൮. സുദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൨. അട്ഠമേ കേനചിദേവ കരണീയേനാതി വാണിജ്ജകമ്മം അധിപ്പേതം. അനാഥപിണ്ഡികോ ച രാജഗഹസേട്ഠി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭഗിനിപതികാ ഹോന്തി. യദാ രാജഗഹേ ഉട്ഠാനകഭണ്ഡകം മഹഗ്ഘം ഹോതി, തദാ രാജഗഹസേട്ഠി തം ഗഹേത്വാ പഞ്ചസകടസതേഹി സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ യോജനമത്തേ ഠിതോ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേതി. അനാഥപിണ്ഡികോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ തസ്സ മഹാസക്കാരം കത്വാ ഏകയാനം ആരോപേത്വാ സാവത്ഥിം പവിസതി. സോ സചേ ഭണ്ഡം ലഹുകം വിക്കീയതി, വിക്കിണാതി. നോ ചേ, ഭഗിനിഘരേ ഠപേത്വാ പക്കമതി. അനാഥപിണ്ഡികോപി തഥേവ കരോതി. സ്വായം തദാപി തേനേവ കരണീയേന അഗമാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

തം ദിവസം പന രാജഗഹസേട്ഠി യോജനമത്തേ ഠിതേന അനാഥപിണ്ഡികേന ആഗതഭാവജാനനത്ഥം പേസിതം പണ്ണം ന സുണി, ധമ്മസ്സവനത്ഥായ വിഹാരം അഗമാസി. സോ ധമ്മകഥം സുത്വാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ അത്തനോ ഘരേ ഉദ്ധനഖണാപനദാരുഫാലനാദീനി കാരേസി. അനാഥപിണ്ഡികോപി ‘‘ഇദാനി മയ്ഹം പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സതി, ഇദാനി കരിസ്സതീ’’തി ഘരദ്വാരേപി പച്ചുഗ്ഗമനം അലഭിത്വാ അന്തോഘരം പവിട്ഠോ പടിസന്ഥാരമ്പി ന ബഹും അലത്ഥ. ‘‘കിം, മഹാസേട്ഠി, കുസലം ദാരകരൂപാനം? നസി മഗ്ഗേ കിലന്തോ’’തി? ഏത്തകോവ പടിസന്ഥാരോ അഹോസി. സോ തസ്സ മഹാബ്യാപാരം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു തേ, ഗഹപതി, ആവാഹോ വാ ഭവിസ്സതീ’’തി? ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൦൪) ആഗതനയേനേവ കഥം പവത്തേത്വാ തസ്സ മുഖതോ ബുദ്ധസദ്ദം സുത്വാ പഞ്ചവണ്ണം പീതിം പടിലഭി. സാ തസ്സ സീസേന ഉട്ഠായ യാവ പാദപിട്ഠിയാ, പാദപിട്ഠിയാ ഉട്ഠായ യാവ സീസാ ഗച്ഛതി, ഉഭതോ ഉട്ഠായ മജ്ഝേ ഓസരതി, മജ്ഝേ ഉട്ഠായ ഉഭതോ ഗച്ഛതി. സോ പീതിയാ നിരന്തരം ഫുട്ഠോ, ‘‘ബുദ്ധോതി ത്വം, ഗഹപതി, വദേസി? ബുദ്ധോ താഹം, ഗഹപതി, വദാമീ’’തി ഏവം തിക്ഖത്തും പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഘോസോപി ഖോ ഏസോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം യദിദം ബുദ്ധോ’’തി ആഹ. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അസ്സോസി ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ, ഗഹപതി, ബുദ്ധോ കിര ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി.

ഏതദഹോസി അകാലോ ഖോ അജ്ജാതി സോ കിര തം സേട്ഠിം പുച്ഛി, ‘‘കുഹിം ഗഹപതി സത്ഥാ വിഹരതീ’’തി? അഥസ്സ സോ – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ദുരാസദാ ആസീവിസസദിസാ ഹോന്തി, സത്ഥാ സിവഥികായ വസതി, ന സക്കാ തത്ഥ തുമ്ഹാദിസേഹി ഇമായ വേലായ ഗന്തു’’ന്തി ആചിക്ഖി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി. ബുദ്ധഗതായ സതിയാ നിപജ്ജീതി തംദിവസം കിരസ്സ ഭണ്ഡസകടേസു വാ ഉപട്ഠാകേസു വാ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജി, സായമാസമ്പി ന അകാസി, സത്തഭൂമികം പന പാസാദം ആരുയ്ഹ സുപഞ്ഞത്താലങ്കതവരസയനേ ‘‘ബുദ്ധോ ബുദ്ധോ’’തി സജ്ഝായം കരോന്തോവ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. തേന വുത്തം ‘‘ബുദ്ധഗതായ സതിയാ നിപജ്ജീ’’തി.

