ഗഹണം പനസ്സ മത്ഥകേ വിധുനന്തോ സുധമ്മദേവസഭം പവിസതി ചേവ നിക്ഖമതി ച. അജ്ഝഭാസീതി ‘‘കിം നു ഖോ ഏസ സക്കോ ഇമാനി ഫരുസവചനാനി ഭയേന തിതിക്ഖതി, ഉദാഹു അധിവാസനഖന്തിയാ സമന്നാഗതത്താ’’തി? വീമംസന്തോ അഭാസി.

ദുബ്ബല്യാ നോതി ദുബ്ബലഭാവേന നു. പടിസംയുജേതി പടിസംയുജേയ്യ പടിപ്ഫരേയ്യ. പഭിജ്ജേയ്യുന്തി വിരജ്ജേയ്യും. പകുജ്ഝേയ്യുന്തിപി പാഠോ. പരന്തി പച്ചത്ഥികം. യോ സതോ ഉപസമ്മതീതി യോ സതിമാ ഹുത്വാ ഉപസമ്മതി, തസ്സ ഉപസമംയേവാഹം ബാലസ്സ പടിസേധനം മഞ്ഞേതി അത്ഥോ. യദാ നം മഞ്ഞതീതി യസ്മാ തം മഞ്ഞതി. അജ്ഝാരുഹതീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. ഗോവ ഭിയ്യോ പലായിനന്തി യഥാ ഗോയുദ്ധേ താവദേവ ദ്വേ ഗാവോ യുജ്ഝന്തേ ഗോഗണോ ഓലോകേന്തോ തിട്ഠതി, യദാ പന ഏകോ പലായതി, അഥ നം പലായന്തം സബ്ബോ ഗോഗണോ ഭിയ്യോ അജ്ഝോത്ഥരതി. ഏവം ദുമ്മേധോ ഖമന്തം ഭിയ്യോ അജ്ഝോത്ഥരതീതി അത്ഥോ.

സദത്ഥപരമാതി സകത്ഥപരമാ. ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോ ന വിജ്ജതീതി തേസു സകഅത്ഥപരമേസു അത്ഥേസു ഖന്തിതോ ഉത്തരിതരോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ ന വിജ്ജതി. തമാഹു പരമം ഖന്തിന്തി യോ ബലവാ തിതിക്ഖതി, തസ്സ തം ഖന്തിം പരമം ആഹു. ബാലബലം നാമ അഞ്ഞാണബലം. തം യസ്സ ബലം, അബലമേവ തം ബലന്തി ആഹു കഥേന്തീതി ദീപേതി. ധമ്മഗുത്തസ്സാതി ധമ്മേന രക്ഖിതസ്സ, ധമ്മം വാ രക്ഖന്തസ്സ. പടിവത്താതി പടിപ്ഫരിത്വാ വത്താ, പടിപ്ഫരിത്വാ വാ ബാലബലന്തി വദേയ്യാപി, ധമ്മട്ഠം പന ചാലേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തസ്സേവ തേന പാപിയോതി തേന കോധേന തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ പാപം. കതരസ്സ? യോ കുദ്ധം പടികുജ്ഝതി. തികിച്ഛന്താനന്തി ഏകവചനേ ബഹുവചനം, തികിച്ഛന്തന്തി അത്ഥോ. ജനാ മഞ്ഞന്തീതി ഏവരൂപം അത്തനോ ച പരസ്സ ചാതി ഉഭിന്നം അത്ഥം തികിച്ഛന്തം നിപ്ഫാദേന്തം പുഗ്ഗലം ‘‘അന്ധബാലോ അയ’’ന്തി അന്ധബാലപുഥുജ്ജനാവ ഏവം മഞ്ഞന്തി. ധമ്മസ്സ അകോവിദാതി ചതുസച്ചധമ്മേ അഛേകാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഖോതി നിപാതമത്തം. ചതുത്ഥം.

൫. സുഭാസിതജയസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൧. പഞ്ചമേ അസുരിന്ദം ഏതദവോചാതി ഛേകതായ ഏതം അവോച. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘പരസ്സ നാമ ഗാഹം മോചേത്വാ പഠമം വത്തും ഗരു. പരസ്സ വചനം അനുഗന്ത്വാ പന പച്ഛാ സുഖം വത്തു’’ന്തി. പുബ്ബദേവാതി ദേവലോകേ ചിരനിവാസിനോ പുബ്ബസാമികാ, തുമ്ഹാകം താവ പവേണിആഗതം ഭണഥാതി. അദണ്ഡാവചരാതി ദണ്ഡാവചരണരഹിതാ, ദണ്ഡം വാ സത്ഥം വാ ഗഹേതബ്ബന്തി ഏവമേത്ഥ നത്ഥീതി അത്ഥോ. പഞ്ചമം.

൬. കുലാവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. ഛട്ഠേ അജ്ഝഭാസീതി തസ്സ കിര സിമ്ബലിവനാഭിമുഖസ്സ ജാതസ്സ രഥസദ്ദോ ച ആജാനീയസദ്ദോ ധജസദ്ദോ ച സമന്താ അസനിപാതസദ്ദോ വിയ അഹോസി. തം സുത്വാ സിമ്ബലിവനേ ബലവസുപണ്ണാ പലായിംസു, ജരാജിണ്ണാ ചേവ രോഗദുബ്ബലാ ച അസഞ്ജാതപക്ഖപോതകാ ച പലായിതും അസക്കോന്താ, മരണഭയേന തജ്ജിതാ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഹാവിരവം വിരവിംസു. സക്കോ തം സുത്വാ ‘‘കസ്സ സദ്ദോ, താതാ’’തി? മാതലിം പുച്ഛി. രഥസദ്ദം, തേ ദേവ, സുത്വാ സുപണ്ണാ പലായിതും അസക്കോന്താ വിരവന്തീതി. തം സുത്വാ കരുണാസമാവജ്ജിതഹദയോ അഭാസി. ഈസാമുഖേനാതി രഥസ്സ ഈസാമുഖേന. യഥാ കുലാവകേ ഈസാമുഖം ന സഞ്ചുണ്ണേതി, ഏവം ഇമിനാ ഈസാമുഖേന തേ പരിവജ്ജയ. സോ ഹി രഥോ പുഞ്ഞപച്ചയനിബ്ബത്തോ ചക്കവാളപബ്ബതേപി സിനേരുമ്ഹിപി സമ്മുഖീഭൂതേ വിനിവിജ്ഝിത്വാവ ഗച്ഛതി ന സജ്ജതി, ആകാസഗതസദിസേനേവ ഗച്ഛതി. സചേ തേന സിമ്ബലിവനേന ഗതോ ഭവേയ്യ, യഥാ മഹാസകടേ കദലിവനമജ്ഝേന വാ ഏരണ്ഡവനമജ്ഝേന വാ ഗച്ഛന്തേ സബ്ബവനം വിഭഗ്ഗം നിമ്മഥിതം ഹോതി, ഏവം തമ്പി സിമ്ബലിവനം ഭവേയ്യ. ഛട്ഠം.

൭. നദുബ്ഭിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൩. സത്തമേ ഉപസങ്കമീതി ‘‘അയം സക്കോ ‘യോപി മേ അസ്സ സുപച്ചത്ഥികോ, തസ്സ പാഹം ന ദുബ്ഭേയ്യ’ന്തി ചിന്തേതി, മയാ തസ്സ പച്ചത്ഥികതരോ നാമ നത്ഥി, വീമംസിസ്സാമി താവ നം, കിം നു ഖോ മം പസ്സിത്വാ ദുബ്ഭതി, ന ദുബ്ഭതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി. തിട്ഠ വേപചിത്തി ഗഹിതോസീതി വേപചിത്തി, ഏത്ഥേവ തിട്ഠ, ഗഹിതോ ത്വം മയാതി വദതി. സഹ വചനേനേവസ്സ സോ കണ്ഠപഞ്ചമേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോവ അഹോസി. സപസ്സു ച മേതി മയി അദുബ്ഭത്ഥായ സപഥം കരോഹീതി വദതി. യം മുസാഭണതോ പാപന്തി ഇമസ്മിം കപ്പേ പഠമകപ്പികേസു ചേതിയരഞ്ഞോ പാപം സന്ധായാഹ. അരിയൂപവാദിനോതി കോകലികസ്സ വിയ പാപം. മിത്തദ്ദുനോ ച യം പാപന്തി മഹാകപിജാതകേ മഹാസത്തേ ദുട്ഠചിത്തസ്സ പാപം. അകതഞ്ഞുനോതി ദേവദത്തസദിസസ്സ അകതഞ്ഞുനോ പാപം. ഇമാനി കിര ഇമസ്മിം കപ്പേ ചത്താരി മഹാപാപാനി. സത്തമം.

൮. വേരോചനഅസുരിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൪. അട്ഠമേ അട്ഠംസൂതി ദ്വാരപാലരൂപകാനി വിയ ഠിതാ. നിപ്ഫദാതി നിപ്ഫത്തി, യാവ അത്ഥോ നിപ്ഫജ്ജതി, താവ വായമേഥേവാതി വദതി. ദുതിയഗാഥാ സക്കസ്സ. തത്ഥ ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോതി നിപ്ഫന്നസോഭനേസു അത്ഥേസു ഖന്തിതോ ഉത്തരിതരോ അത്ഥോ നാമ നത്ഥി. അത്ഥജാതാതി കിച്ചജാതാ. സോണസിങ്ഗാലാദയോപി ഹി ഉപാദായ അകിച്ചജാതോ സത്തോ നാമ നത്ഥി. ഇതോ ഏത്തോ ഗമനമത്തമ്പി കിച്ചമേവ ഹോതി. സംയോഗപരമാ ത്വേവ, സമ്ഭോഗാ സബ്ബപാണിനന്തി പാരിവാസികഓദനാദീനി ഹി അസമ്ഭോഗാരഹാനി ഹോന്തി, താനി പുന ഉണ്ഹാപേത്വാ ഭജ്ജിത്വാ സപ്പിമധുഫാണിതാദീഹി സംയോജിതാനി സമ്ഭോഗാരഹാനി ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘സംയോഗപരമാ ത്വേവ, സമ്ഭോഗാ സബ്ബപാണിന’’ന്തി. നിപ്ഫന്നസോഭനോ അത്ഥോതി ഇമേ അത്ഥാ നാമ നിപ്ഫന്നാവ സോഭന്തി. പുന ചതുത്ഥഗാഥാ സക്കസ്സ. തത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അട്ഠമം.