രത്തിയാ സുദം തിക്ഖത്തും ഉട്ഠാസി പഭാതന്തി മഞ്ഞമാനോതി പഠമയാമേ താവ വീതിവത്തേ ഉട്ഠായ ബുദ്ധം അനുസ്സരി, അഥസ്സ ബലവപ്പസാദോ ഉദപാദി, പീതിആലോകോ അഹോസി, സബ്ബതമം വിഗച്ഛി, ദീപസഹസ്സുജ്ജലം വിയ ചന്ദുട്ഠാനം സൂരിയുട്ഠാനം വിയ ച ജാതം. സോ ‘‘പപാദം ആപന്നോ വതമ്ഹി, സൂരിയോ ഉഗ്ഗതോ’’തി ഉട്ഠായ ആകാസതലേ ഠിതം ചന്ദം ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘ഏകോവ യാമോ ഗതോ, അഞ്ഞേ ദ്വേ അത്ഥീ’’തി പുന പവിസിത്വാ നിപജ്ജി. ഏതേനുപായേന മജ്ഝിമയാമാവസാനേപി പച്ഛിമയാമാവസാനേപീതി തിക്ഖത്തും ഉട്ഠാസി. പച്ഛിമയാമാവസാനേ പന ബലവപച്ചൂസേയേവ ഉട്ഠായ ആകാസതലം ആഗന്ത്വാ മഹാദ്വാരാഭിമുഖോവ അഹോസി, സത്തഭൂമികദ്വാരം സയമേവ വിവടം അഹോസി. സോ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ അന്തരവീഥിം പടിപജ്ജി.

വിവരിംസൂതി ‘‘അയം മഹാസേട്ഠി ‘ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീ’തി നിക്ഖന്തോ, പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ തിണ്ണം രതനാനം അഗ്ഗുപട്ഠാകോ ഹുത്വാ അസദിസം സങ്ഘാരാമം കത്വാ ചാതുദ്ദിസസ്സ അരിയഗണസ്സ അനാവടദ്വാരോ ഭവിസ്സതി, ന യുത്തമസ്സ ദ്വാരം പിദഹിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ വിവരിംസു. അന്തരധായീതി രാജഗഹം കിര ആകിണ്ണമനുസ്സം അന്തോനഗരേ നവ കോടിയോ, ബഹിനഗരേ നവാതി തം ഉപനിസ്സായ അട്ഠാരസ മനുസ്സകോടിയോ വസന്തി. അവേലായ മതമനുസ്സേ ബഹി നീഹരിതും അസക്കോന്താ അട്ടാലകേ ഠത്വാ ബഹിദ്വാരേ ഖിപന്തി. മഹാസേട്ഠി നഗരതോ ബഹിനിക്ഖന്തമത്തോവ അല്ലസരീരം പാദേന അക്കമി, അപരമ്പി പിട്ഠിപാദേന പഹരി. മക്ഖികാ ഉപ്പതിത്വാ പരികിരിംസു. ദുഗ്ഗന്ധോ നാസപുടം അഭിഹനി. ബുദ്ധപ്പസാദോ തനുത്തം ഗതോ. തേനസ്സ ആലോകോ അന്തരധായി, അന്ധകാരോ പാതുരഹോസി. സദ്ദമനുസ്സാവേസീതി ‘‘സേട്ഠിസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണകിങ്കിണികം ഘട്ടേന്തോ വിയ മധുരസ്സരേന സദ്ദം അനുസ്സാവേസി.

സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനീതി പുരിമപദാനിപി ഇമിനാവ സഹസ്സപദേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധനീയാനി. യഥേവ ഹി സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, സതം സഹസ്സാനി ഹത്ഥീ, സതം സഹസ്സാനി അസ്സാ, സതം സഹസ്സാനി രഥാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇതി ഏകേകസതസഹസ്സമേവ ദീപിതം. പദവീതിഹാരസ്സാതി പദവീതിഹാരോ നാമ സമഗമനേ ദ്വിന്നം പദാനം അന്തരേ മുട്ഠിരതനമത്തം. കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിന്തി തം ഏകം പദവീതിഹാരം സോളസഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകോ കോട്ഠാസോ പുന സോളസധാ, തതോ ഏകോ സോളസധാതി ഏവം സോളസ വാരേ സോളസധാ ഭിന്നസ്സ ഏകോ കോട്ഠാസോ സോളസികലാ നാമ, തം സോളസികലം ഏതാനി ചത്താരി സതസഹസ്സാനി ന അഗ്ഘന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സതം ഹത്ഥിസഹസ്സാനി സതം അസ്സസഹസ്സാനി സതം രഥസഹസ്സാനി സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, താ ച ഖോ ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ സകലജമ്ബുദീപരാജധീതരോ വാതി ഇമസ്മാ ഏത്തകാ ലാഭാ വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ തസ്മിം സോളസികലസങ്ഖാതേ പദേസേ പവത്തചേതനാവ ഉത്തരിതരാതി. ഇദം പന വിഹാരഗമനം കസ്സ വസേന ഗഹിതന്തി? വിഹാരം ഗന്ത്വാ അനന്തരായേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹന്തസ്സ. ‘‘ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കരിസ്സാമി, ചേതിയം വന്ദിസ്സാമി, ധമ്മം സോസ്സാമി, ദീപപൂജം കരിസ്സാമി, സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ദാനം ദസ്സാമി, സിക്ഖാപദേസു വാ സരണേസു വാ പതിട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛതോപി വസേന വട്ടതിയേവ.

അന്ധകാരോ അന്തരധായീതി സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഏകകോതി സഞ്ഞം കരോമി, അനുയുത്താപി മേ അത്ഥി, കസ്മാ ഭായാമീ’’തി സൂരോ അഹോസി. അഥസ്സ ബലവാ ബുദ്ധപ്പസാദോ ഉദപാദി. തസ്മാ അന്ധകാരോ അന്തരധായീതി. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ഭിംസനകേ സുസാനമഗ്ഗേ അട്ഠികസങ്ഖലികസമംസലോഹിതന്തിആദീനി അനേകവിധാനി കുണപാനി അദ്ദസ. സോണസിങ്ഗാലാദീനം സദ്ദം അസ്സോസി. തം സബ്ബം പരിസ്സയം പുനപ്പുനം ബുദ്ധഗതം പസാദം വഡ്ഢേത്വാ മദ്ദന്തോ അഗമാസിയേവ.

ഏഹി സുദത്താതി സോ കിര സേട്ഠി ഗച്ഛമാനോവ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ബഹൂ പൂരണകസ്സപാദയോ തിത്ഥിയാ ‘മയം ബുദ്ധാ മയം ബുദ്ധാ’തി വദന്തി, കഥം നു ഖോ അഹം സത്ഥു ബുദ്ധഭാവം ജാനേയ്യ’’ന്തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയ്ഹം ഗുണവസേന ഉപ്പന്നം നാമം മഹാജനോ ജാനാതി, കുലദത്തിയം പന മേ നാമം അഞ്ഞത്ര മയാ ന കോചി ജാനാതി. സചേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, കുലദത്തികനാമേന മം ആലപിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ ഏവമാഹ.

പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ആസത്തിയോതി തണ്ഹായോ. സന്തിന്തി കിലേസവൂപസമം. പപ്പുയ്യാതി പത്വാ. ഇദഞ്ച പന വത്വാ സത്ഥാ തസ്സ അനുപുബ്ബികഥം കഥേത്വാ മത്ഥകേ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസി. സേട്ഠി ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസതോ പട്ഠായ മഹാദാനം ദാതും ആരഭി. ബിമ്ബിസാരാദയോ സേട്ഠിസ്സ സാസനം പേസേന്തി – ‘‘ത്വം ആഗന്തുകോ, യം നപ്പഹോതി, തം ഇതോ ആഹരാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘അലം തുമ്ഹേ ബഹുകിച്ചാ’’തി സബ്ബേ പടിക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ആനീതവിഭവേന സത്താഹം മഹാദാനം അദാസി. ദാനപരിയോസാനേ ച ഭഗവന്തം സാവത്ഥിയം വസ്സാവാസം പടിജാനാപേത്വാ രാജഗഹസ്സ ച സാവത്ഥിയാ ച അന്തരേ യോജനേ യോജനേ സതസഹസ്സം ദത്വാ പഞ്ചചത്താലീസ വിഹാരേ കാരേന്തോ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ജേതവനമഹാവിഹാരം കാരേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദേസീതി. അട്ഠമം.