൯. അരഞ്ഞായതനഇസിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൫. നവമേ പണ്ണകുടീസു സമ്മന്തീതി ഹിമവന്തപദേസേ രമണീയേ അരഞ്ഞായതനേ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനചങ്കമനാദീഹി സമ്പന്നാസു പണ്ണസാലാസു വസന്തി. സക്കോ ച ദേവാനമിന്ദോ വേപചിത്തി ചാതി ഇമേ ദ്വേ ജനാ ജാമാതികസസുരാ കാലേന കലഹം കരോന്തി, കാലേന ഏകതോ ചരന്തി, ഇമസ്മിം പന കാലേ ഏകതോ ചരന്തി. പടലിയോതി ഗണങ്ഗണൂപാഹനാ. ഖഗ്ഗം ഓലഗ്ഗേത്വാതി ഖഗ്ഗം അംസേ ഓലഗ്ഗേത്വാ. ഛത്തേനാതി ദിബ്ബസേതച്ഛത്തേന മത്ഥകേ ധാരയമാനേന. അപബ്യാമതോ കരിത്വാതി ബ്യാമതോ അകത്വാ. ചിരദിക്ഖിതാനന്തി ചിരസമാദിണ്ണവതാനം. ഇതോ പടിക്കമ്മാതി ‘‘ഇതോ പക്കമ പരിവജ്ജയ, മാ ഉപരിവാതേ തിട്ഠാ’’തി വദന്തി. ന ഹേത്ഥ ദേവാതി ഏതസ്മിം സീലവന്താനം ഗന്ധേ ദേവാ ന പടിക്കൂലസഞ്ഞിനോ, ഇട്ഠകന്തമനാപസഞ്ഞിനോയേവാതി ദീപേതി. നവമം.

൧൦. സമുദ്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൬. ദസമേ സമുദ്ദതീരേ പണ്ണകുടീസൂതി ചക്കവാളമഹാസമുദ്ദപിട്ഠിയം രജതപട്ടവണ്ണേ വാലുകപുളിനേ വുത്തപ്പകാരാസു പണ്ണസാലാസു വസന്തി. സിയാപി നോതി സിയാപി അമ്ഹാകം. അഭയദക്ഖിണം യാചേയ്യാമാതി അഭയദാനം യാചേയ്യാമ. യേഭുയ്യേന കിര ദേവാസുരസങ്ഗാമോ മഹാസമുദ്ദപിട്ഠേ ഹോതി. അസുരാനം ന സബ്ബകാലം ജയോ ഹോതി, ബഹുവാരേ പരാജയോവ ഹോതി. തേ ദേവേഹി പരാജിതാ പലായന്താ ഇസീനം അസ്സമപദേന ഗച്ഛന്താ ‘‘സക്കോ ഇമേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ അമ്ഹേ നാസേതി, ഗണ്ഹഥ പുത്തഹതായ പുത്തേ’’തി കുപിതാ അസ്സമപദേ പാനീയഘടചങ്കമനസാലാദീനി വിദ്ധംസേന്തി. ഇസയോ അരഞ്ഞതോ ഫലാഫലം ആദായ ആഗതാ നം ദിസ്വാ പുന ദുക്ഖേന പടിപാകതികം കരോന്തി. തേപി പുനപ്പുനം തഥേവ വിനാസേന്തി. തസ്മാ ‘‘ഇദാനി തേസം സങ്ഗാമോ പച്ചുപട്ഠിതോ’’തി സുത്വാ ഏവം ചിന്തയിംസു.

കാമംകരോതി ഇച്ഛിതകരോ. ഭയസ്സ അഭയസ്സ വാതി ഭയം വാ അഭയം വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ ത്വം അഭയം ദാതുകാമോ, അഭയം ദാതും പഹോസി. സചേ ഭയം ദാതുകാമോ. ഭയം ദാതും പഹോസി. അമ്ഹാകം പന അഭയദാനം ദേഹീതി. ദുട്ഠാനന്തി വിരുദ്ധാനം. പവുത്തന്തി ഖേത്തേ പതിട്ഠാപിതം.

തിക്ഖത്തും ഉബ്ബിജ്ജീതി സായമാസഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ സയനം അഭിരുയ്ഹ നിപന്നോ നിദ്ദായ ഓക്കന്തമത്തായ സമന്താ ഠത്വാ സത്തിസതേന പഹടോ വിയ വിരവന്തോ ഉട്ഠഹതി, ദസയോജനസഹസ്സം അസുരഭവനം ‘‘കിമിദ’’ന്തി സങ്ഖോഭം ആപജ്ജതി. അഥ നം ആഗന്ത്വാ ‘‘കിമിദ’’ന്തി പുച്ഛന്തി. സോ ‘‘ന കിഞ്ചീ’’തി വദതി. ദുതിയയാമാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി അസുരാനം ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജാ’’തി തം അസ്സാസേന്താനംയേവ അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതി. ഏവമസ്സ തതോ പട്ഠായ ഗേലഞ്ഞജാതം ചിത്തം വേപതി. തേനേവ ചസ്സ ‘‘വേപചിത്തീ’’തി അപരം നാമം ഉദപാദീതി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. വതപദസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൭. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ വതപദാനീതി വതകോട്ഠാസാനി. സമത്താനീതി പരിപുണ്ണാനി. സമാദിന്നാനീതി ഗഹിതാനി. കുലേ ജേട്ഠാപചായീതി കുലജേട്ഠകാനം മഹാപിതാ മഹാമാതാ ചൂളപിതാ ചൂളമാതാ മാതുലോ മാതുലാനീതിആദീനം അപചിതികാരകോ. സണ്ഹവാചോതി പിയമുദുമധുരവാചോ. മുത്തചാഗോതി വിസ്സട്ഠചാഗോ. പയതപാണീതി ദേയ്യധമ്മദാനത്ഥായ സദാ ധോതഹത്ഥോ. വോസ്സഗ്ഗരതോതി വോസ്സജ്ജനേ രതോ. യാചയോഗോതി പരേഹി യാചിതബ്ബാരഹോ, യാചയോഗോതി വാ യാചയോഗേനേവ യുത്തോ. ദാനസംവിഭാഗരതോതി ദാനേ ച സംവിഭാഗേ ച രതോ. പഠമം.

൨. സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൮. ദുതിയേ മനുസ്സഭൂതോതി മഗധരട്ഠേ മചലഗാമേ മനുസ്സഭൂതോ. ആവസഥം അദാസീതി ചതുമഹാപഥേ മഹാജനസ്സ ആവസഥം കാരേത്വാ അദാസി. സഹസ്സമ്പി അത്ഥാനന്തി സഹസ്സമ്പി കാരണാനം, ജനസഹസ്സേന വാ വചനസഹസ്സേന വാ ഓസാരിതേ ‘‘അയം ഇമസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ അത്ഥോ’’തി ഏകപദേ ഠിതോവ വിനിച്ഛിനതി. ദുതിയം.

൩. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൯. തതിയേ ഉപസങ്കമീതി ‘‘സക്കോ ദേവരാജാതി കഥേന്തി, അത്ഥി നു ഖോ സോ സക്കോ, യേന സോ ദിട്ഠപുബ്ബോതി ഇമമത്ഥം ദസബലം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഉപസങ്കമി. തഞ്ച പജാനാമീതി ബഹുവചനേ ഏകവചനം, തേ ച ധമ്മേ പജാനാമീതി അത്ഥോ. സക്കോ കിര അനന്തരേ അത്തഭാവേ മഗധരട്ഠേ മചലഗാമേ മഘോ നാമ മാണവോ അഹോസി പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ, ബോധിസത്തചരിയാ വിയ ച തസ്സ ചരിയാ അഹോസി. സോ തേത്തിംസ പുരിസേ ഗഹേത്വാ കല്യാണമകാസി. ഏകദിവസം അത്തനോവ പഞ്ഞായ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ മഹാജനസ്സ സന്നിപതിതട്ഠാനേ കചവരം ഉഭതോപസ്സേസു അപബ്യൂഹിത്വാ തം ഠാനം രമണീയം അകാസി. പുന തത്ഥേവ മണ്ഡപം കാരേസി. പുന ഗച്ഛന്തേ കാലേ സാലം കാരേസി. ഗാമതോ ച നിക്ഖമിത്വാ ഗാവുതമ്പി അഡ്ഢയോജനമ്പി തിഗാവുതമ്പി യോജനമ്പി വിചരിത്വാ തേഹി സഹായേഹി സദ്ധിം വിസമം സമം അകാസി. തേ സബ്ബേവ ഏകച്ഛന്ദാ തത്ഥ തത്ഥ സേതുയുത്തട്ഠാനേ സേതും, മണ്ഡപസാലാപോക്ഖരണിമാലാവച്ഛരോപനപദീനം യുത്തട്ഠാനേസു മണ്ഡപസാലാപോക്ഖരണിമാലാവച്ഛരോപനാദീനി കരോന്താ ബഹും പുഞ്ഞമകംസു. മഘോ സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ സദ്ധിം സഹായേഹി താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. തം സബ്ബം ഭഗവാ ജാനാതി. തേനാഹ – യേസം ധമ്മാനം സമാദിന്നത്താ സക്കോ സക്കത്തം അജ്ഝഗാ, തഞ്ച പജാനാമീതി. അയം സക്കസ്സ സക്കത്താധിഗമേ സങ്ഖേപകഥാ, വിത്ഥാരോ പന സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ സക്കപണ്ഹവണ്ണനായം വുത്തോ. തതിയം.

൪. ദലിദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൦. ചതുത്ഥേ മനുസ്സദലിദ്ദോതി മനുസ്സഅധനോ. മനുസ്സകപണോതി മനുസ്സകാരുഞ്ഞതം പത്തോ. മനുസ്സവരാകോതി മനുസ്സലാമകോ. തത്രാതി തസ്മിം ഠാനേ, തസ്മിം വാ അതിരോചനേ. ഉജ്ഝായന്തീതി അവജ്ഝായന്തി ലാമകതോ ചിന്തേന്തി. ഖിയന്തീതി കഥേന്തി പകാസേന്തി. വിപാചേന്തീതി തത്ഥ തത്ഥ കഥേന്തി വിത്ഥാരേന്തി. ഏസോ ഖോ മാരിസാതി ഏത്ഥ അയമനുപുബ്ബികഥാ – സോ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിരാജാ ഹുത്വാ സമുസ്സിതദ്ധജപടാകനാനാലങ്കാരേന സുട്ഠു അലങ്കതം നഗരം പദക്ഖിണം അകാസി അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിയാ സമാകഡ്ഢിതനേത്തേന ജനകായേന സമുല്ലോകിയമാനോ. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതാ ആഗമ്മ തസ്മിം നഗരേ പിണ്ഡായ ചരതി, സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ ഉത്തമദമഥസമന്നാഗതോ. മഹാജനോപി രാജഗതം ചിത്തീകാരം പഹായ പച്ചേകബുദ്ധമേവ ഓലോകേസി. രാജാ – ‘‘ഇദാനി ഇമസ്മിം ജനകായേ ഏകോപി മം ന ഓലോകേതി. കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? ഓലോകേന്തോ പച്ചേകബുദ്ധം അദ്ദസ. സോപി പച്ചേകബുദ്ധോ മഹല്ലകോ ഹോതി പച്ഛിമവയേ ഠിതോ. ചീവരാനിപിസ്സ ജിണ്ണാനി, തതോ തതോ സുത്താനി ഗളന്തി. രഞ്ഞോ സതസഹസ്സാധികാനി ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പൂരിതപാരമിം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ചിത്തപസാദമത്തം വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ വന്ദനമത്തം വാ നാഹോസി. സോ രാജാ ‘‘പബ്ബജിതോ മഞ്ഞേ ഏസ ഉസൂയായ മം ന ഓലോകേതീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ക്വായം കുട്ഠിചീവരാനി പാരുതോ’’തി നിട്ഠുഭിത്വാ പക്കാമി. തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിപാകാവസേസേന മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛന്തോ രാജഗഹേ പരമകപണായ ഇത്ഥിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ഗഹിതകാലതോ പട്ഠായ സാ ഇത്ഥീ കഞ്ജികമത്തമ്പി ഉദരപൂരം നാലത്ഥ. തസ്സ കുച്ഛിഗതസ്സേവ കണ്ണനാസാ വിലീനാ, സങ്ഖപലിതകുട്ഠീ ഹുത്വാ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തോ. മാതാപിതരോ നാമ ദുക്കരകാരികാ ഹോന്തി, തേനസ്സ മാതാ യാവ കപാലം ഗഹേത്വാ ചരിതും ന സക്കോതി, താവസ്സ കഞ്ജികമ്പി ഉദകമ്പി ആഹരിത്വാ അദാസി. ഭിക്ഖായ ചരിതും സമത്ഥകാലേ പനസ്സ കപാലം ഹത്ഥേ ദത്വാ ‘‘പഞ്ഞായിസ്സസി സകേന കമ്മേനാ’’തി പക്കാമി.

അഥസ്സ തതോ പട്ഠായ സകലസരീരതോ മംസാനി ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തി, യൂസം പഗ്ഘരതി, മഹാവേദനാ വത്തന്തി. യം യം രച്ഛം നിസ്സായ സയതി, സബ്ബരത്തിം മഹാരവേന രവതി. തസ്സ കാരുഞ്ഞപരിദേവിതസദ്ദേന സകലവീഥിയം മനുസ്സാ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദം ന ലഭന്തി. തസ്സ തതോ പട്ഠായ സുഖസയിതേ പബോധേതീതി സുപ്പബുദ്ധോത്വേവ നാമം ഉദപാദി. അഥാപരേന സമയേന ഭഗവതി രാജഗഹം സമ്പത്തേ നാഗരാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ നഗരമജ്ഝേ മഹാമണ്ഡപം കത്വാ ദാനം അദംസു. സുപ്പബുദ്ധോപി കുട്ഠീ ഗന്ത്വാ ദാനഗ്ഗമണ്ഡപസ്സ അവിദൂരേ നിസീദി. നാഗരാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസന്താ തസ്സാപി യാഗുഭത്തം അദംസു. തസ്സ പണീതഭോജനം ഭുത്തസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം അഹോസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ അനുമോദനം കത്വാ സച്ചാനി ദീപേസി, സുപ്പബുദ്ധോ നിസിന്നട്ഠാനേ നിസിന്നോവ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. സത്ഥാ ഉട്ഠായ വിഹാരം ഗതോ. സോപി ചുമ്ബടം ആരുയ്ഹ കപാലമാദായ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ വിബ്ഭന്തായ ഗാവിയാ ജീവിതാ വോരോപിതോ മത്തികപാതിം ഭിന്ദിത്വാ സുവണ്ണപാതിം പടിലഭന്തോ വിയ ദുതിയചിത്തവാരേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അത്തനോ പുഞ്ഞം നിസ്സായ അഞ്ഞേ ദേവേ അതിക്കമ്മ വിരോചിത്ഥ. തം കാരണം ദസ്സേന്തോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ഏസോ ഖോ മാരിസാതിആദിമാഹ.

സദ്ധാതി മഗ്ഗേനാഗതസദ്ധാ. സീലഞ്ച യസ്സ കല്യാണന്തി കല്യാണസീലം നാമ അരിയസാവകസ്സ അരിയകന്തസീലം വുച്ചതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അരിയസാവകസ്സ ഏകസീലമ്പി അകന്തം നാമ നത്ഥി, ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ഭവന്തരേപി അപ്പഹീനം പഞ്ചസീലം അധിപ്പേതം. ചതുത്ഥം.

൫. രാമണേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൧. പഞ്ചമേ ആരാമചേത്യാതി ആരാമചേതിയാനി. വനചേത്യാതി വനചേതിയാനി. ഉഭയത്ഥാപി ചിത്തീകതട്ഠേന ചേത്യം വേദിതബ്ബം. മനുസ്സരാമണേയ്യസ്സാതി മനുസ്സരമണീയഭാവസ്സ. ഇദാനി മനുസ്സരമണീയകവസേന ഭൂമിരമണീയകം ദസ്സേന്തോ ഗാമേ വാതിആദിമാഹ. പഞ്ചമം.

൬. യജമാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൨. ഛട്ഠേ യജമാനാനന്തി യജന്താനം. തദാ കിര അങ്ഗമഗധവാസികാ മനുസ്സാ അനുസംവച്ഛരം സപ്പിമധുഫാണിതാദീസു അഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ ദാരൂനം സട്ഠിമത്തേ സകടഭാരേ രാസിം കത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ പജ്ജലിതകാലേ ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനോ യജാമാ’’തി തം സബ്ബം പക്ഖിപന്തി. ‘‘ഏകവാരം പക്ഖിത്തം സഹസ്സഗുണഫലം ദേതീ’’തി നേസം ലദ്ധി. സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘സബ്ബേപിമേ സബ്ബഅഗ്ഗാനി ഗഹേത്വാ ‘മഹാബ്രഹ്മുനോ യജാമാ’തി അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപേന്തി. അഫലം കരോന്തി, മയി പസ്സന്തേ മാ നസ്സന്തു, യഥാ ബുദ്ധസ്സ ചേവ സങ്ഘസ്സ ച ദത്വാ ബഹും പുഞ്ഞം പസവന്തി, ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി ദാരുരാസിം ജലാപേത്വാ ഓലോകേന്തേസു മനുസ്സേസു പുണ്ണമദിവസേ ബ്രഹ്മത്തഭാവം മാപേത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ചന്ദമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ വിയ അഹോസി. മഹാജനോ ദിസ്വാ ‘‘ഇമം യഞ്ഞം പടിഗ്ഗഹേതും മഹാബ്രഹ്മാ ആഗച്ഛതീ’’തി ജണ്ണുകേഹി ഭൂമിയം പതിട്ഠായ, അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. ബ്രാഹ്മണാ ആഹംസു ‘‘തുമ്ഹേ ‘മയം തക്കേന കഥേമാ’തി മഞ്ഞഥ, ഇദാനി പസ്സഥ, അയം വോ ബ്രഹ്മാ സഹത്ഥാ യഞ്ഞം പടിഗ്ഗഹേതും ആഗച്ഛതീ’’തി. സക്കോ ആഗന്ത്വാ ദാരുചിതകമത്ഥകേ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘കസ്സായം സക്കാരോ’’തി പുച്ഛി? തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, പടിഗ്ഗണ്ഹഥ നോ യഞ്ഞന്തി. തേന ഹി ആഗച്ഛഥ, മാ തുലം ഛഡ്ഡേത്വാ ഹത്ഥേന തുലയിത്ഥ, അയം സത്ഥാ ധുരവിഹാരേ വസതി, തം പുച്ഛിസ്സാമ ‘‘കസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതീ’’തി? ഉഭയരട്ഠവാസിനോ ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ.

തത്ഥ പുഞ്ഞപേക്ഖാനന്തി പുഞ്ഞം ഇച്ഛന്താനം പുഞ്ഞത്ഥികാനം. ഓപധികം പുഞ്ഞന്തി ഉപധിവിപാകം പുഞ്ഞം. സങ്ഘേ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി അരിയസങ്ഘേ ദിന്നം വിപ്ഫാരവന്തം ഹോതി. ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസു. തതോ പട്ഠായ മനുസ്സാ സബ്ബാനി അഗ്ഗദാനാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദംസു. ഛട്ഠം.

൭. ബുദ്ധവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൩. സത്തമേ ഉട്ഠേഹീതി ഉട്ഠഹ, ഘട, വായമ. വിജിതസങ്ഗാമാതി രാഗാദീനഞ്ചേവ ദ്വാദസയോജനികസ്സ ച മാരബലസ്സ ജിതത്താ ഭഗവന്തം ഏവം ആലപതി. പന്നഭാരാതി ഓരോപിതഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരഭാര. പന്നരസായ രത്തിന്തി പന്നരസായ പുണ്ണമായ രത്തിം. സത്തമം.

൮. ഗഹട്ഠവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൪. അട്ഠമേ പുഥുദ്ദിസാതി ചതസ്സോ ദിസാ ചതസ്സോ അനുദിസാ ച. ഭുമ്മാതി ഭൂമിവാസിനോ. ചിരരത്തസമാഹിതേതി ഉപചാരപ്പനാഹി ചിരരത്തസമാഹിതചിത്തേ. വന്ദേതി വന്ദാമി. ബ്രഹ്മചരിയപരായണേതി ദസപി വസ്സാനി വീസതിപി വസ്സാനി…പേ… സട്ഠിപി വസ്സാനി ആപാണകോടികം ഏകസേയ്യം ഏകഭത്തന്തിആദികം സേട്ഠചരിയം ബ്രഹ്മചരിയം ചരമാനേതി അത്ഥോ. പുഞ്ഞകരാതി ചതുപച്ചയദാനം കുസുമ്ഭസുമനപൂജാ ദീപസഹസ്സജാലന്തി ഏവമാദിപുഞ്ഞകാരകാ. സീലവന്തോതി ഉപാസകത്തേ പതിട്ഠായ പഞ്ചഹിപി ദസഹിപി സീലേഹി സമന്നാഗതാ. ധമ്മേന ദാരം പോസേന്തീതി ഉമങ്ഗഭിന്ദനാദീനി അകത്വാ ധമ്മികേഹി കസിഗോരക്ഖവണിജ്ജാദീഹി പുത്തദാരം പോസേന്തി. പമുഖോ രഥമാരുഹീതി ദേവാനം പമുഖോ സേട്ഠോ രഥം ആരുഹി. അട്ഠമം.

൯. സത്ഥാരവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൫. നവമേ ഭഗവന്തം നമസ്സതീതി ഏകംസം ഉത്തരിയം ദുകുലം കത്വാ, ബ്രഹ്മജാണുകോ ഹുത്വാ സിരസി അഞ്ജലിം ഠപേത്വാ നമസ്സതി. സോ യക്ഖോതി സോ സക്കോ. അനോമനാമന്തി സബ്ബഗുണേഹി ഓമകഭാവസ്സ നത്ഥിതായ സബ്ബഗുണനേമിത്തകേഹി നാമേഹി അനോമനാമം. അവിജ്ജാസമതിക്കമാതി ചതുസച്ചപടിച്ഛാദികായ വട്ടമൂലകഅവിജ്ജായ സമതിക്കമേന. സേക്ഖാതി സത്ത സേക്ഖാ. അപചയാരാമാതി വട്ടവിദ്ധംസനേ രതാ. സിക്ഖരേതി സിക്ഖന്തി. നവമം.

൧൦. സങ്ഘവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൬. ദസമേ അജ്ഝഭാസീതി കസ്മാ ഏസ പുനപ്പുനം ഏവം ഭാസതീതി? സക്കസ്സ കിര ദേവരഞ്ഞോ സദ്ദോ മധുരോ, സുഫസിതം ദന്താവരണം, കഥനകാലേ സുവണ്ണകിങ്കിണികസദ്ദോ വിയ നിച്ഛരതി. തം പുനപ്പുനം സോതും ലഭിസ്സാമീതി ഭാസതി. പൂതിദേഹസയാതി പൂതിമ്ഹി മാതുസരീരേ വാ, അത്തനോയേവ വാ സരീരം അവത്ഥരിത്വാ സയനതോ പൂതിദേഹസയാ. നിമുഗ്ഗാ കുണപമ്ഹേതേതി ദസമാസേ മാതുകുച്ഛിസങ്ഖാതേ കുണപസ്മിം ഏതേ നിമുഗ്ഗാ. ഏതം തേസം പിഹയാമീതി ഏതേസം ഏതം പിഹയാമി പത്ഥയാമി. ന തേ സം കോട്ഠേ ഓപേന്തീതി ന തേ സം സന്തകം ധഞ്ഞം കോട്ഠേ പക്ഖിപന്തി. ന ഹി ഏതേസം ധഞ്ഞം അത്ഥി. ന കുമ്ഭീതി ന കുമ്ഭിയം. ന കളോപിയന്തി ന പച്ഛിയം. പരനിട്ഠിതമേസാനാതി പരേസം നിട്ഠിതം പരഘരേ പക്കം ഭിക്ഖാചാരവത്തേന ഏസമാനാ ഗവേസമാനാ. തേനാതി ഏവം പരിയിട്ഠേന. സുബ്ബതാതി ദസപി…പേ… സട്ഠിപി വസ്സാനി സുസമാദിന്നസുന്ദരവതാ.

സുമന്തമന്തിനോതി ധമ്മം സജ്ഝായിസ്സാമ, ധുതങ്ഗം സമാദിയിസ്സാമ, അമതം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമ, സമണധമ്മം കരിസ്സാമാതി ഏവം സുഭാസിതഭാസിനോ. തുണ്ഹീഭൂതാ സമഞ്ചരാതി തിയാമരത്തിം അസനിഘോസേന ഘോസിതാ വിയ ധമ്മം കഥേന്താപി തുണ്ഹീഭൂതാ സമം ചരന്തിയേവ നാമ. കസ്മാ? നിരത്ഥകവചനസ്സാഭാവാ. പുഥുമച്ചാ ചാതി ബഹുസത്താ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധാ. അത്തദണ്ഡേസു നിബ്ബുതാതി പരവിഹേഠനത്ഥം ഗഹിതദണ്ഡേസു സത്തേസു നിബ്ബുതാ വിസ്സട്ഠദണ്ഡാ. സാദാനേസു അനാദാനാതി സഗഹണേസു സത്തേസു ച ഭവയോനിആദീനം ഏകകോട്ഠാസസ്സാപി അഗഹിതത്താ അഗഹണാ. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. ഛേത്വാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൭. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമം വുത്തത്ഥമേവ. പഠമം.

൨. ദുബ്ബണ്ണിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൮. ദുതിയേ ദുബ്ബണ്ണോതി ഝാമഖാണുവണ്ണോ. ഓകോടിമകോതി ലകുണ്ഡകോ മഹോദരോ. ആസനേതി പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം. കോധഭക്ഖോതി സക്കേന ഗഹിതനാമമേവേതം. സോ പന ഏകോ രൂപാവചരബ്രഹ്മാ, ‘‘സക്കോ കിര ഖന്തിബലേന സമന്നാഗതോ’’തി സുത്വാ വീമംസനത്ഥം ആഗതോ. അവരുദ്ധകയക്ഖാ പന ഏവരൂപം സംവിഹിതാരക്ഖം ഠാനം പവിസിതും ന സക്കോന്തി. ഉപസങ്കമീതി ദേവാനം സുത്വാ ‘‘ന സക്കാ ഏസ ഫരുസേന ചാലേതും, നീചവുത്തിനാ പന ഖന്തിയം ഠിതേന സക്കാ പലാപേതു’’ന്തി തഥാ പലാപേതുകാമോ ഉപസങ്കമി. അന്തരധായീതി ഖന്തിയം ഠത്വാ ബലവചിത്തീകാരം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ നീചവുത്തിയാ ദസ്സിയമാനായ സക്കാസനേ ഠാതും അസക്കോന്തോ അന്തരധായി. ന സൂപഹതചിത്തോമ്ഹീതി ഏത്ഥ സൂതി നിപാതമത്തം, ഉപഹതചിത്തോമ്ഹീതി ആഹ. നാവത്തേന സുവാനയോതി ന കോധാവത്തേന സുആനയോ, കോധവസേ വത്തേതും ന സുകരോമ്ഹീതി വദതി. ന വോ ചിരാഹന്തി വോതി നിപാതമത്തം, അഹം ചിരം ന കുജ്ഝാമീതി വദതി. ദുതിയം.

൩. സമ്ബരിമായാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൯. തതിയേ ആബാധികോതി ഇസിഗണേന അഭിസപകാലേ ഉപ്പന്നാബാധേന ആബാധികോ. വാചേഹി മന്തി സചേ മം സമ്ബരിമായം വാചേസി, ഏവമഹം തമ്പി തികിച്ഛിസ്സാമീതി വദതി. മാ ഖോ ത്വം, മാരിസ, വാചേസീതി വിനാപി താവ സമ്ബരിമായം സക്കോ അമ്ഹേ ബാധതി, യദി പന തം ജാനിസ്സതി, നട്ഠാ മയം, മാ അത്തനോ ഏകസ്സ അത്ഥായ അമ്ഹേ നാസേഹീതി വത്വാ നിവാരയിംസു. സമ്ബരോവ സതം സമന്തി യഥാ സമ്ബരോ അസുരിന്ദോ മായാവീ മായം പയോജേത്വാ വസ്സസതം നിരയേ പക്കോ, ഏവം പച്ചതി. തുമ്ഹേ ധമ്മികാവ, അലം വോ മായായാതി വദതി. കിം പന സക്കോ തസ്സ കോധം തികിച്ഛിതും സക്കുണേയ്യാതി? ആമ സക്കുണേയ്യ. കഥം? തദാ കിര സോ ഇസിഗണോ ധരതിയേവ, തസ്മാ നം ഇസീനം സന്തികം നേത്വാ ഖമാപേയ്യ, ഏവമസ്സ ഫാസു ഭവേയ്യ. തേന പന വഞ്ചിതത്താ തഥാ അകത്വാ പക്കന്തോവ. തതിയം.

൪. അച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൦. ചതുത്ഥേ സമ്പയോജേസുന്തി കലഹം അകംസു. അച്ചസരാതി അതിക്കമി, ഏകോ ഭിക്ഖു ഏകം ഭിക്ഖും അതിക്കമ്മ വചനം അവോചാതി അത്ഥോ. യഥാധമ്മം നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ന ഖമതി. കോധോ വോ വസമായാതൂതി കോധോ തുമ്ഹാകം വസം ആഗച്ഛതു, മാ തുമ്ഹേ കോധവസം ഗമിത്ഥാതി ദീപേതി. മാ ച മിത്തേ ഹി വോ ജരാതി ഏത്ഥ ഹീതി നിപാതമത്തം, തുമ്ഹാകം മിത്തധമ്മേ ജരാ നാമ മാ നിബ്ബത്തി. ഭുമ്മത്ഥേ വാ കരണവചനം, മിത്തേസു വോ ജരാ മാ നിബ്ബത്തി, മിത്തഭാവതോ അഞ്ഞഥാഭാവോ മാ ഹോതൂതി അത്ഥോ. അഗരഹിയം മാ ഗരഹിത്ഥാതി അഗാരയ്ഹം ഖീണാസവപുഗ്ഗലം മാ ഗരഹിത്ഥ. ചതുത്ഥം.

൫. അക്കോധസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൧. പഞ്ചമേ മാ വോ കോധോ അജ്ഝഭവീതി കോധോ തുമ്ഹേ മാ അഭിഭവി, തുമ്ഹേവ കോധം അഭിഭവഥ. മാ ച കുജ്ഝിത്ഥ കുജ്ഝിതന്തി കുജ്ഝന്താനം മാ പടികുജ്ഝിത്ഥ. അക്കോധോതി മേത്താ ച മേത്താപുബ്ബഭാഗോ ച. അവിഹിംസാതി കരുണാ ച കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ച. അഥ പാപജനം കോധോ, പബ്ബതോവാഭിമദ്ദതീതി ലാമകജനം പബ്ബതോ വിയ കോധോ അഭിമദ്ദതീതി. പഞ്ചമം.

തതിയോ വഗ്ഗോ.

സക്കസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

സഗാഥാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ പഠമോ ഭാഗോ.